"Beni tamamen unuttun mu? Ben Yusuf. Yarattığın bütün güzelliklerden mahrum olup asla şikâyet etmeyen kişi."

SÖĞÜT AĞACI 

Görmenin, körlüğün ve insanın kendisine yabancılaşmasının hikâyesi

Mecid Mecidi – 2005

Unutulan insanın yakarışı

“Beni tamamen unuttun mu? Ben Yusuf. Yarattığın bütün güzelliklerden mahrum olup asla şikâyet etmeyen kişi.”

Mecid Mecidi'nin Söğüt Ağacı filmi, daha ilk sahnesinde insanın en derin yalnızlıklarından birine dokunur. Yusuf'un Tanrı'ya seslenişi, yalnızca görme yetisini kaybetmiş bir insanın yakarışı değildir. Bu sözlerde unutulmuş olmanın, hatırlanmamanın ve bir zamanlar kendisine sunulmuş olması gereken güzelliklerden mahrum bırakılmanın kırgınlığı vardır.

Yusuf, kendisini Tanrı'ya tanıtırken sanki uzun zamandır bekleyen, yokluğa katlanan ve artık hatırlanmak isteyen bir insanın sesini duyurur. Üstelik bu seslenişi başka bir düzlemde de okuyabiliriz: Bir zamanlar kendisini seven birinin sevgisini yitirmiş, artık o insanın dünyasında eskisi kadar yer tutmadığını hisseden birinin kırgınlığı olarak...

Çünkü unutulmak, bazen sevilmemekten daha ağırdır. Bir zamanlar sevildiğini bilmek, o sevginin varlığına güvenmek ve sonra aynı insanın hayatında artık bir karşılığının kalmadığını hissetmek, insanın iç dünyasında derin bir boşluk yaratır. Yusuf'un sözleri bu nedenle yalnızca dinî bir yakarış olarak kalmaz; insanın hatırlanma, görülme ve sevilme ihtiyacına dönüşür.

Filmin ilerleyen bölümlerinde bu açılış çok daha trajik bir anlam kazanacaktır. Yusuf, Tanrı tarafından unutulduğunu düşünürken kendisini hiç unutmayan insanları unutmaya başlayacaktır. Başlangıçta kendisine gösterilmeyen güzelliklerden yakınan insan, sonunda kendisine sunulmuş güzellikleri göremeyen insana dönüşür.

Mecidi'nin filminin bütün düşünsel ağırlığı, biraz da bu karşıtlıkta saklıdır.

Yusuf: Karanlıktan çıkan insanın yeni körlüğü

Yusuf, çocuk yaşta geçirdiği bir kaza sonucunda görme yetisini kaybetmiştir. Yıllar içinde karanlıkla yaşamayı öğrenmiş, üniversitede edebiyat profesörü olmuş, evlenmiş ve bir kız çocuğu sahibi olmuştur. Görmediği dünyayla başka duyuları üzerinden ilişki kurmayı başarmıştır. Eşinin sevgisi, kızının yakınlığı, annesinin varlığı ve mesleği, hayatının temel dayanaklarını oluşturur.

Dışarıdan bakıldığında Yusuf'un hayatında eksik olan tek şey görme yetisidir. Ancak insanın kendi hayatını nasıl algıladığı ile dışarıdan nasıl göründüğü her zaman aynı değildir. Yusuf, görmediği yıllar boyunca içinde bir mahrumiyet duygusu taşımıştır. Başkalarının gördüğü renkleri, yüzleri, doğayı ve hayatın ayrıntılarını kendisi de görmek istemiştir.

Fransa'da geçirdiği ameliyatla görme yetisini yeniden kazanması, onun için yıllardır beklediği mucizenin gerçekleşmesidir. İlk kez yüzleri, renkleri, ışığı ve doğanın güzelliklerini görebilmektedir.

Fakat Mecidi burada seyircinin beklediği mutluluk hikâyesini anlatmaz. Görmenin getirdiği sevinç, kısa sürede başka bir duyguya dönüşür. Yusuf, dünyayı keşfetmeye başladıkça yalnızca güzellikleri değil, geçmişte yaşamadığını düşündüğü hayatı da görür. Yıllarca kendisinden esirgendiğini düşündüğü bir dünyanın karşısında durmaktadır.

Bu noktada görme yetisinin kazanılması, bir iyileşmeden çok, yeni bir sınavın başlangıcı olur.

Yusuf'un trajedisi, karanlıktan çıkarken ışığın içinde kaybolmasıdır.

Görmenin sarhoşluğu ve kaybolan iç dünya

Filmin en güçlü psikolojik çözümlemelerinden biri, insanın arzu ettiği şeye kavuştuğunda yaşayabileceği değişimdir.

Yusuf yıllarca görmeyi istemiştir. Ancak bu arzuya kavuştuğunda, sahip olduğu hayatı aynı gözle değerlendiremez hâle gelir. Artık yalnızca görmekle yetinmez; geçmişte yaşayamadığı her şeyi telafi etmek ister.

Görmediği dönemde kendisini mahrum bırakan kaderine karşı içinde biriktirdiği kırgınlık, yeni hayatında doyumsuzluğa dönüşür. Gördüğü dünya, ona yalnızca güzellikler sunmaz; yeni arzular, yeni beklentiler ve yeni karşılaştırmalar da getirir.

İnsanın arzusu çoğu zaman sahip olmadıkları üzerinden şekillenir. Ulaşamadığı şey, zihninde olduğundan daha büyük bir değer kazanır. Ona kavuştuğunda ise beklediği mutluluğun yerini başka bir eksiklik duygusu alabilir. Çünkü arzu, yalnızca nesnesine kavuşmakla sona ermez; çoğu zaman kendisine yeni bir hedef bulur.

Yusuf'un yaşadığı değişim bu bakımdan yalnızca görme yetisini kazanmış bir insanın psikolojisiyle açıklanamaz. Burada yıllarca ertelenmiş bir hayatın, birikmiş özlemlerin ve telafi edilmek istenen kayıpların da etkisi vardır.

Yusuf, geçmişte yaşayamadığı hayatı geri almak isterken bugün sahip olduğu hayatı tehlikeye atar.

Mecidi'nin sorguladığı şey, insanın arzu duyması değildir. Arzunun insanın bütün değerlerini belirleyen tek ölçü hâline gelmesidir.

Göz ile gönül arasındaki uçurum

Söğüt Ağacı'nın temel metaforu görme ve körlük arasındaki ilişkidir. Ancak filmde fiziksel körlük ile manevi körlük birbirinin basit karşıtları değildir. Asıl mesele, insanın baktığı şeyle gerçekten gördüğü şey arasındaki farktır.

Yusuf yıllarca görmeden yaşamış, fakat kendisini seven insanlarla derin bağlar kurabilmiştir. Seslerden, dokunuşlardan, alışkanlıklardan ve sezgilerden oluşan bir dünyası vardır. Görmediği insanların varlığını, kendisine hissettirdikleri üzerinden tanımıştır.

Gözleri açıldığında ise yüzleri görmeye başlamasına rağmen o yüzlerin ardındaki sevgiyi ve emeği yeterince göremez hâle gelir.

Bu, filmin en önemli çelişkisidir: Görme yetisini kazanan insanın, kendisine en yakın olanları anlamakta zorlanması.

Burada görme ile bilme arasındaki ayrım ortaya çıkar. Bir insanın yüzünü görmek, onun ruhunu tanımak anlamına gelmez. Güzelliğini fark etmek, değerini kavramak değildir. Dış görünüşe ulaşmak, insanın iç dünyasına ulaşmayı garanti etmez.

Yusuf'un yaşadığı değişim, gözün dünyayı algılama biçiminin insanın değer yargılarını da nasıl etkileyebileceğini gösterir.

Film bize şu soruyu yöneltir: Bir insanı gerçekten tanımak için ona bakmak yeterli midir? Yoksa onu görebilmek, yüzünün ve görüntüsünün ötesine geçebilmeyi mi gerektirir?

Unutulmak: Yitirilen sevginin ardından

“Beni tamamen unuttun mu?” sorusunu yalnızca Tanrı'ya yöneltilmiş bir dua olarak okumak zorunda değiliz. Bu soru, bir zamanlar kendisini seven birine yöneltilmiş kırgın bir sesleniş olarak da duyulabilir.

Bir zamanlar hayatında önemli bir yeri olan, sevgisine güvendiğin, varlığını hissettiğin birinin gözünde artık unutulmuş olmak... Bu, yalnızca sevgiyi kaybetmek değil, bir zamanlar o sevginin muhatabı olduğundan bile kuşku duymaya başlamaktır.

Yusuf'un sözlerinde böyle bir terk edilmişlik duygusu vardır. Sanki yıllarca yokluğa katlanmış, kendisine sunulmayan güzelliklerden şikâyet etmemiş, fakat artık hatırlanmak istemiştir.

Bu nedenle onun duası, yalnızca görme arzusunun değil, yeniden sevilme ve bir başkasının dünyasında hâlâ yer tuttuğunu bilme ihtiyacının da ifadesidir.

İnsan bazen kaybettiği sevgiden çok, o sevginin bir zamanlar gerçekten var olup olmadığını sorgulamaya başladığında incinir. Bir zamanlar kendisine ayrılmış bir yerin artık başka bir hayata bırakıldığını hissetmek, insanın en derin yalnızlıklarından biridir.

Filmin açılışındaki bu duyguyu, ilerleyen bölümlerde Yusuf'un eşiyle ilişkisinde yeniden görürüz. Unutulmaktan yakınan insan, kendisini yıllarca unutmayan bir kadının sevgisini fark edemez hâle gelir.

Bu, filmin en dokunaklı ironilerinden biridir.

Sevginin görünmez emeği: Roya

Yusuf'un eşi Roya, filmin duygusal merkezinde yer alır. Yıllarca onun yanında olmuş, hayatını paylaşmış, görmediği dünyayı birlikte yaşanabilir kılmak için emek vermiştir.

Yusuf'un körlüğü, evliliklerini yalnızca fiziksel bir yakınlık üzerinden kurmalarına izin vermemiştir. Aralarında ses, dokunuş, alışkanlık, güven ve ortak bir hayat üzerinden gelişen bir bağ vardır.

Fakat Yusuf gözlerini açtıktan sonra eşine bakışı değişir. Artık onu yalnızca yıllardır tanıdığı, kendisine eşlik eden kadın olarak değil, dış görünüşü üzerinden de değerlendirmeye başlar. Yeni karşılaştığı güzellikler ve başka ihtimaller, eşinin yıllardır taşıdığı değeri gölgeler.

Burada film, sevginin görünmez emeğini sorgular.

İnsan çoğu zaman kendisine en yakın olanların fedakârlığını fark etmez. Çünkü sürekli yanında bulunan şeyin varlığını doğal kabul eder. Bir ses, bir dokunuş, bir bekleyiş, bir sabır... Gündelik hayatın içinde sıradanlaşan bu ayrıntılar, aslında insanın hayatını ayakta tutan unsurlardır.

Yusuf'un eşiyle ilişkisi, sevginin yalnızca bir duygu değil, aynı zamanda bir dikkat ve farkındalık meselesi olduğunu gösterir. Sevmek, karşındaki insanın varlığına alışmak değildir; onun değerini her koşulda görebilmektir.

Sadakat de yalnızca bir başkasına bağlı kalmak değildir. Birlikte yaşanmış hayatın değerini koruyabilmek, geçmişin emeğini ve bugünün sorumluluğunu unutmamaktır.

Yusuf'un trajedisi, kendisini seven bir kadının sevgisini kaybetmesinden önce, o sevginin değerini görememeye başlamasıdır.

Meryem: Dünyayı yeniden öğreten çocuk

Yusuf'un kızı Meryem, babasının yeniden görmeye başlamasıyla birlikte onun için dünyanın kapılarını açan bir karakterdir. Renkleri, nesneleri ve çevresindeki güzellikleri babasına tanıtır.

Bu sahneler filmin en içten bölümlerindendir. Çünkü çocuk, babasına dünyayı yeniden öğretmektedir. Görmenin heyecanı, çocuğun doğal merakı ve sevgisiyle birleşir.

Ancak bu yakınlık, Yusuf'un değişen dünyasında giderek geri plana düşer. Babasının yeni arzuları, kızının saf sevgisinin önüne geçmeye başlar.

Meryem burada yalnızca bir çocuk karakter değildir. İnsan ilişkilerinin hesapsız, beklentisiz ve gösterişsiz tarafını temsil eder.

Çocuk, dünyayı henüz bir çıkar ilişkisi içinde değerlendirmez. Gördüğü güzelliği paylaşmak ister. Yusuf ise gördükçe sahip olmak, ulaşmak ve geçmişini telafi etmek ister.

Bu karşıtlık, filmin arzu ve sevgi üzerine kurduğu düşünceyi daha da belirginleştirir.

Pari: Görüntünün ve arzunun cazibesi

Yusuf'un görme yetisini kazandıktan sonra ilgi duyduğu genç kadın Pari, onun değişen bakışının önemli bir parçasıdır.

Pari'nin varlığı, Yusuf'un dış görünüşe yönelen ilgisini ve geçmişte yaşayamadığı bir hayatı telafi etme arzusunu görünür kılar. Onunla karşılaşması, Yusuf'un yıllardır kurduğu iç dünyanın yeni bir çekim alanıyla sarsılmasına neden olur.

Ancak Pari'yi yalnızca bir baştan çıkarma unsuru olarak değerlendirmek doğru olmaz. Genç kadının edebiyat ve tasavvuf şiiriyle ilişkisi, filmin suret ve mana tartışmasına da bağlanır.

Buradaki asıl mesele Pari'nin kim olduğu kadar, Yusuf'un ona hangi gözle baktığıdır.

İnsan bazen karşısındaki kişiyi olduğu gibi görmek yerine kendi arzularının içine yerleştirir. Onu bir insan olarak tanımaktan çok, kendi eksikliklerini giderecek bir ihtimal olarak algılar.

Yusuf'un Pari'ye yönelen ilgisi de bu açıdan değerlendirilmelidir. Görmenin getirdiği yeni deneyim, onun başkalarıyla kurduğu ilişkinin niteliğini değiştirmektedir.

Morteza ve annesi: Geçmişin, dayanışmanın ve aidiyetin izleri

Morteza, Yusuf'un görme engeli üzerinden başka bir insanla kurduğu yakınlığı temsil eder. İki insanın ortak deneyimleri, aralarında bir dayanışma duygusu oluşturur. Bu ilişki, insanın yalnızca bireysel arzularıyla değil, başkalarının hayatlarına dokunabilme yeteneğiyle de var olduğunu hatırlatır.

Yusuf'un annesi ise geçmişin, çocukluğun ve aile belleğinin sesidir. Onun varlığı, Yusuf'un değişen dünyası karşısında geçmişle bağın önemini hatırlatır.

Bu karakterler filmin ana hikâyesinin önüne geçmez; fakat Yusuf'un hayatının yalnızca kendi arzularından ibaret olmadığını gösterir. Onun bir ailesi, geçmişi, ilişkileri ve sorumlulukları vardır.

İnsan kendisini yeniden keşfetmeye çalışırken bütün bu bağları yok sayamaz.

Sevginin sınırı: Herkesin terk etmek zorunda kaldığı Yusuf

Filmin üzerinde ayrıca durulması gereken yönlerinden biri, Yusuf'un kendisini seven insanlardan uzaklaşmasının ardından yaşananlardır. Başlangıçta onun çevresinde, yıllardır hayatını paylaşmış, ihtiyaçlarını gözetmiş ve sevgilerini esirgememiş insanlar vardır. Eşi, kızı ve annesi, Yusuf'un karanlık dünyasında yalnızca ona eşlik eden kişiler değil, hayatını anlamlı kılan bağlardır. Fakat gözlerini açmasıyla başlayan değişim, bu ilişkilerin de çözülmesine yol açar.

Dikkat çekici olan, Yusuf'un kendisini sevenleri bu kadar kısa sürede geride bırakabilmesinden sonra, onların da zamanla ondan uzaklaşmak, hatta terk etmek zorunda kalmalarıdır. Burada terk edilmek ile terk etmek arasındaki alışılmış roller değişir. Yıllarca terk edilmemiş olan Yusuf, sonunda çevresindeki insanların uzaklaşmasıyla baş başa kalır.

Özellikle annesinin de bu ayrılığın dışında kalmaması, filmin duygusal ağırlığını artırır. Anne, insanın en zor zamanlarında bile sığınabileceği, geçmişiyle ve çocukluğuyla bağını sürdüren kişidir. Ancak Mecidi, anne sevgisini bile her davranışı karşılıksız biçimde taşıyabilecek sınırsız bir güç olarak sunmaz. Sevgi ne kadar derin olursa olsun, karşısındaki insanın kendisini ve başkalarını incitmesi karşısında bir sınırı vardır.

Burada önemli bir ayrım ortaya çıkar: Birini terk etmek istememek ile onun yanında kalabilmek aynı şey değildir. Bazen insan, sevdiği kişiden vazgeçtiği için değil, onunla birlikte kalmaya devam etmenin artık mümkün olmadığını gördüğü için uzaklaşır. Bu uzaklaşma sevgisizliğin değil, tükenmişliğin ve çaresizliğin sonucu olabilir.

Yusuf'un hikâyesindeki trajedi de bu noktada derinleşir. Başlangıçta Tanrı tarafından unutulduğunu düşünen ve kendisine hatırlanmayı isteyen insan, sonunda kendisini hatırlayanların hayatından çıkmasına neden olur. Bir zamanlar kendisine sunulan sevginin değerini görememiş, şimdi ise o sevginin yokluğuyla yüzleşmek zorunda kalmıştır.

Filmin burada sorduğu soru yalnızca insanın kendisine verilen nimetlerin kıymetini bilip bilmediği değildir. Aynı zamanda sevginin ne kadar dayanabileceği, fedakârlığın nerede tükenebileceği ve insanın kendi davranışlarıyla kendisini nasıl yalnızlaştırabileceğidir.

Yusuf'un yalnızlığı, başlangıçtaki fiziksel körlüğünden farklıdır. O zaman yanında kendisini seven insanlar vardır; şimdi ise gözleri açık olduğu hâlde, o insanların yokluğuyla karşı karşıyadır.

Belki de filmin en acı ironisi şudur: Yusuf, yıllarca karanlıkta yaşarken yalnız değildi. Gözleri açıldığında ise kendi elleriyle yalnızlığını büyüttü.

Suret ve mana: Görünenin ardındaki hakikat

Söğüt Ağacı'nın en önemli düşünsel katmanlarından biri tasavvufi görme anlayışıdır.

Tasavvufta suret, hakikatin kendisi değil, onun görünür hâlidir. İnsan görünen biçime takılıp kalırsa, o biçimin taşıdığı manayı kavrayamayabilir. Dış görünüş ile iç anlam arasındaki ayrım, insanın dünyayla kurduğu ilişkinin niteliğini belirler.

Yusuf'un hikâyesi bu ayrımı somutlaştırır.

Görmediği dönemde dünyayı seslerden, dokunuşlardan ve içsel sezgilerden tanımıştır. Gözleri açıldığında ise görüntüler dünyasına girer. Fakat görüntülerin çoğalması, onun hakikate yaklaşmasını sağlamaz. Tam tersine, gördüklerinin cazibesi içinde kendi iç dengesini kaybeder.

Cyrus A. Zargar'ın 2020 yılında yayımlanan akademik çalışması, filmi tam da bu noktadan ele alır. Zargar, Mecidi'nin tasavvufi düşüncedeki suret ve mana ayrımından yararlandığını, Yusuf'un görme yetisini kazanmasının onda doyumsuz bir arzu yarattığını ve görmenin tefekkürden kopması hâlinde bir tür seyir ve tüketim ilişkisine dönüşebileceğini savunur.

Bu yaklaşım, filmin yalnızca görme engeli üzerine kurulmuş bir hikâye olmadığını gösterir. Film, modern insanın görüntülerle kurduğu ilişkiyi de sorgular.

Görmek, sahip olmak değildir. Bir güzelliği seyretmek, onu anlamak anlamına gelmez.

Söğüt ağacı: Belleğin, kaderin ve dönüşün simgesi

Filmin adındaki söğüt ağacı, anlatının sembolik dünyasında özel bir yere sahiptir.

Söğüt ağacının çağrıştırdığı hüzün, yalnızlık, zaman ve eğilmiş dallar, filmin genel atmosferiyle örtüşür. Ancak ağacı yalnızca hüznün simgesi olarak değerlendirmek yeterli değildir. Onu insanın geçmişiyle, kökleriyle ve hayat karşısındaki kırılganlığıyla birlikte düşünmek gerekir.

Ağaç, değişen mevsimlere rağmen kökleriyle toprağa bağlıdır. İnsan da hayatı boyunca değişir; arzuları, düşünceleri ve beklentileri dönüşür. Fakat geçmişiyle kurduğu bağdan bütünüyle kurtulamaz.

Yusuf'un hikâyesinde geçmiş, geride bırakılmış bir zaman değildir. Bugünkü arzularını ve eksiklik duygusunu belirleyen bir güçtür.

Söğüt ağacı bu bakımdan insanın kendisine dönüşünü de düşündürür. İnsan uzaklara gitmek, başka hayatlar yaşamak, başka güzelliklere ulaşmak isteyebilir. Fakat bazen aradığı şey, terk ettiği yerde, kendi köklerinin yakınında bulunur.

Ağacın dalları gibi insanın hayatı da farklı yönlere uzanır. Ancak dalların uzaması, köklerin unutulması anlamına gelmez.

Doğanın dili: İnsan görmeden önce neyi duyar?

Mecidi'nin sinemasında doğa, yalnızca hikâyenin geçtiği bir dekor değildir. Işık, yağmur, su, kuş sesleri, kar, ağaçlar ve rüzgâr, karakterlerin iç dünyasıyla ilişki kuran anlatı unsurlarıdır.

Söğüt Ağacı'nda da doğanın güzelliği, Yusuf'un görme deneyimiyle birlikte yeniden anlam kazanır.

Bir zamanlar sesini duyduğu, dokusunu hissettiği ve hayalinde canlandırdığı dünya artık gözlerinin önündedir. Yağmurun cam üzerindeki izleri, ışığın yansımaları, karla örtülmüş doğa ve renkler, onun için yeni bir keşif alanıdır.

Fakat bu güzelliklerin bir başka anlamı daha vardır: Dünya, Yusuf'un görüp görmemesinden bağımsız olarak güzeldir. Doğa kendi varlığını sürdürür. İnsan ise onun güzelliğini algılama biçimine göre değişir.

Filmin görsel anlatımı bu nedenle yalnızca estetik bir tercih değildir. Yusuf'un iç dünyasındaki dönüşümü görünür kılan bir araçtır.

Mecid Mecidi'nin sinema anlayışı: İnsan ruhunun derinlikleri

Mecid Mecidi, sinemasında insanın iç dünyasını, çocukluğu, aileyi, inancı, yoksunluğu ve merhameti sık sık ele alan bir yönetmendir.

Gökyüzünün Çocukları, Cennetin Rengi ve Baran gibi filmlerinde de dışarıdan bakıldığında küçük görünen hayatların içinde büyük insani meseleler bulur.

Söğüt Ağacı ise yönetmenin görme ve körlük konusuna yeniden döndüğü, fakat bu kez yetişkin bir insanın psikolojik ve manevi dönüşümünü merkeze aldığı filmidir.

Melbourne Uluslararası Film Festivali arşivinde yönetmenin filme ilişkin açıklaması özellikle dikkat çekicidir: "İnsan iç sesi karşısında sağırlaştığında ve dünyanın gönderdiği olumlu mesajları görmezden geldiğinde, bencil, şiddet içeren ve yıkıcı davranışlarda bulunabilir.”

Bu açıklama, Yusuf'un hikâyesini anlamak için önemli bir anahtardır.

Yusuf'un sorunu yalnızca gözlerinin açılmasıyla ortaya çıkan yeni arzular değildir. Asıl sorun, kendi iç sesiyle ve kendisine sunulmuş hayatla kurduğu ilişkinin değişmesidir.

Yönetmenin sineması burada ahlaki bir soruyu gündeme getirir: İnsan, kendisine sunulan güzellikleri fark edebilmek için yalnızca gözlere mi ihtiyaç duyar, yoksa vicdana ve içsel bir dikkate de mi?

Filmin yapım süreci: Bir hikâyenin yeniden kurulması

Ramyar D. Rossoukh'un The Digital Divine: Postproduction of Majid Majidi's The Willow Tree başlıklı araştırması, filmin yalnızca ortaya çıkan son biçimini değil, yapım ve kurgu sürecini de anlamamıza yardımcı olur.

Rossoukh, filmin ilk gösteriminden sonra yönetmen ve çalışma arkadaşlarının anlatımın yeterince etkili olmadığına ilişkin değerlendirmelerini ve yeniden kurgu sürecini inceler.

Bu araştırmanın önemli tarafı, filmin anlamının yalnızca senaryoda belirlenmediğini göstermesidir. Görüntü, ses, kurgu ve sahnelerin sıralanışı da filmin düşünsel dünyasını biçimlendirmiştir.

Araştırmada yönetmenin açılıştaki mektuba daha fazla ağırlık verilmesini istediği ve filmin başlangıç bölümünün yeniden düzenlenmesi üzerine yapılan tartışmalar anlatılır.

Bu bilgi, açılıştaki Yusuf monoloğunun önemini daha iyi kavramamızı sağlar. Yusuf'un Tanrı'ya seslenişi, hikâyeye eklenmiş sıradan bir açıklama değildir. Karakterin iç dünyasına açılan ve filmin bütününe yayılan temel soruyu ortaya koyan anlatısal bir merkezdir.

Eleştirmenlerin gözünden Söğüt Ağacı

Filmin uluslararası eleştirilerinde dikkat çekici bir ayrışma vardır.

Stephen Garrett, Time Out'taki değerlendirmesinde filmi dört yıldızla değerlendirir. Ona göre film, zaman zaman melodrama yaklaşsa da Mecidi'nin dünyanın görünmeyen, şiirsel ve duygusal boyutlarını sinemaya aktarma yeteneği sayesinde gücünü korur.

Garrett, Yusuf'un görme yetisini kazanmasının ardından yaşadığı değişimi, insanın bütün umutlarını tek bir arzuya bağlamasının tehlikesi ve inanç sınavı üzerinden yorumlar.

Dan Fainaru ise Screen Daily'deki eleştirisinde çok daha mesafelidir. Filmin sembolizmini fazla doğrudan bulur; melodramatik anlatımın ve didaktik yaklaşımın hikâyenin gücünü azalttığını savunur. Ona göre doğanın şiirsel görüntüleri etkileyici olsa da filmin düşünsel iddiasını yeterince derinleştiremez.

Bu eleştiri dikkate değerdir. Çünkü film gerçekten de bazı bölümlerde seyirciye ne düşünmesi gerektiğini fazla açık biçimde gösterir. Yusuf'un değişimi, kimi zaman karakterin kendi iç çatışmalarından çok, yönetmenin ahlaki mesajını taşıyan bir anlatı unsuruna dönüşebilir.

Bununla birlikte filmin şiirsel gücünü ve karakterin yaşadığı içsel çelişkiyi göz ardı etmek de doğru olmaz.

Söğüt Ağacı'nın başarısı, bütün sahnelerinin kusursuz olmasından değil, insanın arzuları ve sahip oldukları arasındaki çelişkiyi güçlü bir sinemasal meseleye dönüştürmesinden gelir.

Eleştirmenlerin farklı değerlendirmeleri de filmin bu yönünü tartışmamıza imkân verir.

Psikolojik ve felsefi değerlendirme: İnsan ne zaman körleşir?

Yusuf'un hikâyesini yalnızca nankörlük üzerinden okumak, karakterin psikolojik derinliğini eksik bırakır.

Yıllarca görme yetisinden mahrum kalmış bir insanın, bu yetiyi yeniden kazandığında yoğun bir heyecan yaşaması doğaldır. Onun geçmişte yaşayamadığı hayatı telafi etmek istemesi de anlaşılabilir bir insani tepkidir.

Ancak geçmişin kayıplarını telafi etme arzusu, bugünün sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.

Yusuf'un sorunu, yeni bir hayat istemesi değildir. Yeni hayatın içinde eski hayatını değersizleştirmeye başlamasıdır.

Burada insanın doyumsuzluğu, kıyaslama alışkanlığı ve sahip olduklarını sıradanlaştırması devreye girer. Başka bir hayatın ihtimali, elindeki hayatın değerini gölgelemeye başlar.

Filmin en önemli psikolojik sorularından biri şudur: İnsan gerçekten eksik olduğu için mi mutsuzdur, yoksa sahip olduklarını görmeyi unuttuğu için mi?

Bu sorunun kesin bir cevabı yoktur. Çünkü insanın mahrumiyeti de gerçektir, sahip olduklarını fark edememesi de.

Mecidi'nin filmindeki asıl gerilim, bu iki durumun birbirine karışmasından doğar.

Sonuç: Gözleri açılan insanın kaybettiği şey

Söğüt Ağacı, insanın sahip olduklarının kıymetini bilmesi gerektiğini anlatan bir ahlak hikâyesi olarak okunabilir. Fakat filmi bununla sınırlamak haksızlık olur.

Mecidi, insanın arzu, inanç, sevgi, sadakat ve vicdanla kurduğu ilişkiyi sorgular. Görmenin fiziksel bir yeti olmanın ötesinde, insanın dünyayı ve kendisini anlama biçimi olduğunu gösterir.

Yusuf'un hikâyesinde başlangıç ile son arasında acı bir karşıtlık vardır. Başlangıçta Tanrı tarafından unutulduğunu düşünen, kendisini hatırlatmak isteyen bir insan görürüz. Sonrasında ise kendisini hiç unutmayan insanların sevgisini fark etmekte zorlanan bir insanla karşılaşırız.

Bu karşıtlık, filmin bütününe yayılan en güçlü düşüncedir.

İnsan bazen kendisine verilmemiş olanın yasını tutarken, kendisine verilmiş olanı fark edemez. Ulaşamadığı güzelliklerin özlemiyle yaşarken, yanında duran insanların sevgisini sıradanlaştırabilir. Bir gün sahip olmak istediği şeylere kavuştuğunda ise gerçek kaybının başka bir yerde olduğunu anlayabilir.

Yusuf'un trajedisi, görme yetisini kaybetmesiyle başlamamıştır. Görmeye başladıktan sonra, hayatın kendisine sunduğu sevginin ve bağlılığın değerini kaybetmeye başlamasıyla derinleşmiştir.

Belki de filmin geride bıraktığı en önemli soru şudur:

İnsan gözlerini açtığında dünyayı görmeye başlar; peki kendisini sevenleri ne zaman görür?

Bazen asıl körlük, önümüzde duran güzelliği görememek değil, o güzelliğin bize kimler tarafından ve hangi sevgiyle sunulduğunu unutmaktır.

Yusuf'un Tanrı'ya yönelttiği ilk soru, filmin sonunda insana yöneltilmiş bir soruya dönüşür: Beni tamamen unuttun mu?

Belki de artık bu soruyu kendimize sormalıyız:

Bir zamanlar bizi sevenleri, bugün hâlâ yanımızda olanları, hayatımızı sessizce güzelleştiren insanları biz ne zaman unuttuk?

Çünkü insanın en büyük kaybı, her zaman sahip olamadıkları değildir. Bazen en büyük kayıp, sahip olduğu hâlde değerini göremediği şeylerdir.