Şiir eleştirisinin temel amacı, şiiri açıklamak değil; okurun şiiri daha dikkatli okumasını sağlamaktır. Her büyük şiir, tek okumada tüketilemeyecek kadar katmanlıdır. Eleştirinin görevi de o katmanları tüketmek değil, görünür kılmaktır.

Ne var ki şiir eleştirisi zaman zaman bu amacından uzaklaşır. Şairin sesi geri çekilir, eleştirmenin sesi yükselir. Şiir üzerine konuşulurken şiirin kendisi yavaş yavaş kaybolur. Okur da farkında olmadan şiiri değil, eleştirmenin kültürel envanterini okumaya başlar.

Bir imge için üç filozof, birkaç kuramcı, mitolojik göndermeler, tarihsel örnekler... Bunların hepsi doğru olabilir. Ama doğruluk, tek başına iyi bir eleştiri üretmez. Bir noktadan sonra okurun zihninde şu düşünce belirir:

"Ben şiir okumuyorum; eleştirmenin ne kadar okuduğunu okuyorum."

Oysa iyi bir eleştirinin ilk ölçüsü şudur:

Şiiri gölgelememek.

Bir şiirde tarih vardır, mitoloji vardır, felsefe vardır; bazen bir tabloya, bazen bir heykele, bazen de unutulmuş bir metne gönderme yapılır. Eleştirmenin görevi bunları uzun uzun anlatmak değildir. Eğer o bilgi, şiirin anlamını açıyorsa kullanılmalıdır; yalnızca eleştirmenin bilgisini göstermek için metne giriyorsa, büyük ihtimalle gereksizdir.

Diyelim ki bir şiirde "Bergamalı cüce" imgesi geçiyor. Okurun büyük bölümü bu göndermeyi bilmeyebilir. Böyle bir durumda eleştirmen, bunun fiziksel küçüklükten çok trajediyi bedeninde taşıyan insanı simgelediğini söyleyerek kapıyı aralayabilir. Bundan sonrası şiire aittir. Çünkü eleştirinin işi kapıyı açmaktır; okuru içeride saatlerce müze gezdirmek değil.

Ben şiir üzerine yazarken kendime sık sık şu soruyu soruyorum:

"Bu paragraf şiiri mi anlatıyor, yoksa benim bildiklerimi mi?"

Eğer cevap ikinciyse, o paragrafın büyük ihtimalle yazıda yeri yoktur.

Çünkü bilgi, eleştirinin konusu değil; aracıdır. İyi eleştiride bilgi kendini göstermez, şiiri görünür kılar. Okur onun ağırlığını değil, sağladığı açıklığı hisseder.

Bir şiiri değerlendirirken benim için asıl önemli olan, şairin ne söylemek istediğinden çok, bunu nasıl söylediğidir. Bir kelime neden tam burada duruyor? Şair neden bu imgeyi seçmiş? Aynı düşünce başka bir sözcükle kurulsa ne eksilirdi? Şiirin ritmi neden bu noktada değişiyor? Bazen bir şiirin bütün kapıları, tek bir kelimenin ardında saklıdır.

Bu yüzden çözümlemelerimde şiiri parçalamamaya çalışıyorum. Onu baştan sona takip ediyor, önemli duraklarda biraz oyalanıyor, gerektiğinde bir göndermeyi ya da imgeyi birkaç cümleyle görünür kılıyor, sonra yeniden şiire dönüyorum. Çünkü analiz, şiirin önünde yürümemeli; biraz gerisinden ona eşlik etmelidir.

Şiirin bütün sırlarını çözmeye çalışmak da doğru bir yaklaşım değildir. Büyük şiirler, her okunduğunda yeniden açılan metinlerdir. İyi bir eleştiri de bu imkânı elinden almaz. Okurun merakını tüketmez; aksine onu şiire geri gönderir.

Belki de bir şiir eleştirisini değerlendirecek en yalın ölçü şudur:

Yazı bittikten sonra aklımızda en çok kim kalıyor?

Şair mi, eleştirmen mi?

Eğer cevap eleştirmense, büyük ihtimalle şiir gölgede kalmıştır.

Eğer cevap şiirse, eleştirmen görevini sessizce yerine getirmiş demektir.

Çünkü inanıyorum ki eleştirinin görevi, şiiri büyütmek değildir.

Şiirin zaten sahip olduğu derinliği görünür kılmaktır.