Kulluğu uğruna yaşamı bıraktığım kadın
74
Hiçbir şey bana daha acımasız gelmedi
kulluğu uğruna yaşamı bıraktığım kadından,
onun arzusu donmuş bir göle,
benimki aşk ateşine yerleştiği için.
Bu acımasızın, bu küçümserin
eşsiz güzelliğini görerek tatmin oluyorum;
ve öyle arzuluyorum ki acımı,
başka şey zevk veremez gözlerime.
Güneşi görmek için dönen
ve kendi değişse de, aşkı değişmeden kalanın bile,
acımasız bir yazgısı olmamıştır benimki kadar.
O yüzden, Giannin, bu kibirli kadını
sevmem gerektiği için yaşadığım sürece,
merhamet adına, sen de iç çek benimle.
Dante Alighieri
Bu şiir, Dante’nin aşk anlayışındaki en acı paradokslardan birini taşıyor: Âşık, kendisine acı veren kadından vazgeçemiyor; hatta acısını, aşkının kanıtı ve neredeyse tek zevki hâline getiriyor.
Burada önceki şiirdeki hayranlık ve güçsüzlük, daha ileri bir noktaya taşınmış. Bu kez mesele yalnızca güzel kadının karşısında ezilmek değil; karşılık görmeyen aşkın acısına bile isteyerek bağlanmak.
Aşk ile arzu arasındaki ayrılık
Şiirin en önemli karşıtlığı şu:
“onun arzusu donmuş bir göle,
benimki aşk ateşine yerleştiği için.”
Dante iki insanın duygularını birbirinden tamamen ayırıyor.
Kadının arzusu “donmuş bir göl”: hareketsiz, soğuk, karşılıksız.
Şairinki ise “aşk ateşi”: canlı, yakıcı, sürekli hareket hâlinde.
Böylece ilişkinin trajedisi ortaya çıkıyor. İki kişi aynı duygunun içinde değil. Biri soğuk ve kapalı; diğeri yanıyor.
Asıl acı da burada.
Çünkü karşılıksız aşkın en büyük işkencesi, sevginin yokluğu değil, sevginin tek taraflı olarak devam etmesidir.
“Kulluğu uğruna yaşamı bıraktığım kadın”
Bu ifade şiirin aşk anlayışını çok iyi özetliyor.
Şair sevdiği kadına yalnızca âşık değildir; ona kul olmuştur.
Buradaki “kulluk”, romantik bir teslimiyetten daha ileri gider. Şair kendi iradesini aşkın eline bırakmıştır. Kadın onu sevmese bile şairin sevgisi devam eder.
Dolayısıyla Dante'nin trajedisi şudur:
Kadın şairi özgür bıraksa bile şair kendi aşkından özgürleşemiyor.
Kadının reddi bile aşkı sona erdirmiyor.
Hatta tam tersine, reddedilmek aşkı daha da yoğunlaştırıyor.
Acının zevke dönüşmesi
Şiirin en çarpıcı ve rahatsız edici düşüncesi:
“ve öyle arzuluyorum ki acımı,
başka şey zevk veremez gözlerime.”
Burada aşk artık mutluluk arayışı olmaktan çıkıyor.
Şair kendi acısını seviyor.
Bu çok önemli bir psikolojik dönüşüm.
Normalde insan acıdan kurtulmak ister. Dante'nin âşığı ise acısından kurtulmak istemiyor; çünkü acı, sevdiği kadına bağlılığının son kalan işareti.
Kadın ona aşk vermiyor.
Kadının sevgisine sahip değil.
Karşılıklı bir ilişki yaşamıyor.
Ama acı hâlâ onun.
Dolayısıyla acı, kadından geriye kalan tek bağ oluyor.
Bu yüzden şair acısını koruyor.
Güzelliğin zalimliği
Dante'nin kadını tanımlarken kullandığı kelimeler dikkat çekici:
“acımasız”
“küçümser”
“kibirli”
Fakat aynı kadın:
“eşsiz güzelliğini”
taşıyor.
Bu karşıtlık şiirin merkezinde.
Kadın güzel olduğu için şair onu seviyor; fakat aynı güzellik şairin acısını artırıyor. Güzellik burada teselli edici değil, yaralayıcı.
Daha da önemlisi, şair kadının acımasızlığını bilmesine rağmen güzelliğinden vazgeçemiyor.
Yani zihni şöyle bir çelişki içinde:
“Bana kötü davranıyor ama güzelliğinden vazgeçemiyorum.”
Bu, aşkın akıl karşısındaki yenilgisidir.
Güneşe dönen çiçek imgesi
Son bölümde Dante çok güzel bir doğa imgesi kullanıyor:
“Güneşi görmek için dönen
ve kendi değişse de, aşkı değişmeden kalanın bile…”
Burada güneşe yönelen bir varlık düşünülüyor. Kendi yönünü, konumunu değiştirebilir; fakat güneşe duyduğu bağlılık değişmez.
Bu imge şairin durumunun metaforu.
Âşık da sevdiği kadına doğru yönelmiş durumda. Onun karşılık verip vermemesi, davranışlarının değişmesi, hatta acımasızlığı önemli değil.
Şairin aşkı değişmiyor.
Bu nedenle Dante'nin aşkı burada iradeden çok yazgı gibi görünüyor.
Şair seçmiş olmaktan ziyade, sevmenin içine hapsolmuş durumda.
“Giannin, sen de iç çek benimle”
Son dizedeki sesleniş şiire başka bir boyut kazandırıyor.
Dante acısını yalnız başına taşımak istemiyor. Giannin'e dönüp:
“merhamet adına,
sen de iç çek benimle.”
diyor.
Fakat burada ilginç bir şey var: Şair doğrudan yardım istemiyor. “Beni kurtar” demiyor.
“Benimle birlikte iç çek.”
Çünkü onun istediği çözüm değil, anlaşılmak.
Aşkının acısını paylaşacak bir tanık arıyor.
Bu, şiirin duygusal açıdan en insani taraflarından biri.
Şiirin temel paradoksu
Şiiri tek cümlede toplarsak:
Dante, kendisini sevmeyen kadını sevmekten değil, onu sevememekten korkuyor.
Çünkü aşk artık kadından gelecek karşılığa bağlı değil.
Kadın soğuk olabilir.
Acımasız olabilir.
Kibirli olabilir.
Şairi küçümseyebilir.
Ama şair yine de onun güzelliğine bakarak tatmin oluyor ve acısını yaşamaya devam ediyor.
Bu nedenle şiirde aşk, mutluluk getiren bir birleşme değil; insanın kendi seçtiği bir acıya sadakat hâline geliyor.
Önceki paylaştığın 65 numaralı şiirle birlikte okunduğunda daha da belirgin bir çizgi ortaya çıkıyor: 65'te güzellik karşısında gücünü kaybeden bir adam vardı; 74'te ise gücünü kaybettiğini bilmesine rağmen o güzellikten vazgeçmeyen bir adam var.
Yani aşk artık yalnızca onu yaralamıyor.
Yarayı kendisi de koruyor.
Dante'nin şiirindeki asıl trajedi de burada: İnsan bazen acı çektiği için değil, o acıyı bırakırsa sevdiği şeyi de kaybedeceğine inandığı için acısına sarılır.
