Ahmed Gazzâlî

Sevânihü’l-Uşşâk — Âşıkların Halleri

Farsça aslı

از وصال و از فراق، عشق را هیچ صفت نیست
و از ساز وصال، عاشق را هیچ چیز معلوم نیست و نتواند بود.
ساز وصال وجود معشوق است و ساز فراق، وجود عاشق،
و عشق از هر دو بی‌نیاز.
که عشق را از وصال و فراق هیچ صفت نیست.
اگر سعادتِ وقت مساعدت کند، این وجود فدای آن وجود آید.
این است وصال به کمال.

Vuslattan da firaktan da aşk için bir nitelik yoktur.
Âşık için vuslatın düzeninden, yapısından hiçbir şey bilinir değildir ve bilinebilir de değildir.

Vuslatın varlığı maşuka, firakın varlığı âşığa aittir; aşk ise her ikisinden de bağımsızdır.

Çünkü aşkın vuslatla da firakla da tanımlanacak bir niteliği yoktur.

Eğer zamanın saadeti yardım ederse, bu varlık o varlığa feda olur.

İşte kemale ermiş vuslat budur.

Değerlendirme

Bu metin, Ahmed Gazzâlî'nin aşk anlayışındaki en önemli düşüncelerden birini ortaya koyuyor:

Aşk, kavuşmaya da ayrılığa da indirgenemez.

Gündelik aşk anlayışında iki temel durum vardır:

Kavuşmak → mutluluk
Ayrılmak → acı

Gazzâlî ise aşkı bu iki durumun üzerine yerleştiriyor.

Vuslat da olsa aşk vardır.
Firak da olsa aşk vardır.

Çünkü aşkın varlığı, âşığın sevgiliye kavuşup kavuşmamasına bağlı değildir.

“Vuslat maşuka, firak âşığa aittir”

Metnin en çarpıcı cümlesi budur.

“Vuslatın varlığı maşuka, firakın varlığı âşığa aittir.”

Burada çok ince bir ayrım yapılıyor.

Vuslat, sevgilinin varlığıyla ilgilidir.

Firak, âşığın varlığıyla.

Çünkü ayrılığı hisseden, özleyen ve yokluğu yaşayan âşıktır.

Fakat aşk?

Aşk ikisine de bağlı değildir.

Bu nedenle Gazzâlî'nin düşüncesinde aşk, âşık ile maşuk arasındaki ilişkiyi aşan üçüncü bir hakikat hâline gelir.

Asıl şaşırtıcı nokta

Gazzâlî'nin söylediği aslında şudur:

Âşık sevgiliye kavuştuğu için aşk var olmaz.

Hatta daha ileri gider:

Âşık sevgiliden ayrıldığı için de aşk var olmaz.

Aşk, kendi başına vardır.

Bu nedenle aşkı yalnızca “özlem” veya “kavuşma arzusu” olarak tanımlamak Gazzâlî'nin düşüncesini eksiltir.

Özlem aşkın bir hâlidir.

Vuslat aşkın bir hâlidir.

Firak aşkın bir hâlidir.

Ama aşk bunların hiçbiri değildir.

“Bu varlık o varlığa feda olur”

Son cümle ise metni başka bir seviyeye taşıyor:

“Bu varlık o varlığa feda olur.”

Buradaki “bu varlık” âşığın varlığı; “o varlık” ise maşukun varlığıdır.

Böylece biraz önce konuştuğumuz “Her şey maşuk olur, âşık kalmaz” düşüncesine yeniden ulaşıyoruz.

Âşık sevgiliye sahip olmaz.

Kendini sevgiliye feda eder.

Ve Gazzâlî'ye göre kemale ermiş vuslat tam da budur.

Dolayısıyla burada “vuslat” iki insanın birbirine kavuşması anlamında kullanılmıyor.

Vuslat, âşığın kendi varlığını sevgilinin varlığında eritmesi hâline geliyor.

Bu yüzden metnin son cümlesi çok güçlü:

“İşte kemale ermiş vuslat budur.”

Yani:

Kavuşmanın kemali, sevgiliyi elde etmek değil; kendinden vazgeçmektir.

Üç metin yan yana geldiğinde

Şimdi daha önce yayımladığımız iki metinle bunu birlikte düşündüğümüzde Gazzâlî'nin aşk anlayışının çizgisi çok daha belirginleşiyor:

Mâzursun

→ Âşık acı çekiyor ama sevgiliyi suçlamıyor.

Sevgiliyi Âşıktan Kıskanan Gözyaşı

→ Aşk, âşığın kendi iç dünyasına hükmetmeye başlıyor.

Her Şey Maşuk Olur, Âşık Kalmaz

→ Âşık ile maşuk arasındaki ikilik çözülüyor.

Aşk, Vuslat ve Firaktan Ötedir

→ Son aşamada aşk, hem âşıktan hem maşuktan bağımsız bir hakikat olarak ortaya çıkıyor.

Böyle bakınca Gazzâlî'nin Sevânihinin asıl meselesi yalnızca “âşık sevgiliye nasıl kavuşur?” değildir.

Çok daha zor bir soru soruyor:

Aşk, âşığın ve maşukun ötesinde bir şey olabilir mi?

Gazzâlî'nin cevabı:

Evet.

Ve belki de Sevânihin bütün gizemi burada yatıyor:

Âşık aşkla başlar; sevgiliyi arar; vuslatı ister; fakat aşkın hakikatine ulaştığında, ne vuslatın ne firakın ne de kendisinin aşkı açıklamaya yetmediğini görür.

Bu nedenle Gazzâlî'nin aşkı, sahip olunan değil, insanı kendisinden çıkaran bir hakikattir.