vadesiz, ölçülü ölçüsüz hüsranlar birikiyor.
Çeviriyorum sayfaları, parmaklarımı ıslatıp
geniş hareketlerle, uzun uzadıya hiçbirinde
durmaksızın: Siyaset kulisleri boğuk, spor
eklerinde kısır transfer tartışmaları, kültür
sayfalarında mat ama haris başlıkların,
resimaltlarının arasından çıkıp gelen
yüzümü görmek bile istemiyorum, tıp,
bugünkü gazeteye bakıyorum neden sonra:
Sözü bile edilmeye kendime açtığım kan
davasının. Tarih de yok gerçekte bugünün
gazetesinde, kim bilebilir ki yarına mı aittir
bu nüsha yoksa daha sonra gelecek bir günü,
mevsimi, çağı mı gösteriyor bu zamansızlık?
Öyle demiyor muydu Nietzsche, tarih bitti
ve bugünden tezi yok çıkmayacak hiçbir günlük
gazete – ya doğru hatırlıyorum ya da hepten
uyduruyorum bu sözü, biliyorum herşey
için geçerlidir bu: Ya doğru hatırlamalıyız
olup bitenleri ya da sınırsız bir kurmaca
içinde bırakalım yüzsünler madem ki
kimse farkında değil. Ne ajanslar, ne
istihbarat servisleri, ne dostum düşmanım,
yeni açılmış şu dosyanın. Haklılar da,
öte yandan: Yargıç, hâkim, sanık benim
burada çünkü: Cellât benim, kesilmeye
aday bu baş benim omuzlarımın üstünde
kıvranıyor nicedir. Topladığım onca
yalancı şahit, dava seyrederken herşeyi
seyredecek – çünkü her zaman herşeyi
seyretmiş birkaç suskun insanı delip
geçecek cümleler kuracak ancak herbiri.
Hepimiz birer süzgeciz dünden yarına
doğru şimdiden delik deşik, kalanların
geçenleri arasıra hatırlatması ne kadar
hazin ve acımasız. Düşünüyorum da her
çevirdiğim sayfanın içinde, bütün bu
manşetlerin ve röportajların, yorumların
ve haberlerin altında kimsenin yazmaya
ve okumaya yanaşmadığı sayısız düşkırıklığı.
keder ve paylaşılmamış yalnızlık tortulaşıyor.
tıp, iri puntolarla. Mürekkepten simsiyah
olmuş ellerimi yıkıyor, parmaklarımı tek
tek ovuyorum ve çıkıyorum sokağa. neredeyse
gizlenerek arıyorum kaybolmuş bir adresi.
Çok erken çıkmıştım doğduğum evden,
yıllar geçti aradan ve yolu unuttum,
biliyorum. Biliyorum: Gelip geçenlerden
saklamaya çalıştığım acemi yüzüm değil.
birkaç bin yıllık bakışım. Oradaki kaskatı
kesilmiş soru işaretini, patlamaya hazır
korkunç kahkahanın izdüşümünü,
gözbebeklerimden hiçbir şeyin söküp
atamayacağı panik dilini, ne yapsam
dinlendiremediğim koyu hiddeti
bölüşmek istemiyorum kimseyle, kendimle bile. Seziyorum ki takmayı başardığım utku maskesi aslında paramparçadır:
Beni terketmemiş yenilgi tadını onca
fırsat varken ben de terketmedim –
budur
elbette içimden boşalan zıpkın,
budur
matların ortasında ikiz güneş
sessizliğin ortasında manâ
kılıcın ucundan kan kılan beni.
Nasıl yanyana kıvranırsa
iki çıngıraklı yılan
öyle bölünüyor
ve bölüyor dilimdeki
benzersiz kıvam
dışında buram buram
kokușan dev çöplüğü: Kent,
cennet, kozmos düşü
çözülüyor ağır ağır ve kimse
çözemiyor gizli izini gizin.
Herşey gelmiş ve burada
noktalanmış sanki:
Tek
bir adım
daha
yok
atılacak, diyerek
yansıtıyor kekeme bir ayna,
tıp,
görünmez bir içeriğin telâşını.

Enis Batur

Şiir Üzerine

Bu şiir, Enis Batur'un en yoğun metinlerinden biridir. Düz bir anlatı gibi görünmesine rağmen, aslında bilinç akışı, felsefi sorgulama ve iç hesaplaşmanın iç içe geçtiği modern bir uzun şiirdir. Şiirde olay değil, zihnin hareketi anlatılır.

Genel tema

Şiirin temel meselesi, insanın kendisiyle açtığı davadır.

Dışarıdaki dünya (gazeteler, siyaset, spor, haberler) yalnızca bir fondur. Asıl haber, şairin içinde yaşanmaktadır.

İlk dizeler bunu açıkça söyler:

"Sözü bile edilmeye kendime açtığım kan davasının."

En güçlü cümlelerden biridir.

Artık insanın düşmanı dışarıda değildir. İnsan kendi sanığıdır. Kendi savcısıdır. Kendi hâkimidir. Kendi celladıdır.

Bu yüzden şiir, varoluşçu bir mahkeme metnine dönüşür.

Gazete metaforu

Şair sürekli gazete sayfalarını çevirir.

Gazete burada yalnızca gazete değildir.

Gazete;

• çağ,
• tarih,
• gündem,
• toplum,
• insanlığın ortak hafızasıdır.

Fakat şair hiçbir haberde kendisini bulamaz.

Çünkü gerçek haber hiçbir zaman manşet olmaz.

Asıl manşet şudur:

"kimsenin yazmaya ve okumaya yanaşmadığı sayısız düşkırıklığı."

Bu dize, bütün şiirin anahtarlarından biridir.

Bugünkü gazetelerde savaşlar vardır.

Ekonomi vardır.

Siyaset vardır.

Ama insanların iç dünyasında biriken yalnızlıklar yoktur.

Enis Batur, görünmeyen haberleri yazmaktadır.

Nietzsche göndermesi

Şair şöyle der:

"Öyle demiyor muydu Nietzsche, tarih bitti..."

Burada önemli olan Nietzsche'nin gerçekten bunu söylemesi değildir.

Zaten hemen ardından şunu söyler:

"Ya doğru hatırlıyorum ya da hepten uyduruyorum."

Bu olağanüstü bir cümledir.

Çünkü şiirin önemli meselelerinden biri de şudur:

Hafıza güvenilir değildir.

Hatırladıklarımız kadar uydurduklarımız da bizi oluşturur.

Bu yüzden şiirde gerçek ile kurmaca birbirine karışır.

Kendine açılmış dava

Şiirin en sert bölümü burasıdır.

"Yargıç, hâkim, sanık benim."

Burada üç kişi yoktur.

Tek kişi vardır.

Şair.

Sonra daha ileri gider.

"Cellât benim."

Yani yalnızca yargılayan değil, cezalandıran da kendisidir.

Bu, modern insanın en büyük trajedisidir.

Eskiden suç dışarıdaydı.

Modern bireyde suç içeridedir.

İnsan kendi vicdanının mahkûmu olur.

Yalancı şahitler

Şair der ki:

"Topladığım onca yalancı şahit."

Bu şahitler kim?

Büyük ihtimalle:

• anılar,
• bahaneler,
• pişmanlıklar,
• kendimize anlattığımız hikâyeler.

İnsan, kendini haklı çıkarmak için sürekli tanık üretir.

Ama hepsi yalancıdır.

"Hepimiz birer süzgeciz"

Belki de şiirin en felsefi cümlesidir.

Hiçbirimiz hayatı olduğu gibi taşıyamıyoruz.

Yaşadıklarımız bizden geçerken değişiyor.

Hatıralar süzülüyor.

Acılar eksiliyor.

Bazıları büyüyor.

Gerçek sürekli deliklerden akıyor.

İnsan tam da bu yüzden geçmişini hiçbir zaman eksiksiz hatırlayamıyor.

Mürekkep

Şair sonunda ellerini yıkar.

"Mürekkepten simsiyah olmuş ellerimi yıkıyor..."

Bu yalnızca gazete mürekkebi değildir.

Bu;

• tarihin kiri,
• hafızanın kiri,
• yazmanın kiri,
• insan olmanın lekesidir.

Su onları çıkaramaz.

Kaybolmuş adres

Şair sokağa çıkar.

Bir adres arar.

Aslında çocukluğunu aramaktadır.

"Çok erken çıkmıştım doğduğum evden."

Buradaki ev yalnızca fiziksel ev değildir.

İlk benliktir.

Masumiyettir.

Köklerdir.

İnsan büyüdükçe eve dönüş yolu silinir.

Bakış

En çarpıcı dizelerden biri:

"Acemi yüzüm değil / birkaç bin yıllık bakışım."

Burada bireysel insan konuşmaz.

İnsanlık konuşur.

Şair kendi gözlerinde insanlığın bütün tarihini taşımaktadır.

Bu nedenle bakışı binlerce yıllıktır.

Maske

Şair sonunda itiraf eder.

"Utku maskesi aslında paramparçadır."

Dışarıdan güçlü görünmektedir.

Ama iç dünyasında yenilgi sürmektedir.

Ve şu olağanüstü cümleyi söyler:

"Beni terk etmemiş yenilgi tadını ben de terk etmedim."

Bu yalnızca yenilmiş olmak değildir.

Yenilgiyle yaşamayı seçmektir.

Acıyı kimliğinin bir parçası hâline getirmektir.

Son bölüm

Şiir giderek soyutlaşır.

Kent...

Cennet...

Kozmos...

Hepsi çözülmektedir.

Sonunda şu duygu kalır:

"Tek bir adım daha yok atılacak."

Bu ölüm müdür?

Belki.

Belki tükeniş.

Belki de varoluşun son sınırı.

Ama hemen ardından "kekeme bir ayna" görünür.

Ayna konuşamaz.

Çünkü insan kendini bütünüyle açıklayamaz.

İçeride hâlâ adı konulamayan bir telaş vardır.

Şiirin dili

Enis Batur, anlamı doğrudan vermekten özellikle kaçınır. Şiiri; gazeteler, mahkemeler, tarih, Nietzsche, şehir, çocukluk, mitolojik imgeler ve kişisel hafıza arasında dolaşan katmanlı bir yapı kurar. Okurdan, boşlukları kendi deneyimiyle doldurmasını bekler. Bu nedenle şiir, ilk okumada kapalı görünür; fakat her dönüşte yeni bir anlam katmanı açar.

Sonuç

Bu şiir, gündelik hayatın gürültüsü içinde görünmez kalan asıl felaketi anlatır: İnsanın kendi içinde biriktirdiği kırgınlıkları, yalnızlıkları ve kendisiyle sürdürdüğü bitmeyen yargılamayı. Gazetelerin manşetlerinde yer almayan, fakat her insanın içinde sessizce süren bir "iç savaş"ı görünür kılar.

Belki de şiirin özünü en iyi şu dize özetler:

"Kimsenin yazmaya ve okumaya yanaşmadığı sayısız düşkırıklığı, keder ve paylaşılmamış yalnızlık tortulaşıyor."

Bu cümle, yalnızca şiirin değil, Enis Batur poetikasının da merkezinde duran düşünceyi taşır: Asıl tarih, dışarıdaki olaylarda değil; insanın içinde biriken ve çoğu zaman dile getirilemeyen yaşantılarda yazılır.