Kendi Hayatına Dışarıdan Bakmak: Ferit Edgü’nün “Dönüş”ünde Yurt, Yalnızlık, Suçluluk ve Yerinden Edilme

Ferit Edgü’nün ”Dönüş"ü, ilk bakışta bir adamın doğduğu adaya dönmesini ve oradan yeniden ayrılmak istemesini anlatan bir hikâye gibi görünür. Fakat metnin asıl meselesi coğrafi bir dönüşten çok daha derindedir. Burada insanın kendi geçmişinden, kendisine verilmiş hayattan ve en önemlisi kendisinden kaçma girişiminin neden sürekli aynı yere döndüğü araştırılır. Ada yalnızca bir mekân değildir; karakterin doğumu, geçmişi, evliliği, yalnızlığı, yazarlığı ve ölümüyle örülmüş bir kader alanıdır. Bu nedenle gemiden inmek de gemiye binmek de aynı hareketin iki farklı yüzüdür: Karakter her iki durumda da kendisini taşıyan yere dönmektedir.

Hikâyenin ilk cümlesi bu nedenle son derece önemlidir:

“Niçin geldim buraya
niçin döndüm bu toprağa”

Sorular daha baştan cevaplanmak için sorulmaz. Anlatıcı kendi davranışının nedenini kendisinden de gizlemektedir. Ada onun için sağlıksız, çorak, boğucu ve yaşanması güç bir yerdir. Havasına dayanamaz, iklimi sağlığına zararlıdır ve “her dönüşünde pişmanlık” duyar. Buna rağmen döner. Bu çelişki hikâyenin bütün yapısını belirler. İnsan bazen istemediği yere, tam da orada kendisine ait bir şey bulunduğu için döner.

Ada: Doğum ile Ölüm Arasında Sıkışmış Mekân

Anlatıcının adaya ilişkin en belirgin cümlesi şudur:

“Burada açtım gözlerimi. Burada kapayacağım.”

Bu söz ilk anda bir aidiyet ifadesi gibi duyulur. Fakat hemen ardından gelen ayrıntılar bu aidiyeti huzurlu bir yurt duygusuna dönüştürmez. “Bu odanın bir köşesinde”, “bahçe içindeki küçük evimde”, “bir kaya kovuğunda”, “bir deniz mağarasında”, hatta “tepelerinden birinde” ölmekten söz eder. Ölümün nerede gerçekleşeceği bile kesin değildir. Dolayısıyla “burada doğdum, burada öleceğim” sözü bir kader kabulünden çok, ölümün bile tam olarak yerleştirilemediği bir hayatın cümlesidir.

Daha sonra gelen parantez içindeki cümle bu düşünceyi daha da karartır:

“Nerde kapayacağımı da ansımayacağım.”

Doğum hatırlanmaz; ölüm de hatırlanmayacaktır. Böylece insan hayatının iki sınırı da karakterin bilincinin dışına çıkar. Anlatıcı kendi hayatını anlamlandırmaya çalışırken, hayatının başlangıcını ve sonunu bile kavrayamaz. Buradaki “hatırlamama”, yalnızca kişisel hafızanın eksikliği değildir; insanın kendi varoluşunun başlangıcı ve sonu üzerindeki güçsüzlüğünün ifadesidir.

Bu yüzden:

“Beni doğuran kadın, ölü. Çocuk belleğim ölü.”

cümlesi hikâyenin en yoğun bölümlerinden biridir. Annesi ölmüştür; fakat bunun yanında “çocuk belleği” de ölmüştür. Yani karakter yalnızca annesini değil, kendisinin geçmişteki biçimini de kaybetmiştir. Kendi çocukluğuna ulaşabileceği içsel kaynak kapanmıştır. Ardından gelen “Ölünün gözleri görür mü?” sorusu da bu kaybı büyütür. Artık geçmişe bakacak göz yoktur.

Bu noktada ada, geçmişin fiziksel karşılığına dönüşür. Karakter adaya döndüğünde aslında çocukluğuna dönmek ister; fakat döndüğü yerde çocukluğu yoktur. Toprak durmaktadır, ev durmaktadır, ada durmaktadır; fakat onları anlamlandıracak geçmiş artık yaşamamaktadır.

“Toprağın Çekmesi mi, Denizin Çağrısı mı?”

Anlatıcı dönüşünün nedenini açıklamaya çalışırken art arda sorular sorar:

“Bir tutku mu?
Bir saplantı mı?
Toprağın çekmesi mi?
Denizin çağrısı mı?”

Bu sorular arasında özellikle “toprak” ve “deniz” karşıtlığı önemlidir. Arkadaşı dönüşü “toprak çekiyor” diye açıklar. Anlatıcı ise hemen düzeltir:

“Hayır, toprak değil deniz.”

Fakat arkadaşı:

“Aynı şey.”

der.

Bu kısa konuşma, hikâyenin düşünsel merkezlerinden biridir. Çünkü anlatıcı için toprak ve deniz aynı şey değildir. Toprak kalmayı, kökeni, doğum yerini ve geçmişi çağrıştırırken deniz hareketi, kaçışı, belirsizliği ve başka yerlere açılmayı temsil eder. Fakat dışarıdan bakıldığında ikisi de aynı kaderin parçalarıdır. Karakterin paradoksu tam burada ortaya çıkar: Kaçmak istediği şeyden kurtulmak için yine onun içinden geçmek zorundadır.

Ada zaten dört yanı denizle çevrili bir topraktır. Toprak ve deniz birbirinden ayrılamaz. Karakterin hayatındaki kalma ve kaçma arzuları da böyledir.

Bu nedenle metindeki en önemli tekrar:

“Bilmiyorum.
Bilmeden dönüyorum.”

sözüdür.

Anlatıcı kendisi hakkında kesin hükümler vermeyi reddeder. Hikâye psikolojik açıklamayı hazır olarak sunmaz. Okura da karaktere de bir “neden” vermez. Bu belirsizlik, karakterin temel durumudur: Kendisini anlamadan hareket eden bir insan.

Ev ve Örümcek Ağları

Adaya döndüğünde karşılaştığı ev, karakterin geçmişinin canlı bir yuvası olmaktan çıkmıştır:

“Örümcek ağları içinde.”

Pencereler kırılmış, duvarlarda rutubet izleri oluşmuştur. Yatak hazırdır ama toz içindedir. Ev onu bekliyor gibidir; fakat yaşayan bir ev olarak değil, terk edilmiş bir geçmiş olarak.

Girişte bulduğu mum ise bu açıdan çok güçlü bir ayrıntıdır:

“Sanki beni bekliyordu.”

Mum, karanlık evde geçmişin son derece küçük ve geçici ışığıdır. Onu yakar, eve bakar, sonra söndürür. Bu hareket, karakterin geçmişe kısa süreliğine ışık tutup yeniden karanlığa bırakmasını andırır.

Fakat ev tamamen ölü değildir. Bir süre sonra karısı ve başka bir adamla birlikte yeniden ışıkla dolacaktır. Hikâyenin sonunda evin ışıklar içinde olması, baştaki karanlık evle güçlü bir karşıtlık oluşturur. Ne var ki bu ışık, huzurun değil karakterin kendi hakikatinin ortaya çıkmasının ışığıdır.

Kadının Sessizliği ve Geç Gelen İnsanlık

Hikâyenin kadın karakteri ilk ortaya çıktığında neredeyse bütünüyle sessizdir. Adamın dünyasında kadın, hizmet eden ve onun hayatına uyum sağlayan bir varlık durumundadır:

“Gel, dediğim zaman geliyor, git, dediğim zaman gidiyordu.”

Bu cümlede anlatıcının kendisini ne kadar merkezde gördüğü açıkça ortaya çıkar. Kadın onun ihtiyaçlarına göre biçimlenmiştir. Aşını pişirir, çamaşırını yıkar, yatağını yapar, soğuk gecelerde onu ısıtır, kıyıda dönüşünü bekler.

Ama kadının asıl trajedisi burada başlar. Anlatıcı onun hayatını kendisininki gibi “sessiz” ve “tekdüze” yaşatmıştır. Üstelik bunu kötülük ederek değil, hiçbir şey vermeyerek yapmıştır.

Bu ayrım çok önemlidir.

Anlatıcı:

“Biliyorum, daha çok yoksulluğun sesiydi bu.”

der.

Kadının “senden önce ben burada yok gibiydim” sözüne ilişkin bu yorum, ilk bakışta maddi yoksulluğa gönderme yapıyor gibi görünür. Oysa “yoksulluk” burada çok daha geniş bir anlam taşır. Kadın yalnızca parasal olarak yoksul değildir; sevgi, ilgi, söz, seçim, gelecek ve özne olma bakımından da yoksuldur.

Ardından gelen:

“Hiçbir şey vermemiştim bu kadına. Hemen hemen hiçbir şey.”

itirafı, hikâyenin ahlaki merkezlerinden biridir.

Çünkü adam kendisini kötü bir insan olarak tarif etmez. Kadına işkence etmemiştir, onu aşağılamamıştır, hatta onu açıkça kötülememiştir. Fakat tam da burada Edgü çok daha zor bir kötülük biçimine işaret eder:

Bir insanı incitmek için ona kötülük etmek şart değildir. Onun hayatına hiçbir şey katmamak da bir tür yıkımdır.

Anlatıcının suçu aktif olmaktan çok pasiftir. O, kadının hayatını kırmamış; fakat hayatını genişletmemiştir.

Bu nedenle “Hiçbir şey vermemiştim” cümlesi, “ona kötü davrandım” cümlesinden daha ağırdır.

Basma Entari, Pazen ve Okşama

Edgü burada özellikle maddi ayrıntıları seçer:

“Yazın bir basma entari. Kış yaklaşıyor diye üç arşın pazen. Canım çektiğinde bir okşama.”

Bu sıralamanın çok ince bir tarafı vardır.

Önce giysi gelir. Sonra ısınma. Sonra bedensel yakınlık.

Yani anlatıcının kadına sunduğu şeyler, onun hayatını gerçekten değiştirecek armağanlar değildir. Bunlar bir insanın hayatta kalması ve günlük ihtiyaçlarını sürdürmesi için verilen şeylerdir.

Üstelik “canım çektiğinde” ifadesi çok acımasızdır. Okşama bile kadının ihtiyacına göre değil, erkeğin arzusuna göre gerçekleşmektedir.

Kadın sevgi isteyen bir özne olmaktan çıkar; erkeğin canı çektiğinde dokunduğu bir bedene dönüşür.

Dolayısıyla anlatıcının:

“Kendim nasıl yaşıyorsam, onu da öyle yaşatmıştım.”

sözü ilk anda eşitlik gibi görülebilir. Oysa tam tersine, burada büyük bir eşitsizlik vardır.

Çünkü kendisi için seçtiği yoksul, sessiz ve tekdüze hayatı kadına da seçme hakkı tanımadan dayatmıştır.

Kadın onun hayatına katılmıştır; fakat adam onun hayatına gerçekten katılmamıştır.

“Ne Övüp Göklere Çıkartmıştım, Ne Yerip Yerin Dibine Batırmıştım”

Bu cümle özellikle dikkat çekicidir:

“Ne övüp göklere çıkartmıştım, ne yerip yerin dibine batırmıştım.”

Anlatıcı burada kendisini neredeyse tarafsız biri gibi görür. Kadını ne yüceltmiş ne aşağılamıştır. Sanki ölçülü davranmış, aşırılıklardan kaçınmıştır.

Fakat metnin acı ironisi tam burada ortaya çıkar.

Bir insanı aşağılamamak, ona değer vermek anlamına gelmez.

Onu göklere çıkarmamak belki sağlıklıdır; fakat onu gerçekten görmek gerekir. Onun ne istediğini bilmek, korkularını anlamak, hayallerini sormak, geçmişini merak etmek, geleceğini önemsemek gerekir.

Anlatıcı bunların hiçbirini yapmamıştır.

Bu nedenle onun “ölçülülüğü”, aslında duygusal yokluktur.

Kadın ne göklere çıkarılmıştır ne yerin dibine sokulmuştur; fakat belki en kötüsü gerçekleşmiştir:

Kadın görülmemiştir.

Ve finalde bunun çok önemli bir karşılığı vardır. Çünkü hikâyenin sonunda anlatıcı pencereden baktığında artık kendi evinin içinde başka bir adamı görür. Bu adam kadının karşısında görünen bir adamdır: konuşur, teşekkür eder, kahvesini içer, yazar. Evde bir ilişki vardır.

Anlatıcı ise o evin dışındadır.

“Kendim Nasıl Yaşıyorsam, Onu da Öyle Yaşatmıştım”

Bence bölümün en ağır cümlelerinden biri budur.

Çünkü anlatıcı ilk kez kendi hayat biçiminin başka bir insan üzerindeki sonucunu kabul etmektedir.

Onun yaşam tarzı:

“Sessiz. Tekdüze.”

Kadının yaşamı da öyle olmuştur.

Burada “sessiz” kelimesi özellikle önemlidir. Kadın zaten sessizdir. Fakat bu sessizlik onun karakterinin doğal bir özelliği olmaktan çok, anlatıcının kurduğu hayatın sonucudur.

Adam konuşmadıkça kadın da konuşmaz.

Adam soru sormadıkça kadın soru sormaz.

Adam gelecek kurmadıkça kadın geleceği onun yerine kuramaz.

Sonunda kadın yalnızca bir kez gerçekten konuşur ve söylediği söz, bütün bu sessizliği paramparça eder:

“Biliyor musun, senden önce ben burada yok gibiydim.”

İşte bu yüzden anlatıcı o ana kadar kadının sessizliğini belki uyum, itaat veya huzur zannetmiş olabilir. O tek cümleyle anlar ki sessizlik huzur değilmiş; bastırılmış bir varoluşmuş.

“Ben Sana Hiçbir Şey Yapmadım”

Bu cümlenin olağanüstü tarafı, aynı anda hem savunma hem de itiraf olmasıdır:

“Ben sana hiçbir şey yapmadım.”

Adam bunu söylerken belki kendisini açıklamak ister. Fakat cümle ağzından çıkar çıkmaz kendi aleyhine döner.

Çünkü kadın zaten ona “Bana kötülük yaptın” dememiştir.

“Benden önce yok gibiydim” demiştir.

Yani kadının şikâyeti yapılan bir şey değil, yapılmayan şeylerdir.

Adam da bunu fark eder.

“Ben sana hiçbir şey yapmadım” derken aslında:

“Sana bir hayat vermedim.”

demiş olur.

Bu, “hiçbir şey yapmamak” ifadesinin olağan anlamını tersine çevirir. Pasiflik burada masumiyet değildir. Çünkü iki insan arasındaki ilişkide hiçbir şey yapmamak da bir eylemin sonucunu doğurur.

Kadın onun yanında yaşamıştır; fakat onun tarafından gerçekten yaşatılmamıştır.

“Bağışla!” Neden Bu Kadar Sarsıcı?

Ardından gelen:

“Bağışla!”

tek kelimelik cümle, metnin bütün önceki sessizliğini kırar.

Çünkü anlatıcı ilk kez kendi hakkında hüküm vermektedir.

Daha önce sorular soruyordu:

“Niçin döndüm?”

“Toprak mı çekiyor?”

“Deniz mi çağırıyor?”

“Bilmiyorum.”

Kendi hayatının nedenlerini bile çözemeyen adam, ilk kez başka bir insan karşısında kesin bir şey söyleyebilir:

“Bağışla!”

Bu çok önemlidir.

Kendi hayatını açıklayamayan adam, nihayet kendi suçunu kabul edebilir.

Fakat Edgü burada özrü de kolay bir kurtuluş hâline getirmez. Çünkü “bağışla” sözcüğü çok geç gelir. Kadının yıllarca süren sessizliğinin ardından gelir. Verilmemiş sevginin, sorulmamış soruların, kurulmamış geleceğin ardından gelir.

Dolayısıyla özür, geçmişi geri getirmez.

Ve hikâyenin sonundaki başka adamın ortaya çıkışı bu açıdan çok daha acı bir anlam kazanır.

“Bana Bir Çocuk Ver”

Kadının cevabı ise şaşırtıcıdır:

“Sen beni bağışla ve bana bir çocuk ver.”

Burada iki “bağışlama” birbirine bağlanır.

Adam:

“Beni bağışla.”

der.

Kadın:

“Sen beni bağışla.”

der.

Sanki iki insan da birbirine bir borç yüklemiştir.

Fakat aralarındaki fark şudur: Adam geçmişe bakmaktadır; kadın geleceğe.

Adam suçunu görür.

Kadın ise çocuk ister.

Adam geçmişte ne vermediğini fark eder.

Kadın hâlâ ondan gelecekte bir şey istemektedir.

Bu nedenle kadın karakteri anlatıcının sandığından çok daha güçlüdür. Sessizdir ama edilgen değildir. Hayatının yoksulluğunu dile getirdiği anda, bu yoksulluğun karşısına bir gelecek ihtimali koyar.

Ve “çocuk” burada yalnızca bir çocuk değildir.

Çocuk, anlatıcının kısır hayatının devam ettirilmesi değil, dönüştürülmesi ihtimalidir.

Kadın onun gideceğini bildiği hâlde çocuk istemektedir:

“Geldiğim gibi bir gün gene giderim.”

“Biliyorum, dedi. Onun için istiyorum.”

Burada kadın ile erkek arasındaki temel fark açığa çıkar. Erkek geleceği bir tehdit olarak görür; kadın ise geçiciliğin içinden bir devamlılık yaratmaya çalışır.

Adam gitmek ister. Kadın onun gideceğini bilmektedir. Ama tam da bu nedenle çocuk istemektedir. Çocuk, adamın yokluğuna rağmen hayatın devam etmesidir.

Bu nedenle kadın karakteri hikâyede yalnızca eş değildir. O, anlatıcının karşısında hayatı savunan güçtür.

Kaçışın Bürokrasiyle Karşılaşması

Sonraki bölümde hikâyenin tonu değişir. Bireysel bir iç çatışma, bir anda siyasal ve toplumsal bir meseleye dönüşür.

Anlatıcı adadan gitmek istediğinde iskele memuru ona bilet vermez. İlk bakışta bunun sıradan bir bürokratik engel olduğu düşünülebilir. Fakat konuşma ilerledikçe durum daha ürkütücü hâle gelir:

“Sizin için yer yok.”

Buradaki “yer yok” ifadesi, gemide fiziksel bir koltuk bulunmadığı anlamına gelmez. Nitekim memur bunu açıklar:

“Sizin için yer yok dedim.”

Böylece mesele bilet değil, izin meselesine dönüşür. Karakter kendi hayatı üzerinde bile mutlak bir özgürlüğe sahip olmadığını fark eder.

Memurun:

“Bu ada sizin adanız. Doğduğunuz yer. Baba ocağınız.”

sözleri de özellikle ironiktir.

Çünkü insanın doğduğu yer, onun için doğal olarak “yurt” sayılır. Fakat burada yurt, aynı zamanda bir kapan hâline gelmiştir. “Baba ocağı” sıcaklık ve aidiyet çağrışımı yaparken, anlatıcı için çıkılması yasak bir alandır.

Memurun şu sözü ise hikâyenin düşünsel ağırlık merkezlerinden biridir:

“Hangimiz kendi yaşamımızı seçiyoruz ki?”

Bu cümle, anlatıcının bireysel özgürlük iddiasına karşı çıkar. Anlatıcı “bu benim seçtiğim bir yaşam değil” der. Memur ise bunun yalnızca ona özgü olmadığını söyler.

Böylece hikâye kişisel bir varoluş sorusundan toplumsal bir soruya genişler:

İnsan gerçekten kendi hayatını seçebilir mi?

Borç, Bedel ve Ödenemeyen Şeyler

İskeledeki konuşmadan sonra anlatıcının zihninde “ödemek” sözcüğü etrafında bir düşünce zinciri oluşur:

“Neyi ödeyecektim?
Kim ödetecekti?
Nasıl ödetecekti?
Niçin ödetecekti?”

Bu soruların giderek çoğalması, karakterin kendisini kuşatan görünmez borçları fark ettiğini gösterir.

Sonunda:

“Yaşamımla öderim”

der.

Ama içindeki ses buna da karşı çıkar:

“Yaşamınla ödenmeyecek şeyler de vardır.”

Burada hikâye son derece önemli bir ahlaki noktaya ulaşır. Her şeyin bedeli para, ceza veya ölüm değildir. Bazı şeylerin bedeli vicdandır. Bazı borçlar insanın hayatını vermesiyle bile kapanmaz.

Özellikle karısına karşı borcu bu bağlamda okunabilir. Kadının hayatından aldığı şeyler, yalnızca ekonomik veya fiziksel değildir. Onun gençliğini, zamanını, varlığını ve annelik ihtimalini kendi hayat biçiminin içine çekmiştir.

Bu yüzden anlatıcının “kısır bir yaşam deneyimim vardı” demesi son derece anlamlıdır. Buradaki “kısırlık” yalnızca biyolojik anlam taşımaz. Onun hayatı üretmeyen, çoğalmayan, geleceğe açılmayan bir hayattır.

Kadının çocuk istemesi bu kısırlığa karşı çıkıştır.

Kaçışın Gerçekleşmemesi

Anlatıcı sonunda kumsala döner. Kızgın kumsal artık kızgın değildir. Kimseler yoktur.

Burada daha önceki bütün hareketlerin sonucu olan bir boşluk oluşur:

“Nereye gideceğimi bilmiyordum.
Niçin gideceğimi bilmiyordum.”

Bu iki cümle, başlangıçtaki:

“Niçin geldim buraya?”

sorusunun karşılığıdır.

Başta dönüşünün nedenini bilmez.

Şimdi gidişinin nedenini de bilmez.

Böylece dönüş ve kaçış arasındaki ayrım ortadan kalkar.

Anlatıcı aslında ne kalmakta ne gitmekte karar sahibidir. Onun hayatını yöneten temel güç, bilinçli iradeden çok kararsızlık ve içsel zorunluluktur.

Buraya:

“yazmamak, ölene değin yazmamak, bahçemde çiçek yetiştirip, denizde balık tutup yaşamak”

için dönmüştür.

Ama bunu da gerçekleştiremez.

İşte final sahnesi tam burada bütün ağırlığıyla gelir.

Evde Başkasının Hayatını Görmek

Anlatıcı kumsaldan eve doğru yürürken henüz kesin bir karar vermemiştir. Gemiyi kaçırmıştır; iki gün önce gitmek istediği vapur şimdi ışıkları içinde rıhtımdadır ve o, onun içinde değildir. Yani kaçış ihtimali gözlerinin önünde gerçekleşmiş ama kendisi o kaçışın dışında kalmıştır.

Tam bu noktada karşısına ışıklar içindeki ev çıkar.

Bu ayrıntı son derece önemlidir.

Başlangıçta eve girdiğinde ev karanlıktır; örümcek ağları, rutubet ve toz içindedir. Ev geçmişin mezarı gibidir. Anlatıcı mumu yakarak bu ölü eve yeniden bakar. Sonra çıkar.

Döndüğünde ise ev ışıklar içindedir.

Yani ev, onun yokluğunda yeniden yaşamaya başlamıştır.

Ve bu yaşamın içinde artık kendisi yoktur.

Bu görüntü tek başına bile anlatıcı için sarsıcı olmalıdır. Çünkü yıllardır kendisine ait olduğunu düşündüğü ev, onun yokluğunda yalnızca ayakta kalmamış; başka bir hayatın mekânına dönüşmüştür.

Sonra çok daha ağır bir görüntü gelir:

“Yemek masasının başında bir adam, masanın üstüne kâğıtlarını yaymış, ağzında cigarası, yazı makinesini önüne çekmiş bir şeyler yazıyordu.”

Burada Edgü’nün özellikle “yemek masasının başında” demesi önemlidir. Bu adam evin içinde rastlantısal olarak bulunan biri değildir. Ev hayatının merkezindedir.

Daha da önemlisi, adamın önünde yazı makinesi vardır.

Bu ayrıntı anlatıcıyı başka herhangi bir erkekten çok daha fazla sarsabilir. Çünkü anlatıcının adadan ayrılma gerekçelerinden biri yazmaktan kaçmaktır.

“Buraya, yazmamak, ölene değin yazmamak” için dönmüştür.

Fakat şimdi kendi evinde başka bir adam oturmuş, onun terk etmek istediği şeyi yapmaktadır.

Adam yalnızca anlatıcının karısının yanında değildir.

Onun evinde, masasında, yazı makinesinin başında, onun hayatının boşalttığı yerde oturmaktadır.

Bu nedenle sahnenin acısı basit bir kıskançlığın çok ötesine geçer.

Karısının Kahve Getirmesi

Sonra kadın gelir:

“Karım kahvesini getirdi.”

Bu küçücük hareket, önceki bölümde anlatılan bütün evlilik tarihini bir anda anlatıcının gözünün önüne getirebilir.

Çünkü anlatıcı kadının ona nasıl hizmet ettiğini anlatmıştı:

Aşını pişirmiştir.
Çamaşırını yıkamıştır.
Yatağını yapmıştır.
Onu beklemiştir.

Ama anlatıcı bütün bunları neredeyse doğal bir hizmet ilişkisi içinde yaşamıştır.

Şimdi aynı kadın başka bir erkeğe kahve götürmektedir.

Buradaki sarsıntı yalnızca “karım başka bir adama kahve götürüyor” değildir.

Daha derin olan şudur:

Anlatıcı, kendi hayatında alıştığı bir sahnenin artık kendisi olmadan sürdüğünü görmektedir.

Kadının eli aynı harekettedir; ev aynıdır; masa aynıdır; kahve aynıdır.

Değişen yalnızca adamdır.

İşte bu, anlatıcı için korkunç bir görüntüdür.

Çünkü bir insanın yerinin başkası tarafından doldurulabileceğini görür.

Ama burada “karısı kesin olarak onu aldatmıştır” demek doğru değildir. Edgü bunu açıkça söylemez. Aynı şekilde sahneyi yalnızca sembolik bir “yer değiştirme” olarak görmek de yetersiz kalır. Anlatıcının gördüğü manzara, gerçek bir ilişkisel ihanet ihtimalini de güçlü biçimde çağrıştırır. Önemli olan, metnin bu ihtimali kesinleştirmeden ihanet duygusunu bütün ağırlığıyla yaşatmasıdır.

Çünkü anlatıcı açısından gördüğü şeyin etkisi gerçektir.

Adamın Teşekkürü

Ve sonra belki sahnenin en küçük ama en acı ayrıntısı gelir:

“O gülümseyerek teşekkür etti.”

Bu teşekkürün üzerinde özellikle durmak gerekir.

Çünkü anlatıcının karısına ilişkin önceki itiraflarını hatırlarsak, onun kadına verdiği şeylerin ne kadar sınırlı olduğunu görürüz. Kadın ona hizmet ederken anlatıcı bunun karşılığında neredeyse hiçbir şey vermemiştir.

Şimdi başka bir erkek, kadının getirdiği kahveyi gülümseyerek kabul eder ve teşekkür eder.

Bu, anlatıcının gözünde çok basit bir gündelik davranış gibi görünse de aslında onun bütün geçmişini yeniden yorumlatabilir.

Belki içinden şunu geçirecektir:

Ben bu kadının bana yaptıklarını ne zaman gördüm?

Ne zaman teşekkür ettim?

Ne zaman onun elinden gelen şeyi bir armağan olarak kabul ettim?

Ne zaman onun bir insan olduğunu gerçekten fark ettim?

Bu yüzden sahne yalnızca kıskançlık yaratmaz; gecikmiş bir öz-farkındalık yaratır.

Daha önce kadının hayatındaki yoksulluğu fark eden adam, şimdi o kadının başka bir adamın yanında görülüyor, karşılık buluyor, bir ilişki içinde yaşıyor olabileceğini görür.

Bu görüntü, kendi ihmallerini daha da çıplak hâle getirir.

“Ev Benim Evimdi” Duygusunun Çöküşü

Bence sahnenin en güçlü psikolojik etkilerinden biri de burada.

Anlatıcı eve döndüğünde hâlâ orayı:

“Evime doğru yürüdüm.”

diye adlandırmaktadır.

Bahçe kapısını açar.

Kendi evine geldiğini düşünür.

Ama pencereden baktığında kendi evinin içinde kendisine ait olmayan bir hayat görür.

Bu çok daha ağırdır.

Çünkü ev artık fiziksel olarak onun olabilir; fakat yaşantısal olarak değildir.

Evin sahibi olmakla bir evin içinde gerçekten yaşamak birbirinden ayrılır.

Anlatıcı yıllarca o evde bulunmuştur ama aslında orayı yaşamamıştır. Kadının yanında olmuştur ama onun hayatına girmemiştir. Şimdi başka bir adam aynı eve girerek, belki de anlatıcının hiçbir zaman yapmadığı şeyi yapmaktadır:

Orada yaşamaktadır.

Bu yüzden ışıklar da önem kazanır.

Başlangıçtaki ev karanlık, terk edilmiş ve örümcek ağları içindedir.

Sonundaki ev ışıklar içindedir.

Başlangıçta ev anlatıcıyı bekleyen ölü bir geçmiş gibidir.

Sonunda ev, anlatıcı olmadan yaşayan bir şimdidir.

Ve anlatıcı bu kez evin dışındadır.

Bu tersine dönüş olağanüstü acımasızdır.

Başlangıçta anlatıcı karanlık eve girip bir mum yakar.

Finalde ise dışarıdadır ve içerisi zaten aydınlıktır.

Başlangıçta ev onun dönüşünü bekliyor gibidir.

Finalde ev, onun dönüşüne ihtiyaç duymamaktadır.

Bu, yalnızca mekânsal bir değişiklik değil, anlatıcının kendi hayatındaki konumunun değişmesidir.

“Başka Bir Adam”ın Asıl Tehdidi

Buradaki adamı yalnızca “rakip erkek” olarak okumak hikâyeyi küçültür.

Çünkü Edgü onun kim olduğunu açıklamaz.

Kocanın yerine geçmiş bir sevgili olabilir.

Kadının hayatına sonradan giren bir adam olabilir.

Anlatıcının yerini dolduran bir insan olabilir.

Hatta daha sembolik bir okumayla, anlatıcının kendi hayatından çekilmesinin ardından ortaya çıkan yeni hayatın temsilcisi bile olabilir.

Ama hangi yorumu kabul edersek edelim, görüntünün somutluğu değişmez:

Bir başka erkek, anlatıcının evindedir.

Ve anlatıcı dışarıdadır.

Bu mekânsal terslik başlı başına bir hüküm gibidir.

Adam içeride, anlatıcı dışarıda.

Adam masada, anlatıcı pencerede.

Adam yazıyor, anlatıcı bakıyor.

Adam kahvesini alıyor, kadın ona getiriyor.

Adam evin ışığı içindedir, anlatıcı karanlığın içinden bakmaktadır.

Bu nedenle sahne, anlatıcının bütün hayatını tek bir görüntü içinde tersine çevirir.

En Acı İhtimal: Adamın Yerine Geçmek Değil, Adamın Hiç Gerekli Olmaması

Fakat burada daha da sarsıcı bir ihtimal vardır.

Anlatıcı bu adamı gördüğünde yalnızca:

“Benim yerime başkası geçmiş.”

diye düşünmez.

Şunu da fark edebilir:

“Ben gidersem hayat durmayacak.”

Çünkü hikâyenin başından beri anlatıcının davranışlarında çok güçlü bir kendini merkeze koyma hâli vardır. Ada onun etrafında dönüyor gibidir. Karısı onun etrafında yaşamaktadır. Ev onun evidir. Yazmak onun seçimidir. Gitmek onun kararıdır. Kalmak onun kararıdır.

Fakat finalde hayat ona çok acı bir ders verir:

Sen yoksan da masa kuruluyor.
Sen yoksan da kahve pişiyor.
Sen yoksan da kadın gülümsüyor.
Sen yoksan da biri yazıyor.
Sen yoksan da ev ışıklarını yakıyor.

Bu, aldatılmaktan bile daha ağır bir deneyim olabilir.

Çünkü aldatılmak, hâlâ ilişkinin merkezinde olduğunuzu varsayar: Birisi sizin yerinizi almıştır.

Burada ise anlatıcının karşısına daha korkunç bir gerçek çıkar:

Belki de hiçbir zaman sandığı kadar merkezi değildi.

Üstelik onun yıllarca görmediği bir gerçek de burada açığa çıkabilir: Kadının hayatında kendisi vardı ama kadın onun hayatında ne kadar vardı?

Kadın onun ihtiyaçlarını karşılamış, onun dönüşünü beklemiş, onun sessizliğine uyum sağlamış, onun hayat biçimini benimsemiştir. Fakat adamın kendi itirafına göre ona “hemen hemen hiçbir şey” vermemiştir.

Şimdi başka bir adamın kadına kahve götürülen, teşekkür edilen, birlikte yaşanan bir hayatın içinde olması, anlatıcıyı yalnızca kıskandırmaz.

Kendi yokluğunun sonuçlarını gösterir.

Finalde Yazı Makinesi: Son Darbe

Sonunda adam yazı makinesinin tuşlarına basmaya başlar.

Anlatıcı bunu şöyle görür:

“Boşluğa yönelmiş
Bir makineli tüfeğin
Tetiğine basar gibi.”

Bu görüntü, önceki bütün anlamları bir araya getirir.

Anlatıcı yazmayı bırakmak için adaya dönmüştür.

Kendi evinde başka bir adam yazmaktadır.

Karısı ona kahve getirmektedir.

Ev ışıklar içindedir.

Anlatıcı ise bütün bunları dışarıdan seyretmektedir.

Ve o anda belki de en korkunç şeyi fark eder:

Kaçmak istediği hayat, ondan bağımsız olarak çoktan kurulmuştur.

Üstelik burada başka bir terslik daha vardır.

Anlatıcı kendi hayatından kaçmak için yazmayı bırakmak istemiştir. Fakat evin içinde başka bir adam yazmaktadır.

Yani anlatıcının terk etmek istediği şey yalnızca eşi değildir; kendi yazarlığı da onun karşısına başka bir biçimde çıkmaktadır.

Bu adam, anlatıcının hayatındaki boşluğun yerine geçen bir figür hâline gelir.

Kadının yanında başka bir adam vardır.

Masada başka bir yazar vardır.

Evde başka bir hayat vardır.

Ve bütün bunlar, anlatıcının yokluğunda gerçekleşmektedir.

Finalde yazı makinesinin sesi bu nedenle sıradan bir yazma sesi değildir. Anlatıcının kaçtığı hayatın, onun yokluğunda yeniden üretildiğini duyduğu sestir.

Yazının Makineli Tüfeğe Dönüşmesi

Yazma eyleminin:

“Boşluğa yönelmiş
Bir makineli tüfeğin
Tetiğine basar gibi.”

tanımlanması ayrıca önemlidir.

Başlangıçta anlatıcı yazmayı bırakmak istemiştir. Bahçe yetiştirecek, balık tutacak, sessiz yaşayacaktır. Yazarlığı geride bırakacağını düşünür.

Ama yazarlık onun için yalnızca bir meslek değildir. Bir varoluş biçimidir.

Bu nedenle yazmamak mümkün değildir.

Makineli tüfek benzetmesi ise yazının masum ve romantik bir uğraş olmadığını gösterir. Yazmak burada bir saldırıya, boşluğa ateş etmeye, hiçbir hedefi kesin olarak bilmeden kelimeleri fırlatmaya benzer.

“Boşluğa yönelmiş” olması özellikle önemlidir. Çünkü yazarın karşısında belirli bir düşman yoktur. Yazı kime yöneliktir? Kendisine mi, topluma mı, geçmişe mi, karısına mı, hayata mı?

Bilmeyiz.

Tıpkı karakterin dönüş nedenini bilmediği gibi.

Hikâyenin başındaki:

“Bilmeden dönüyorum.”

ile sonundaki makineli tüfek benzetmesi arasında gizli bir bağ vardır. Adam hayatını bilinçli olarak yönetemediği gibi, yazısını da tam olarak nereye yönelttiğini bilmez.

Bu nedenle final, yalnızca bir evlilik hikâyesinin sonu değildir. Yazarlığın, hayatın, suçluluğun ve kaçışın aynı noktada düğümlendiği bir son noktadır.

Dönüşün Asıl Anlamı

“Dönüş”teki dönüş, yalnızca adaya dönmek değildir. Karakter sürekli olarak aynı varoluşsal noktaya dönmektedir. Kaçmak ister, döner. Geçmişini unutmak ister, geçmiş karşısına çıkar. Yazmayı bırakmak ister, yazı karşısına çıkar. Yalnız kalmak ister, bir kadınla hayat kurar. Kadından ve bu hayattan uzaklaşmak ister, onun yerini başka bir adamın aldığını görür.

Dolayısıyla hikâyedeki gerçek hapishane ada değildir.

Gerçek hapishane, karakterin kendisidir.

Ada yalnızca bu hapishanenin görünür biçimidir.

Deniz de özgürlüğün garantisi değildir. Tam tersine, karakter denizin çağrısını duyduğu hâlde denize açılamaz. Geminin ışıklarını görür ama gemide değildir. Kaçış ihtimali gözlerinin önünden geçer ve onu geride bırakır.

Bu nedenle finalde “Dönüş” kelimesi ironik bir anlam kazanır. Karakter adaya döndüğünü sanır; oysa kendisine dönmüştür. Ve kendisinden kaçmanın mümkün olmadığını görür.

Fakat final bundan da ileri gider.

Çünkü insan yalnızca kendisinden kaçamaz değildir; kendisinin terk ettiği insanların ve hayatların da onsuz devam edebileceğini kabullenmek zorundadır.

Anlatıcının en büyük sarsıntısı belki de budur.

O, karısının kendisini bekleyeceğini, evin onu yeniden kabul edeceğini, adanın onu içine alacağını düşünmüş olabilir. Fakat karşısına çıkan görüntü başka bir şey söyler:

Ev onu beklememiştir.

Ev yaşamıştır.

Kadın yaşamıştır.

Bir başka adam gelmiştir.

Masa kurulmuştur.

Kahve pişmiştir.

Yazı yazılmaktadır.

Hayat devam etmektedir.

Ve anlatıcı ilk kez bu hayatın dışında durmaktadır.

Bu nedenle sahnenin asıl trajedisi yalnızca “karım başka bir adamla birlikte” değildir. Bu ihtimal sahnenin içinde güçlü biçimde vardır ve anlatıcının sarsıntısının önemli bir parçasıdır; ancak Edgü bununla yetinmez.

Daha derin bir şey gösterir:

İnsan kendi hayatından çıkabilir. Fakat hayat, insanın çekilmesini beklemez.

Ve belki de “Dönüş”ün en acı cümlesi metinde yazılı olmayan şu cümledir:

“Ben bu evden çıkmıştım; ama meğer ev de benden çıkmış.”

Anlatıcının dönüşü böylece bir eve dönüş olmaktan çıkar.

Kendi yokluğuna dönüş olur.

Kendisinin yıllarca görmediği kadına dönüş olur.

Vermediği şeylere dönüş olur.

Özür dilemek için çok geç kaldığı geçmişe dönüş olur.

Ve sonunda, kendi hayatının artık kendi ellerinde olmadığını gördüğü o pencerenin önüne dönüş olur.

Pencerenin ardında ışık vardır.

Masada başka biri vardır.

Kadın başka birine kahve getirmektedir.

Yazı makinesi çalışmaktadır.

Anlatıcı ise dışarıdadır.

Ve bütün hikâye boyunca ilk kez, kendi hayatına dışarıdan bakmaktadır.