Matilde'ye Sone

Seni sevdiğimi bil ve sevmediğimi
mademki hayatta olmanın iki yüzü var
söz bir kanadıdır sessizliğin mademki
ve mademki ateştir soğuğun yarısı da.

Sevmeye başlamak için sevdim seni
Sonsuzluğa dek sürsün diye
Ve hiç bitmesin diye sana aşkım
bu yüzden seni sevmiyorum şimdi.

Seni hem seviyor hem sevmiyorum, bu sanki
iki elimle birden tutmak gibi
mutluluk ya da mutsuzluk anahtarını ya da belirsiz bir kaderi.

İki varlığı var aşkımın sevmek için seni.
Bu yüzden severken sevmiyorum seni
bu yüzden sevmezken seviyorum seni.

Pablo Neruda   
Çeviri: Metin Cengiz

Matilde'ye Sone

Seni sevdiğimi göreceksin sevmediğim zaman,
çünkü iki yüzüyle karşına çıkar hayat.
Bir sözcük sessizliğin kanadı olur bakarsın,
ateş de pay alır kendine soğuktan.

Seni sevmeye başlamak için seviyorum seni,
sana olan sevgimi sonsuzlaştıracak
bir yolculuğa yeniden başlamak için:
bu yüzden şimdilik sevmiyorum seni.

Sanki ellerindeymiş gibi mutluluğun
ve hüzün dolu belirsiz bir yarının anahtarları
hem seviyorum, hem de sevmiyorum seni.

Sevgimin iki canı var seni sevmeye.
Bu yüzden sevmezken seviyorum seni
ve bu yüzden severken seviyorum seni.

Pablo Neruda   
Çeviri: Cevat Çapan


MATİLDE’YE SONE

Seni sevdiğimi göreceksin
sevmediğim zaman,
çünkü iki yüzüyle karşına çıkar hayat.
Bir sözcük
sessizliğin kanadı olur bakarsın,
ateş de pay alır kendine soğuktan.
Seni sevmeye başlamak için seviyorum seni,
sana olan sevgimi
sonsuzlaştıracak
bir yolculuğa yeniden başlamak için:
bu yüzden şimdilik
sevmiyorum seni.
Sanki ellerindeymiş gibi mutluluğun
ve hüzün dolu
belirsiz bir yarının anahtarları
hem seviyorum, hem de sevmiyorum seni.
Sevgimin iki canı var seni sevmeye.
Bu yüzden sevmezken seviyorum
seni
ve bu yüzden severken seviyorum seni.

Pablo Neruda
Çeviren: Hilmi Yavuz

Matilde'ye Sone

Bileceksin ki seni sevmiyorum ve seviyorum,
çünkü hayat iki türlü yaşanır,
söz, sessizliğin bir kanadıdır,
ateşin bir yarısı soğuktur.

Seni sevmeye başlamak için seviyorum,
sonsuzu yeniden başlatmak için
ve seni sevmekten hiçbir zaman vazgeçmemek için:
işte bu yüzden henüz sevmiyorum seni.

Seni seviyorum ve sevmiyorum, sanki
mutluluğun anahtarları ellerimdeymiş
ve belirsiz bir mutsuz kader de yanı başımdaymış gibi.

Aşkımın seni sevmek için iki hayatı var.
İşte bu yüzden seni seviyorum seni sevmediğimde,
işte bu yüzden seni seviyorum seni sevdiğimde.

Çeviren: ChatGPT

Bu dört çeviriyi karşılaştırırken önce küçük ama önemli bir nokta: İspanyolca özgün metin, Cien sonetos de amor’un XLIV numaralı şiiridir ve kitap 1959’da yayımlanmıştır. Matilde Urrutia’ya adanan bu kitapta şiirler klasik sonenin 14 dizesini taşımakla birlikte ölçü ve uyak bakımından geleneksel sonet biçimine tam olarak bağlı değildir.

Burada benim ölçütüm “hangisi kelimesi kelimesine daha doğru?” değil; anlam + şiirsellik + paradoksun korunması + Türkçede doğal akış olacak.

1. Metin Cengiz çevirisi

“Seni sevdiğimi bil ve sevmediğimi / mademki hayatta olmanın iki yüzü var…”

Bu çeviri özgün metne oldukça yakın başlıyor. Özellikle:

“la palabra es un ala del silencio” → “söz bir kanadıdır sessizliğin”

çok başarılı. İmgeyi neredeyse olduğu gibi taşıyor.

“el fuego tiene una mitad de frío” → “ateştir soğuğun yarısı da”

ise özgün imgenin anlamını biraz değiştiriyor. İspanyolca “ateşin bir yarısı soğuktur” derken, Türkçe çeviri “soğuğun yarısı ateştir” gibi okunabiliyor. Yine de şiirsel karşıtlık korunmuş.

En ciddi sorun ikinci kıtada:

“Seni sevmeye başlamak için sevdim seni”

Özgündeki “Yo te amo” şimdiki zamanlıdır: “Seni seviyorum.” “Sevdim” denildiğinde zaman değişiyor ve şiirin bütün paradoksu zayıflıyor.

Daha önemlisi:

“Ve hiç bitmesin diye sana aşkım
bu yüzden seni sevmiyorum şimdi.”

Özgündeki “para no dejar de amarte nunca” = “seni sevmeyi hiç bırakmamak için”dir. Buradaki düşünce çok incelikli: Seni seviyorum ki seni sevmeye devam edebileyim; bu yüzden henüz seni sevmiyorum.

Metin Cengiz'de bu mantıksal paradoks biraz bulanıklaşıyor.

Son kıtada ise:

“Bu yüzden severken sevmiyorum seni
bu yüzden sevmezken seviyorum seni.”

özgünün tersyüz edilmiş mantığını tam olarak yakalıyor. Fakat özgün:

“te amo cuando no te amo / ... te amo cuando te amo”

iki kez “seviyorum” diyerek paradoksu daha saf ve çıplak biçimde kuruyor.

Genel değerlendirmem: Şiirsel, fakat bazı yerlerde özgün anlamdan uzaklaşıyor.

8/10

2. Cevat Çapan çevirisi

Bence dört çeviri arasında en dengeli çevirilerden biri.

Özellikle:

“Seni sevdiğimi göreceksin sevmediğim zaman”

özgünün:

Sabrás que no te amo y que te amo

ifadesindeki gelecek zaman ile “sevmeme/sevme” karşıtlığını iyi taşıyor.

İlk kıta:

“çünkü iki yüzüyle karşına çıkar hayat.”

Özgündeki **“de dos modos es la vida”**yı kelimesi kelimesine değil, şiirsel olarak aktarıyor. “Hayat iki türlüdür”den daha Türkçe bir ifade.

Ve:

“ateş de pay alır kendine soğuktan.”

Bu, kelimesi kelimesine doğru değil ama şiir açısından çok güzel. Özgündeki ateş/soğuk paradoksunu canlı tutuyor.

İkinci kıta da oldukça başarılı:

“Seni sevmeye başlamak için seviyorum seni,
sana olan sevgimi sonsuzlaştıracak
bir yolculuğa yeniden başlamak için:”

Burada **“recomenzar el infinito”**yu “sonsuzluğu yeniden başlatmak” yerine “bir yolculuğa yeniden başlamak” şeklinde yorumlaması dikkat çekici. Anlamı somutlaştırıyor ama “sonsuzluğu yeniden başlatmak”taki tuhaf ve büyülü ifade kayboluyor.

En problemli bölüm:

“Sevgimin iki canı var seni sevmeye.”

Özgündeki:

Mi amor tiene dos vidas para amarte.

“iki hayatı var” anlamındadır. “İki canı var” Türkçede daha doğal olabilir ama vida sözcüğünün burada aşkın iki ayrı varoluş biçimine işaret eden felsefi niteliği biraz azalıyor.

Son:

“Bu yüzden sevmezken seviyorum seni
ve bu yüzden severken seviyorum seni.”

Burada özgün metne çok sadık. Ancak “severken seviyorum” Türkçede hafifçe mekanik duyuluyor.

Genel değerlendirmem: Çok iyi bir şiir çevirisi; doğal Türkçe ile özgün arasındaki denge güçlü.

9/10

3. Hilmi Yavuz çevirisi

Hilmi Yavuz'un metni, aslında Cevat Çapan çevirisinin diziliş ve kırılma biçimini de büyük ölçüde sürdürüyor. Bu nedenle iki çeviri arasında çok yakınlık var.

Fakat Hilmi Yavuz'un asıl katkısı dize düzeninde ortaya çıkıyor:

“Seni sevdiğimi göreceksin
sevmediğim zaman…”

Bu bölünme şiirin nefesini değiştiriyor. “sevmediğim zaman”ı ayrı bir dizeye alması, şiirdeki karşıtlığı görsel olarak da belirginleştiriyor.

Aynı şekilde:

“Sanki ellerindeymiş gibi mutluluğun
ve hüzün dolu
belirsiz bir yarının anahtarları”

Türkçede oldukça şiirsel.

Fakat burada da özgünden ayrılma var:

las llaves de la dicha
= mutluluğun anahtarları

ve

un incierto destino desdichado
= belirsiz, mutsuz/kötü talihli bir kader

Yavuz:

“hüzün dolu belirsiz bir yarının anahtarları”

diyerek “destino”yu “yarın”a dönüştürüyor. Bu şiirsel olarak hoş, fakat anlam bakımından belirgin bir müdahale.

Daha da önemlisi son dize:

“ve bu yüzden severken seviyorum seni.”

Burada “severken” Türkçede “while loving” gibi zamansal bir anlam taşıyor; oysa Neruda'nın paradoksu daha ontolojik:

Seni sevdiğim için seni seviyorum.

Bu nedenle son dize şiirin felsefi düğümünü tam karşılamıyor.

Genel değerlendirmem: Türkçesi çok güzel, şiir olarak zarif; ancak özgüne sadakat bakımından Cevat Çapan'dan biraz daha uzak.

8,5/10

4. ChatGPT çevirisi

Benim çevirimde özellikle özgün düşünce örgüsünü mümkün olduğunca açık tutmaya çalışmışım:

“çünkü hayat iki türlü yaşanır,”

“sonsuzu yeniden başlatmak için”

“ve seni sevmekten hiçbir zaman vazgeçmemek için”

Bunlar özgün metnin mantığına daha yakın.

Özellikle ikinci kıtanın:

“Seni sevmeye başlamak için seviyorum,
sonsuzu yeniden başlatmak için
ve seni sevmekten hiçbir zaman vazgeçmemek için:
işte bu yüzden henüz sevmiyorum seni.”

şeklinde çevrilmesi, şiirin “seviyorum → bu yüzden sevmiyorum” paradoksunu çok belirgin hale getiriyor.

Bence benim çevirimin en güçlü yanı bu.

Fakat bazı yerlerde Türkçe şiirsellik açısından daha fazla çalışılabilir.

Örneğin:

“mutluluğun anahtarları ellerimdeymiş
ve belirsiz bir mutsuz kader de yanı başımdaymış gibi.”

Özgündeki:

un incierto destino desdichado

“belirsiz bir mutsuz kader” olarak çevrilebilir; fakat benim “yanı başımdaymış” eklemem özgünde olmayan bir imge yaratıyor.

Daha önemlisi son:

“İşte bu yüzden seni seviyorum seni sevdiğimde.”

Anlam bakımından doğruya yakın olsa da Türkçede biraz açıklayıcı ve düzyazısal.

Dolayısıyla anlam sadakati bakımından benim çevirim güçlü; şiirsel Türkçe bakımından ise Cevat Çapan ve Hilmi Yavuz'un gerisinde.

8,5/10

Dört çevirinin kısa karşılaştırması

Benim kişisel sıralamam:

1. Cevat Çapan
2. Hilmi Yavuz
3. ChatGPT
4. Metin Cengiz

Ama çok önemli bir ayrım var: “En iyi şiir” ile “özgüne en sadık çeviri” aynı şey değil.

Şiirsel Türkçe bakımından Cevat Çapan/Hilmi Yavuz, özgün İspanyolca düşünce yapısına sadakat bakımından ise ChatGPT ve Cevat Çapan öne çıkıyor.

Şimdi şiirin kendisine gelelim

“Seni seviyorum” demenin imkânsızlığı

Pablo Neruda'nın bu şiiri ilk bakışta bir aşk şiiri gibi görünür. Ama aslında şiirin merkezinde aşk değil, aşkın içindeki karşıtlık vardır.

Şiir:

“Seni sevmiyorum ve seni seviyorum”

diyerek başlar.

Bu, basit bir kararsızlık değildir.

Şair “Seni sevip sevmemekte kararsızım” demiyor. Çok daha radikal bir şey söylüyor:

Aşk aynı anda hem var olabilir hem yok olabilir.

Şiirin bütün yapısı bunun üzerine kuruludur.

1. Hayat iki türlüdür

İlk dörtlük şiirin felsefi temelini kurar:

“puesto que de dos modos es la vida”

Yani kabaca:

“çünkü hayat iki türlüdür.”

Ardından üç karşıtlık gelir:

• seviyorum / sevmiyorum
• söz / sessizlik
• ateş / soğuk

Bunlar birbirinden bağımsız imgeler değildir.

Şair aslında şöyle bir dünya tasarlıyor:

Bir şey kendi karşıtını içinde taşıyabilir.

Söz sessizliğin içinden çıkar.

Ateş kendi içinde soğuğu taşır.

Öyleyse aşk da kendi içinde sevgisizliği taşıyabilir.

Bu nedenle şiirin ilk kıtasındaki:

“söz, sessizliğin bir kanadıdır”

dizesi olağanüstü önemlidir.

Çünkü burada söz ile sessizlik birbirinin zıddı değil, birbirinin parçasıdır.

Aynı mantık aşk için de uygulanır.

2. Şiirin asıl paradoksu: “Seni sevmiyorum çünkü seni seviyorum”

İkinci kıta şiirin merkezidir:

“Yo te amo para comenzar a amarte…”

Kelime anlamıyla:

“Seni sevmeye başlamak için seni seviyorum.”

Bu ilk bakışta saçma bir cümledir.

Ama devamı gelir:

“para recomenzar el infinito”

“sonsuzu yeniden başlatmak için.”

Ve:

“para no dejar de amarte nunca”

“seni sevmeyi hiçbir zaman bırakmamak için.”

Sonra sonuç:

“por eso no te amo todavía.”

“Bu yüzden henüz seni sevmiyorum.”

Buradaki “todavía” (henüz/şimdilik) çok önemlidir.

Şair “seni sevmiyorum” demiyor.

“Henüz seni sevmiyorum” diyor.

Yani sevgisizlik burada aşkın reddi değildir.

Tam tersine:

Aşkın sonsuzluğa dönüşebilmesi için aşkın sürekli yeniden başlaması gerekir.

Bu çok güzel bir fikir.

Çünkü tamamlanmış aşk bir anlamda sona ermiş aşktır.

Neruda'nın aşkı ise tamamlanmak istemiyor.

Her an yeniden başlamalı.

Bu nedenle:

“Seni seviyorum” → aşkın tamamlanması

iken,

“Seni henüz sevmiyorum” → aşkın devam etmesi

haline geliyor.

Paradoks burada çözülmüyor; daha yüksek bir düzeyde yeniden kuruluyor.

3. Mutluluğun anahtarları

Üçüncü kıtada aşk artık yalnızca bir duygu olmaktan çıkar, kader meselesine dönüşür:

“en mis manos las llaves de la dicha”

“mutluluğun anahtarları ellerimde.”

Anahtar burada çok güçlü bir imge.

Çünkü anahtar:

• kapıyı açabilir,
• kapıyı kapatabilir,
• mutluluğa ulaştırabilir,
• ama aynı zamanda onu erişilmez kılabilir.

Ve hemen ardından:

“un incierto destino desdichado”

“belirsiz, mutsuz bir kader.”

Yani şairin ellerinde hem mutluluğun anahtarı hem de mutsuz bir geleceğin ihtimali vardır.

Aşk burada güvenli bir liman değildir.

Tam tersine:

Aşk, mutluluk ile felaket arasındaki kapının anahtarıdır.

Bu nedenle “seni seviyorum” demek aynı zamanda “kendimi mutluluğa ve mutsuzluğa açıyorum” demektir.

4. “İki hayatı var aşkımın”

Şiirin en önemli dizesi belki de budur:

“Mi amor tiene dos vidas para amarte.”

“Aşkımın seni sevmek için iki hayatı var.”

Burada “iki hayat” yalnızca “iki farklı duygu” anlamına gelmez.

Aşkın iki ayrı varoluş biçimi vardır:

Seni sevdiğimdeki aşkım.

Seni sevmediğimdeki aşkım.

Bu ikinci durum çok daha ilginçtir.

Çünkü şair için sevgi yalnızca sevilen kişiye yönelmiş doğrudan bir duygu değildir.

Sevginin yokluğunda bile sevgi yaşamaya devam eder.

Aşk, yokluğunda bile aşk olabilir.

5. Son iki dize bütün şiiri kapatır

“Por eso te amo cuando no te amo
y por eso te amo cuando te amo.”

Kabaca:

“Bu yüzden seni sevmediğimde seni seviyorum,
bu yüzden seni sevdiğimde seni seviyorum.”

Şiir başladığı yere döner.

Ama aynı yerde değildir.

Başta:

seviyorum / sevmiyorum

bir çelişkiydi.

Sonda artık bu çelişki şiirin hakikati haline gelir.

Şair bize şunu söylüyor:

Seni sevdiğim için seni seviyorum.
Seni sevmediğim için de seni seviyorum.

Yani aşkın karşıtı artık aşkın düşmanı değildir.

Aşkın diğer yüzüdür.

Şiirin daha derin okuması: Aşk bir “duygu” değil, bir “süreç”

Bence şiirin en güzel tarafı burada.

Şair aşkı:

“Seni seviyorum.”

şeklinde tamamlanmış bir hüküm olarak görmüyor.

Aşk:

başlamak, yeniden başlamak, devam etmek, yeniden sevmek, sevgisizlikte bile sevmeye devam etmek

halinde.

Bu yüzden şiirde “başlamak” ve “yeniden başlamak” çok önemli:

“comenzar”
“recomenzar”

Aşkın doğası süreklilik.

Ve süreklilik ancak aşk hiçbir zaman son biçimine ulaşmazsa mümkün.

Bu açıdan:

“por eso no te amo todavía”

şiirin kilit cümlesidir.

“Henüz seni sevmiyorum.”

Çünkü şair için gerçek aşk, “seni artık seviyorum” noktasına ulaşmış ve tamamlanmış aşk değildir.

Gerçek aşk:

her gün yeniden başlayabilen aşktır.

Sonuç

Dört çeviri içinde benim özellikle Şiir Antolojim için yayımlanacak bir metin hazırlıyor olsaydım, yalnızca bir çeviriyi “en doğru” diye seçmek yerine Cevat Çapan çevirisini şiirsel Türkçe bakımından öne çıkarır, ChatGPT çevirisini ise özgün metnin düşünce yapısını açıklamak açısından yanında değerlendirirdim.

Çünkü bu şiirde küçük bir kelime farkı bile önem taşıyor. Örneğin:

“sevdim” / “seviyorum”

ve

“sevmezken seviyorum” / “sevmediğimde seviyorum”

arasındaki fark, yalnızca dilsel değil, şiirin zaman ve aşk anlayışını değiştiriyor.

Ve şiirin bana göre en güzel cümlesi hâlâ şu:

“Bu yüzden seni sevmediğimde seni seviyorum.”

Çünkü Neruda burada aşkın paradoksunu çözmüyor; **paradoksun kendisini aşkın tanımı haline getiriyor.**