Ferîdûn-i Muşîrî: Şiirin İnsanlık İçin Açtığı Pencere

1. Ferîdûn-i Muşîrî kimdir?

Ferîdûn-i Muşîrî (فریدون مشیری, 1926–2000), XX. yüzyıl İran şiirinin en geniş okur kitlesine ulaşmış şairlerinden biridir. 10 Ekim 1926'da Tahran'da doğdu; 23 Kasım 2000'de yine Tahran'da hayatını kaybetti. Ölüm tarihi konusunda internette farklı tarihler verilse de İranica'nın ayrıntılı biyografisi 23 Kasım 2000 tarihini verir; akademik İran edebiyatı kaynakları da onun 1305–1379 hicrî-şemsî yıllarında yaşadığını doğrular.

Muşîrî'nin ailesi edebiyatla iç içeydi. Anne tarafından dedesi şairdi ve Muşîrî çocukluğunda annesinin dedesinin şiirlerini okumasını dinleyerek büyüdü. Daha sonra klasik İran şiirinin büyük isimleriyle —özellikle Hâfız, Sa'dî, Firdevsî ve Nizâmî— tanıştı. Dolayısıyla onun şiirindeki gelenekle bağ, sonradan kurulmuş yapay bir ilişki değildir; çocukluğundan itibaren aldığı kültürel mirasın parçasıdır.

Genç yaşta şiir yazmaya başladı. İlk şiiri 1940'lı yıllarda yayımlandı. Bir süre İran Posta ve Telgraf Bakanlığında çalıştı; aynı zamanda edebiyat ve gazetecilik alanında faaliyet gösterdi. Daha sonra Radio Iran çevresinde edebiyat ve müzik alanlarında görev aldı. 1978'de devlet görevinden emekli oldu.

Bu ayrıntı önemlidir: Muşîrî yalnızca kitaplara kapanmış bir şair değildi. Basın, radyo, müzik ve şiir okuma kültürüyle iç içe bir edebiyat insanıydı. Bu nedenle şiirinin sözlü ve müzikal niteliği çok güçlüdür.

2. Muşîrî hangi şiir dünyasının şairidir?

Muşîrî'yi anlamanın en önemli noktalarından biri, onun İran şiirindeki eski ile yeni arasındaki geçiş bölgesinde durmasıdır.

XX. yüzyıl İran şiirinde büyük kırılmayı gerçekleştiren isim Nîmâ Yûşîc idi. Nîmâ, klasik aruzun ve geleneksel şiir yapısının dışına çıkarak İran şiirinin biçimini ve ritmini dönüştürdü.

Muşîrî ise Nîmâ'nın açtığı yolu bütünüyle terk etmeden, fakat geleneksel şiirin müzikalitesini de bırakmadan orta bir yol seçti.

İranica'nın değerlendirmesi de bu noktayı özellikle vurgular: Muşîrî hem klasik nazım biçimlerinden hem de Nîmâî ölçülerden yararlanmıştır; buna karşılık tam anlamıyla serbest şiire yönelmemiştir. En tanınmış şiirlerinin önemli bir bölümü Nîmâî ölçülerle yazılmıştır.

Dolayısıyla onu:

geleneksel şiir ile modern İran şiiri arasında köprü kuran şair

olarak görmek daha doğrudur.

Bu yüzden Muşîrî'nin şiiri, biçim bakımından devrimci görünmeyebilir; fakat duyarlık bakımından modernleşmiştir.

3. Onun asıl devrimi biçimde değil, insan anlayışındadır

Muşîrî'nin şiirindeki en dikkat çekici özelliklerden biri budur.

Nîmâ'nın yaptığı gibi şiirin biçimini kökten değiştirmeye çalışmaz. Muşîrî'nin asıl meselesi:

“İnsan modern dünyada nasıl insan kalabilir?”

sorusudur.

Bu yüzden şiirinde:

• aşk,
• ayrılık,
• ölüm,
• bahar,
• yağmur,
• kuş,
• çiçek,
• çocuk,
• savaş,
• zulüm,
• özgürlük,
• şefkat,
• dostluk

aynı ahlâkî merkeze bağlanır.

İranica da onun şiirini doğrudan iyilik ve sevgiye çağrı olarak niteler. Şairin savaş, nefret, modern dünyanın maddiyatçılığı ve insanın insanlıktan uzaklaşması konularındaki duyarlılığı özellikle vurgulanır.

Bu açıdan Muşîrî'nin şiirinde “insanlık” bir soyut kavram değil, korunması gereken canlı bir değerdir.

4. “Kûçe” ve aşkın hafızaya dönüşmesi

Gönderdiğin “Sokak (Kûçe)” şiiri, Muşîrî'nin en tanınmış şiirlerinden biridir.

İranica da “Kûçe”yi onun en ünlü şiirlerinden biri olarak gösterir. Şiir 1961'de yayımlanan Abr kitabında yer almış, daha sonra Abr o Kûçe (Bulut ve Sokak) kitabının merkezindeki şiirlerden biri hâline gelmiştir.

Şiirin gücü yalnızca ayrılık duygusundan gelmez.

Buradaki sokak, sevgilinin bulunduğu fiziksel bir mekân olmaktan çıkar ve hafızanın mekânına dönüşür.

Şair sevgiliden ayrılmıştır fakat sokak hâlâ oradadır.

Bu nedenle:

“Sensiz mehtaplı bir gecede yine o sokaktan geçtim”

dediği anda geçmiş ile şimdi üst üste biner.

Sokaktan geçen aslında yalnızca şair değildir. Geçmiş de onunla birlikte sokaktan geçer.

Şiirin sonundaki:

“Sensiz, ancak ne hallerde ben o sokaktan geçtim…”

ifadesi de bu nedenle çok etkilidir. Burada “sokak” artık coğrafi bir yer değildir. Ayrılığın hafızasıdır.

Bu şiirin İran'da müzikle de güçlü bir ilişki kurması tesadüf değildir. Muşîrî'nin şiirlerinin pek çoğu bestelenmiş ve müzik dünyasına aktarılmıştır; “Kûçe” de farklı icralarla geniş bir kültürel dolaşıma girmiştir.

5. “Bahara İnan”: Muşîrî'nin şiirinin anahtarı

Senin verdiğin “Bahara İnan” (Bahar râ Bâvar Kon) şiiri, Muşîrî'yi anlamak için bence “Kûçe”den bile daha açıklayıcı.

Çünkü burada aşk şiirinin sınırlarını aşan Muşîrî'yi görüyoruz.

Şiir:

“Aç pencereleri…”

emriyle başlıyor.

Bu çok basit görünen emir aslında Muşîrî'nin bütün poetikasını özetliyor.

Pencereyi açmak = dünyaya yeniden inanmak.

Akasya çiçek açıyor.

Kırlangıçlar dönüyor.

Kiraz ağacı çiçekleniyor.

Yağmur yağıyor.

Toprak canlanıyor.

Ama şair bunları sadece doğa manzarası olarak vermiyor.

Çünkü hemen ardından geçmişin kuraklığını hatırlatıyor:

“Yeryüzünü vahşi bir ateşin yaktığını
Yapraklar solduğunu
Ve susuzluğun toprağın ciğerine ne yaptığını
Hiç hatırlar mısın?”

Böylece bahar basit bir mevsim olmaktan çıkıyor.

Bahar, felaketten sonra yeniden inanabilmenin sembolü oluyor.

Ve şiirin sonundaki:

“Sen neden durgunsun böyle
Sen neden bu kadar kasvetlisin
Aç sen pencereleri
Ve baharlara
İnan sen”

ifadesi, Muşîrî'nin insan anlayışını açıkça ortaya koyuyor.

Şair burada “üzülme” demiyor.

Daha derin bir şey söylüyor:

Acıyı unutma ama acının seni hayata kapatmasına da izin verme.

Bu, Muşîrî'nin şiirindeki temel ahlâkî tavırdır.

“Bahar” onun şiirinde yalnızca doğanın yeniden doğuşu değil, insanın yeniden insan olma ihtimalidir.

“Bahara İnan” zaten onun 1968'de yayımlanan aynı adlı şiir kitabının da adıdır.

6. “Dünya Bir Geçit” ve Muşîrî'nin hayat felsefesi

Gönderdiğin “Dünya Geçidinde” şiiri ise onun varlık anlayışını gösteriyor.

Burada dünya:

“bir geçit”

olarak düşünülüyor.

Doğum ve ölüm iki durak.

İnsan ise bu iki durak arasında kısa süreliğine yolculuk eden yolcu.

Bu bakımdan şiirin düşüncesi oldukça eski bir dünya görüşüne dayanır. İran şiirinin klasik geleneğinde dünyanın geçiciliği, ömrün kısalığı ve ölüm düşüncesi zaten güçlüdür.

Fakat Muşîrî burada klasik düşünceyi modern bir insan merkezliliğe dönüştürüyor.

Çünkü sonuç:

“Nasıl olsa dünya geçici, o halde hiçbir şey önemli değil.”

değildir.

Tam tersine:

Dünya geçici olduğu için iyilik daha değerlidir.

Şiirde:

“Senin işin, iyilik ordusuna katılmandır.”

diyor.

Ardından güzelliklere bağlanmayı, sert taştan mücevher üretmeyi, ömrün her anından zevk almayı, karanlıklarla mücadele etmeyi, yarını güzelleştirmeyi öneriyor.

Bu noktada Muşîrî'nin şiiri neredeyse etik bir hayat öğretisine dönüşüyor.

Fakat didaktik olmasına rağmen şiir tamamen kuru bir öğüt şiiri hâline gelmiyor. Çünkü şair düşünceyi sürekli somut imgelerle besliyor:

gül, çimen, yağmur, karanlık, ayna, yol, çöl, saray, baykuş, kanarya...

İranica'nın Muşîrî şiirine ilişkin tespitlerinden biri de tam olarak budur: dili görece sade, imgeleri kolay erişilebilir ve kapalı anlamlara yaslanmayan bir şiirdir.

7. “Tarih Geçidinde Bir Damla Gözyaşı”: İnsanlığın tarihine karşı şiir

Gönderdiğin şiirler arasında belki de en sert olanı “Tarih Geçidinde Bir Damla Gözyaşı”.

Farsça özgün adı **“Aşkî der Gozargâh-e Târîh”**tir: Tarih Geçidinde Bir Gözyaşı.

Şiir gerçekten de Muşîrî'nin insanlık anlayışının merkezindedir.

Şair tarih boyunca insanlığın yaptığı kötülükleri tek tek hatırlatır:

Kabil'in Habil'i öldürmesi,

Yusuf'un kardeşleri tarafından kuyuya atılması,

Çin Seddi'nin kan ve kırbaçla yükselmesi...

Bunlar yalnızca tarihsel olaylar değildir.

Muşîrî bütün bu örnekleri tek bir düşünceyi göstermek için kullanır:

İnsan türü çoğaldı ama insanlık çoğalmadı.

Şiirin çok güçlü cümlesi:

“İnsanlık öldü!”

Buradaki “ölüm” biyolojik değildir.

İnsan vardır.

Fakat insanlık yoktur.

Bu ayrım Muşîrî'nin bütün şiirinin anahtarıdır.

Çünkü onun için insan olmak ile insanlık sahibi olmak aynı şey değildir.

8. Muşîrî'nin merhameti neden bu kadar önemlidir?

Şiirin ilerleyen bölümünde çok dikkat çekici bir şey yapıyor.

Büyük tarihsel felaketlerden bir anda küçük canlılara geçiyor:

“Bir gül dalının solmasından,
hasta bir çocuğun sessiz bakışından,
kafesteki bir kanaryanın…”

etkileniyor.

Bu çok önemli.

Çünkü Muşîrî'nin hümanizmi soyut bir “insanlık sevgisi” değildir.

Bir çiçeğe, kuşa, çocuğa, mahkûma, hatta darağacındaki katile karşı duyulan merhamet, onun insanlık anlayışının ölçüsüdür.

Hatta şiirde çok radikal bir noktaya gelir: Darağacındaki bir katilin bile ölümüne üzülür.

Burada şair suç ile insanı birbirinden ayırır.

Bir insan korkunç bir suç işlemiş olabilir.

Ama onun ölümünden duyulan acı, suçunu aklamak değildir.

Bu tavır Muşîrî'nin şiirindeki merhamet etiğinin en uç noktalarından biridir.

Şairin “insanlık öldü” demesinin nedeni de budur:

İnsan, başkasının acısını hissedemediği anda insanlığını kaybetmiştir.

9. Muşîrî'nin siyaseti: slogan değil, insan

Muşîrî'nin şiirini yalnızca “politik şiir” olarak tanımlamak doğru olmaz.

Fakat onun şiirinde güçlü bir toplumsal vicdan vardır.

İranica, Muşîrî'nin özellikle savaş, nefret, baskı, maddiyatçılık ve insanın insanlıktan uzaklaşması gibi konulara sürekli döndüğünü; son dönem şiirlerinde ise toplumsal ve siyasal sorunların daha açık biçimde ortaya çıktığını belirtir.

İlginç olan, Muşîrî'nin siyasal tavrının çoğu zaman belirli bir ideolojinin propagandasına dönüşmemesidir.

Onun temel ölçüsü:

“Bu insanî mi?”

sorusudur.

Bu nedenle şiirlerinde:

özgürlük,

doğruluk,

vefa,

barış,

şefkat,

insan onuru

sürekli tekrar eder.

Bu açıdan Muşîrî'nin şiiri ideolojik olmaktan çok etik-politiktir.

10. “Barış Diyarından Bir Esinti”: Şair kendisini nasıl tanımlar?

Gönderdiğin “Barış Diyarından Bir Esinti” şiiri, Muşîrî'nin şairlik anlayışını doğrudan ortaya koyuyor.

Şair kendisine sorulacak:

“Bunca yaşadın. Ne yaptın?”

sorusuna cevap verir.

Ve yaptığı şeyleri sayar:

Bir tohum ekmiştir.

Aşkın adını tekrarlamıştır.

Şefkati övmüştür.

Kötülükle savaşmıştır.

Bir çiçeğin solmasına üzülmüştür.

Bir kanaryanın ölümüne yas tutmuştur.

Halkının acısından dolayı ölmüştür.

Ve sonunda:

“Bu meydanda benim tek silahım vardı.
O da, sözdü.”

der.

Bu, Muşîrî'nin şiir anlayışının belki de en açık ifadesidir.

Şiir onun için süs değildir.

Şiir bir müdahaledir.

Ama silahlı bir müdahale değil.

Sözle yapılan bir ahlâkî müdahaledir.

Bu nedenle onun şiirinde şair kendisini dünyadan kaçan biri olarak değil, dünyaya karşı sorumluluk taşıyan biri olarak görür.

11. Fakat Muşîrî yalnızca iyimser bir şair değildir

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir.

Muşîrî'yi “umut şairi” diye tanımlamak mümkün ama sadece umut şairi demek yanlış olur.

Çünkü onun umudu kolay kazanılmış bir iyimserlik değildir.

Önce acıyı görür.

Savaşı görür.

Ölümü görür.

Kuraklığı görür.

Zulmü görür.

İnsanlığın başarısızlığını görür.

Sonra:

“Yine de bahara inan.”

der.

Bu yüzden onun umudu romantik bir iyimserlikten ziyade dirençli bir umuttur.

“Bahara İnan” şiirinde geçmişteki kuraklık özellikle hatırlatılır. Yani bahar, kışın unutulması sayesinde değil, kışın bilincinde olarak gelir.

Bu çok güzel bir ayrıntıdır.

Muşîrî'nin felsefesi kabaca şuna dönüşür:

Acıyı inkâr etme; fakat acının geleceğe dair bütün inancını yok etmesine de izin verme.

12. Doğa neden bu kadar önemli?

Muşîrî'nin şiirinde doğa olağanüstü derecede canlıdır.

Kuşlar,

çiçekler,

güller,

akasyalar,

kiraz ağaçları,

yağmur,

bulut,

rüzgâr,

bahar,

çimen,

güneş,

ay...

İranica da kuş, çiçek, deniz, gökyüzü, rüzgâr, yağmur, güneş ve ay gibi doğal unsurların Muşîrî şiirinde çok sık kullanıldığını özellikle belirtir.

Fakat bunlar sadece dekor değildir.

Muşîrî'de doğa ahlâkî bir dile dönüşür.

Bahar = yeniden doğuş.

Yağmur = merhamet.

Çiçek = kırılgan güzellik.

Kuş = özgürlük.

Kafes = insanın zulmü.

Çöl = sevgisizlik.

Yeşillik = yaşam.

Kuraklık = umutsuzluk.

Bu nedenle “Tarih Geçidinde Bir Damla Gözyaşı”ndaki kuruyan gül ile “Bahara İnan”daki açan akasya aslında aynı şiirsel dünyanın iki ucudur.

Birinde:

insanlığın çiçeği solmaktadır.

Diğerinde:

yeniden çiçek açma ihtimali vardır.

13. “Misafir”: Dünyayı bir tren penceresinden seyretmek

Gönderdiğin “Misafir” şiiri Muşîrî'nin ölüm ve zaman düşüncesini çok güzel gösteriyor.

Dünya burada:

“hiç durmadan seferde olan bir tren”

olarak düşünülüyor.

İnsanlar yolcu.

Doğum ve ölüm iki durak.

İnsan ise bu iki durak arasında kısa bir süre yolculuk ediyor.

Buradaki en etkileyici şey, şairin dünyayı pencerenin kenarından seyreden bir yolcu olarak konumlandırması.

Hayatı sahiplenmek ile hayata dışarıdan bakmak arasında bir gerilim vardır.

İnsan:

aileyi,

anneyi,

babayı,

vatanı,

evladı,

insanlığın kaderini,

kavgaları,

zulmü

görür.

Ama tren ilerlemektedir.

Ve sonunda:

“inmek gerekir.”

Bu şiir Muşîrî'nin ölüm karşısındaki tavrını gösterir.

Ölüm onun şiirinde yalnızca korkunç bir son değildir.

Hayatın sınırlı olması, hayatı anlamlı kılan şeydir.

14. “Dünya Geçidinde” ile “Misafir” birlikte düşünüldüğünde

Bu iki şiirde çok belirgin bir ortak düşünce ortaya çıkar:

Dünya kalıcı bir mülk değildir.

İnsan burada misafirdir.

Fakat Muşîrî'nin sonucu klasik karamsarlık değildir.

“Nasıl olsa öleceğiz, hiçbir şeyin anlamı yok” demez.

Tam tersine:

Nasıl olsa kısa bir süre buradayız; o hâlde bu süreyi iyilikle doldurmalıyız.

Bu nedenle onun ölüm düşüncesi, hayat düşmanlığı üretmez.

Hayatın değerini artırır.

15. Aşk şiirinden insanlık şiirine geçiş

Muşîrî'nin şiir hayatında dikkat çekici bir gelişme vardır.

İlk döneminde şiirlerinin büyük bölümü aşk, ayrılık ve karşılıksız sevgi etrafındadır. İranica, Təşne-ye Tûfân başta olmak üzere ilk dönem şiirlerinin önemli bölümünün karşılıksız aşkın acıları ve sevgilinin vefasızlığı çevresinde şekillendiğini belirtir.

Daha sonra şiirin alanı genişler.

Aşk ortadan kalkmaz.

Fakat aşk:

bir insana duyulan sevgiden insanlığa duyulan sevgiye

doğru genişler.

Bu nedenle onun aşk şiirleri ile toplumsal şiirleri birbirinden tamamen kopuk değildir.

İkisinin altında aynı duygu vardır:

Bağ kurma ihtiyacı.

Sevgiliden ayrılmak acı verir çünkü insan bağ kurmuştur.

İnsanların birbirine zulmetmesi acı verir çünkü şair insanlığın birbirine bağlanması gerektiğine inanır.

Çiçeğin solması acı verir çünkü hayatla bağ kurmuştur.

Kuşun kafeste ölmesi acı verir çünkü özgürlükle bağ kurmuştur.

Muşîrî'nin şiirindeki bütün bu farklı acıların kökünde aslında bağlılık vardır.

16. Şiir dilinin en önemli özelliği: Sadelik

Muşîrî'nin Türkçeye çevrildiğinde bile çok rahat okunmasının nedenlerinden biri, özgün şiirinin de büyük ölçüde açık ve erişilebilir bir dile sahip olmasıdır.

İranica onu:

• açık,
• anlaşılır,
• karmaşık göndermelerden uzak,
• kolay erişilebilir imgeler kullanan

bir şair olarak değerlendirir.

Bu özellik bazen onun aleyhine de kullanılmıştır.

Bazı eleştirmenler şiirinin fazla duygusal, fazla öğretici veya düşünsel bakımdan yeterince derin olmadığını ileri sürmüştür. Ayrıca modern şiirin biçimsel deneylerine yeterince katılmadığı da eleştirilmiştir.

Fakat burada ilginç bir paradoks vardır:

Muşîrî'nin geniş kitlelere ulaşmasının sebebi olarak görülen özellikler, bazı modernist eleştirmenlerin onu küçümsemesinin de sebebidir.

Çünkü Muşîrî kapalı şiir yazmaz.

Okurdan şiirin şifresini çözmesini istemez.

Okurla konuşur.

17. Muşîrî'nin şiirindeki “ben” neden önemlidir?

Şiirlerinde “ben” çok güçlüdür.

Ama bu “ben”, narsistik bir ben değildir.

Şair:

“Ben acı çekiyorum.”

demekle yetinmez.

“Ben, başkasının acısı karşısında acı çekiyorum.”

der.

Bu nedenle onun “ben”i giderek:

ben → sevgili → insan → toplum → insanlık

çizgisinde genişler.

“Tarih Geçidinde Bir Damla Gözyaşı” bunun en açık örneğidir.

Şair bir çiçeğin solmasına ağlar.

Bir kuşun ölümüne ağlar.

Bir çocuğun bakışına ağlar.

Zincire vurulmuş insana ağlar.

Hatta suçluya bile ağlar.

Buradaki “ben”, kendisini dünyanın geri kalanından ayıran bir ben değildir.

Dünyanın acısını kendi bedeninde hisseden bir benliktir.

18. Muşîrî'nin şiirindeki en önemli kavram: Şefkat

Bence gönderdiğin şiirlerden hareketle Muşîrî için “aşk şairi”, “umut şairi” veya “barış şairi” demekten daha kapsayıcı bir tanım var:

Şefkat şairi.

Çünkü:

“Aşk” şiirlerinde şefkat vardır.

“Bahara İnan”da doğaya şefkat vardır.

“Dünya Geçidinde” insana şefkat vardır.

“Tarih Geçidinde Bir Damla Gözyaşı”nda bütün canlılara şefkat vardır.

“Barış Diyarından Bir Esinti”nde şefkat açıkça savunulur.

Bu yüzden onun şiirinin merkezindeki kelime bence sevgi değil, şefkattir.

Sevgi bazen sahip olmak ister.

Muşîrî'nin sevgisi ise çoğu zaman korumak ister.

19. “İyilik” meselesi

Gönderdiğin mısralar arasında şu düşünce özellikle dikkat çekiyor:

“Bu dünyada iyi olmak, yemin olsun ki, işlerin en kolayıdır.”

Bu cümle ilk bakışta basit görünüyor.

Aslında Muşîrî'nin ahlâk anlayışının özünü taşıyor.

Ona göre iyilik olağanüstü bir kahramanlık değildir.

İnsan olmanın doğal hâlidir.

Asıl şaşırtıcı olan, insanların neden iyi olmakta zorlandığıdır.

Bu yüzden Muşîrî'nin kötülük karşısındaki öfkesi de yalnızca siyasî değildir.

O, kötülüğü insan doğasının kaçınılmaz kaderi olarak kabul etmez.

İnsan iyi olabilir.

İnsan şefkat gösterebilir.

İnsan dünyayı güzelleştirebilir.

Ve şiirin görevi, insana bunu yeniden hatırlatmaktır.

20. Muşîrî'nin kitapları

Muşîrî'nin başlıca şiir kitapları arasında şunlar bulunur:

• Təşne-ye Tûfân — Fırtınaya Susamış
• Gonâh-e Daryâ — Denizin Günahı
• Nâyâfte — Bulunamamış / Bulunmayan
• Abr — Bulut
• Abr o Kûçe — Bulut ve Sokak
• Bahar râ Bâvar Kon — Bahara İnan
• Parvâz bâ Khorshid — Güneşle Uçuş
• Az Khâmûşî — Sessizlikten
• Morvârid-e Mehr — Sevgi İncisi
• Âh, Bârân — Ah, Yağmur
• Az Diyâr-e Âşti — Barış Diyârından
• Lahzehâ o Ehsâs — Anlar ve Duygular
• Âvâz-e Ân Parande-ye Ghamgîn — O Hüzünlü Kuşun Şarkısı
• Tâ Sobḥ-e Tâbnâk-e Ahûrâ'î — Ahurâ'nın Parlak Şafağına Kadar
• Az Dariçe-ye Mâh — Ayın Penceresinden
• Nevâ-ye Hamâhang-e Bârân — Yağmurla Uyumlu Bir Ezgi

İranica, yaşamı boyunca yayımladığı kitapların yanı sıra ölümünden sonra Az Dariçe-ye Mâh ve Nevâ-ye Hamâhang-e Bârân adlı iki derlemenin yayımlandığını belirtir.

21. Edebiyat tarihindeki yeri

Muşîrî'nin İran edebiyatındaki konumunu şöyle düşünmek daha doğru olur:

Nîmâ, şiirin biçimini değiştiren büyük devrimciydi.

Furûğ Ferruhzâd, bireysel benliğin, kadın deneyiminin ve modern varoluşun şiirini çok daha radikal biçimde dönüştürdü.

Ahmed Şamlû, serbest şiirin ve modern politik şiirin en güçlü seslerinden biri oldu.

Muşîrî ise başka bir şeyi başardı:

Modern İran şiirini geniş bir okur kitlesinin duygusal dünyasına taşıdı.

Bu nedenle onun edebî önemi yalnızca biçimsel yenilikle ölçülemez.

İranica'nın ifadesiyle Muşîrî kuşağının en çok okunan şairleri arasında yer aldı. Şiirlerinin bestelenmesi de onun şiirinin edebiyat çevresinin dışına çıkıp kültürel hafızaya yerleşmesini sağladı.

22. İlginç bir nokta: Furûğ Ferruhzâd ile ilişkisi

Muşîrî'nin edebiyat dünyasındaki konumunu anlamak açısından önemli bir ayrıntı da genç şairlerle ilişkisidir.

1950'lerden itibaren edebiyat dergilerinde aktifti. Bir biyografik kaynak, Rowshanfekr dergisinin editörlüğünü 1953–1972 arasında yaptığını ve genç şairlerin tanınmasına katkıda bulunduğunu; bunlar arasında daha sonra İran modern şiirinin en önemli isimlerinden biri olacak Furûğ Ferruhzâdın da bulunduğunu belirtiyor.

Bu, Muşîrî'nin yalnızca kendi şiirini yazan bir isim olmadığını gösteriyor.

İran'ın modern şiir ortamının oluşmasına katkıda bulunan edebiyat insanlarından biriydi.

23. Yurtdışındaki etkisi

Muşîrî'nin şiirinin İran sınırlarını aşması özellikle yaşamının son döneminde belirginleşti.

1997'de Almanya ve ABD'de şiir gecelerine katıldı. Frankfurt, Berlin, Los Angeles, Dallas, New York ve Miami gibi şehirlerdeki okumaları ilgi gördü. 1998–1999 döneminde Avrupa ve Amerika'da şiir etkinliklerine katılmayı sürdürdü.

Bu da onun şiirinin yalnızca İran'daki edebî çevrelere değil, İran diasporasının kültürel hafızasına da güçlü biçimde yerleştiğini gösteriyor.

24. Muşîrî neden sana özellikle uygun bir şair?

Gönderdiğin şiirleri bütün olarak düşündüğümde Muşîrî'nin şiir antolojindeki yeri oldukça belirginleşiyor.

Çünkü senin seçtiğin şiirlerde yalnızca “güzel mısralar” değil, bir dünya görüşünün parçaları var.

“Sokak”ta hafıza ve aşk,

“Misafir”de ölüm ve zaman,

“Dünya Geçidinde” yaşam felsefesi,

“Bahara İnan”da umut,

“Tarih Geçidinde Bir Damla Gözyaşı”nda insanlık,

“Barış Diyarından Bir Esinti”nde şairin sorumluluğu,

“Ferîdûn-i Muşîrî Şiirlerinden Mısralar”da ise onun ahlâkî ve toplumsal düşüncesinin küçük yoğunlaşmaları bulunuyor.

Bunlar bir araya geldiğinde ortaya yalnızca aşk şiirleri yazan bir şair çıkmıyor.

Dünyanın kötülüğüne rağmen insanın iyi kalabileceğine inanan bir şair çıkıyor.

25. Muşîrî'nin şiirindeki büyük paradoks

Bence Muşîrî'nin en güzel tarafı burada.

Şair dünyanın iyi olduğunu söylemez.

Tam tersine dünyanın:

• acımasız,
• geçici,
• savaşlarla dolu,
• adaletsiz,
• insanı yalnızlaştıran

bir yer olduğunu defalarca söyler.

Ama buna rağmen:

iyiliği seçer.

Bu nedenle onun şiiri “dünya güzeldir” şiiri değildir.

Daha zor bir şeyi söyler:

“Dünya güzel olmadığı hâlde güzelliği savun.”

“Dünya zalim olduğu hâlde şefkati savun.”

“İnsanlık başarısız olduğu hâlde insana inan.”

“Gece uzun olduğu hâlde sabahı bekle.”

“Kuraklığı gördüğün hâlde bahara inan.”

Bu nedenle “Bahara İnan” başlığı, aslında bütün Muşîrî şiirinin başlığı olarak bile okunabilir.

26. Muşîrî'nin şiirini tek cümlede tanımlarsam

Muşîrî, Hâfız ve Sa'dî'nin insanî mirasını Nîmâ sonrası modern İran şiirinin duyarlılığıyla birleştirerek aşkı, doğayı, ölümü ve toplumsal acıyı aynı şefkat merkezinde buluşturan bir şairdir.

Ve belki onu en iyi anlatan düşünce şudur:

İnsanlığın öldüğünü söyleyen, ama yine de bahara inanmaktan vazgeçmeyen şair.

Bu nedenle gönderdiğin şiirlerin içinde özellikle **“Bahara İnan” ile “Tarih Geçidinde Bir Damla Gözyaşı”**yı yan yana okumak çok değerli. Biri Muşîrî'nin umut tarafını, diğeri vicdan tarafını gösteriyor. “Sokak” ise bütün bunların altında bulunan aşk ve hafıza tarafını açıyor.

Dolayısıyla Muşîrî dosyanı oluştururken onu yalnızca “romantik İran şairi” başlığı altında tutmak yerine, modern İran şiirinde insanlık, şefkat ve umut ekseninde duran bir şair olarak konumlandırmak bence çok daha doğru olur.