Söze İlahi’den

Bilgeler buğday eler gibi elediler sözleri..
Dost o zaman öğrendi dostluğun ne olduğunu
Varlıklar sisteydiler,
Bilen yoktu güzelliklerini
Adları konuncaya kadar.
Herkese vermez kendini Söz,
Bir kadın gibi nazlıdır,
Şair ister, bilge ister.

Dostlar havuza benzer,
Kiminin suyu çok, kiminin az.
Kiminde ruhunuz yıkanır boydan boya,
Kiminde elleriniz ıslanır.
Kimi paçavra dokur kelimelerle
Kimi şal.
Kiminin dudaklarında zehirdir söz,
Kiminin dudaklarında bal.

Rig-Veda
Cemil Meriç

Cemil Meriç'in Bir Dünyanın Eşiğinde kitabında, 35 yıl önce not ettiğim bu şiir/ilahi/dua parçasının ChatCPT'de izini sürünce, karşıma yalnızca birkaç güzel dize değil, binlerce yıllık bir şiir dünyası çıktı:

"Şimdi evine dön, ey zavallı adam. Beni kazanamadın."

Bu parçanın kaynağı Rig-Veda'nın X.71. ilahisidir. Rig-Veda ise Hint uygarlığının günümüze ulaşan en eski kutsal metinlerinden ve dünya edebiyatının en eski şiir külliyatlarından biridir.

Vedik şiirlerin çekirdeğinin yaklaşık olarak MÖ 1500–1200 yılları arasında oluştuğu kabul edilir. Metinler önce yazıyla değil, olağanüstü güçlü bir sözlü aktarım geleneğiyle kuşaktan kuşağa korunmuştur.

Rig-Veda'yı yalnızca bir dinî metin olarak okumak ise eksik kalır. İçinde yaratılış, ölüm, doğa, dostluk, söz, aşk, evlilik, arzu ve insanın varoluşu üzerine şiirler vardır. Modern dünyada birbirinden ayırdığımız şiir, felsefe ve dinî düşünce, burada henüz birbirinden ayrılmış değildir.

Bu nedenle aynı külliyat içinde hem Söz'ün ne olduğunu, hem bir kadının kendi arzusunu nasıl dile getirdiğini, hem evliliğin nasıl tasavvur edildiğini, hem de aşkın ayrılığa nasıl dönüştüğünü görmek mümkündür.

Bu dört metni, Rig-Veda'daki yerlerini esas alarak şu sırayla okumak mümkün:

I.179 — Lopamudra ile Agastya: evlilik içinde arzu
X.71 — Söz İlâhisi: Sözün varlığı görünür kılması
X.85 — Sūryā'nın Evlilik İlâhisi: evlilik ve ortak hayat
X.95 — Purūravas ile Urvaśī: aşk ve ayrılık

I.179

Lopamudra ile Agastya

Evlilik içinde arzu

Rig-Veda I.179, bilge Agastya ile eşi Lopamudra arasındaki konuşmadır. Metnin en dikkat çekici yanı, kadının kendi arzusunu açıkça dile getirmesidir.

1

Nice sonbaharlar boyunca
gece gündüz yoruldum;
şafaklar gelip geçerken
yaşlılık bedenlerimizin güzelliğini eksiltiyor.

Öyleyse artık
erkekler eşlerine yaklaşsın.

2

Gerçeğin yolunda yürümüş
eski bilgeler de
tanrılarla konuşmuş,
hakikatin sözlerini söylemişlerdi.

Onlar da hayatın sonuna ulaşamadılar.

Öyleyse artık
erkekler eşlerine yaklaşsın.

3

Tanrıların koruduğu emek
boşa gitmez.

Bütün mücadelelerin tadına birlikte varalım;
burada, bu dünyada da zafer kazanalım.

Yüz yarışın, yüz mücadelenin
sonuna kadar birlikte koşalım;
birbirine koşan
tam bir çift olalım.

4

Beni tutup durduracak
o arzunun üzerime gelmesine izin verme;
ister buradan doğmuş olsun
ister başka dünyalardan.

Lopamudra eşine gider.

O, bilge ve dingin olan erkeği
derin bir arzuyla kendine çeker;
nefes nefese bırakır onu.

5

Şimdi Soma'ya sesleniyorum;
kalplerimizin içine kadar içtiğimiz Soma'ya.

Ne kötülük yaptıysak,
ne günaha düştüysek,
bizi bağışlasın.

Çünkü ölümlü insan
arzuları çok olan bir varlıktır.

6

Agastya,
toprağı kazarken
çocuk, soy ve güç dileyerek
isteğine ulaştı.

Büyük bilge,
iki dünyayı da besledi
ve tanrılar arasında
gerçek dileğine erişti.

Şiir üzerine

I.179'un merkezinde arzu ile ruhani hayat arasındaki gerilim vardır.

Agastya bilgelik ve inzivayı temsil ederken, Lopamudra bedenin, zamanın ve hayatın sesini çıkarır. Onun itirazı yalnızca cinsel bir istek değildir. Gençliğin geçmekte olduğunu bilen bir kadının, hayatın ertelenmesine karşı çıkışıdır.

Lopamudra'nın söylediği özünde şudur:

Bilgelik hayatı tüketmemeli; bedenin ve arzunun da hayatta bir yeri olmalı.

Şiirin sonunda bu iki dünya birbirini yok etmez. Tam tersine, birleşir.

İnsan yalnızca ruh değildir.
İnsan yalnızca beden de değildir.
Bilgelik ile arzu aynı hayatta buluşabilir.

X.71

Söz İlâhisi

Rig-Veda X.71, Söz'ün keşfi ve gücü üzerine kuruludur.

Cemil Meriç'in Bir Dünyanın Eşiğinde kitabında “Söze İlâhi'den” başlığıyla aktardığı bölüm de bu ilahinin düşüncesinden beslenir.

Aşağıdaki bölüm, Cemil Meriç'in aktardığı metindir:

Bilgeler buğday eler gibi elediler sözleri..
Dost o zaman öğrendi dostluğun ne olduğunu
Varlıklar sisteydiler,
Bilen yoktu güzelliklerini
Adları konuncaya kadar.
Herkese vermez kendini Söz,
Bir kadın gibi nazlıdır,
Şair ister, bilge ister.

Dostlar havuza benzer,
Kiminin suyu çok, kiminin az.
Kiminde ruhunuz yıkanır boydan boya,
Kiminde elleriniz ıslanır.
Kimi paçavra dokur kelimelerle
Kimi şal.
Kiminin dudaklarında zehirdir söz,
Kiminin dudaklarında bal.

Şiir üzerine

Buradaki temel düşünce, Söz'ün yalnızca bir iletişim aracı olmadığıdır.

Söz, varlığı görünür kılar.

“Varlıklar sisteydiler,
Bilen yoktu güzelliklerini
Adları konuncaya kadar.”

Bu düşünce çok güçlüdür: Bir şeyi adlandırmak yalnızca ona bir isim vermek değildir; onu insanın dünyasında görünür ve bilinir hâle getirmektir.

Bu nedenle bilgeler sözleri “buğday eler gibi” elerler.

Her kelime Söz değildir.
Her konuşan da Söz'e sahip değildir.

Cemil Meriç'in:

“Herkese vermez kendini Söz,
Bir kadın gibi nazlıdır,
Şair ister, bilge ister.”

dizeleri bu düşünceyi olağanüstü yoğunlaştırır.

Sözün kendisini açması için yalnızca konuşmak yetmez; şairlik ve bilgelik gerekir.

İkinci bölümde sözün insanlar arasındaki farkı ortaya çıkar:

Dostlar havuza benzer,
Kiminin suyu çok, kiminin az.

Bazı insanların sözü insanın ruhunu bütünüyle yıkar; bazıları yalnızca elini ıslatır.

Kimi kelimelerle paçavra, kimi ise şal dokur.

Ve sonunda:

Kiminin dudaklarında zehirdir söz,
Kiminin dudaklarında bal.

Buradan geriye şu düşünce kalır:

Kelime çoktur.
Söz azdır.
Şair onu arar.
Bilge onu eler.
Hakiki dost onu tanır.
Doğru söz ise sis içindeki varlığı görünür kılar.

X.85

Sūryā'nın Evlilik İlâhisi

Rig-Veda X.85 doğrudan evlilik töreni ile ilgilidir. Gelinin baba evinden ayrılması, kocasının evine gidişi, karı-kocanın birleşmesi, çocuklar, yeni ev ve birlikte yaşlanmak gibi temalar iç içedir.

Bu nedenle X.85 yalnızca bir düğün duası değildir.

Evliliğin nasıl bir hayat olması gerektiğine ilişkin şiirsel bir tasavvurdur.

1–5

Sūryā'nın evliliği için
tanrılar hazırlık yaparlar.

Onu götürecek araba hazırlanır;
gökyüzü onun örtüsüdür,
aklı arabası,
ışık saçan iki varlık ise koşum hayvanlarıdır.

Gelinin gelişi sıradan bir yolculuk değildir.

Bütün göksel düzen,
bu evliliğin etrafında hareket eder.

20

Ey Sūryā,
biçimlerle donatılmış,
altın renkli,
güçlü tekerlekli arabaya bin.

Ölümsüzlerin dünyasına giden yolda
kocana doğru
mutlu bir düğün yolculuğu yap.

21

Buradan kalk.

Bu kızın artık bir kocası var.

Ey Viśvāvasu,
sana ilahiler ve saygılar sunuyorum.

Babasının evinde
başka güzel bir kız ara.

22

Buradan kalk, Viśvāvasu.

Sana saygıyla tapıyoruz.

İstekli başka bir genç kız ara
ve gelini
kocasıyla baş başa bırak.

23

Dostlarımızın düğüne gideceği yollar
düz ve dikensiz olsun.

Aryaman ve Bhaga
bize yol göstersin.

Ey tanrılar,
karı ile kocanın birleşmesini
eksiksiz ve hayırlı kılın.

24

Seni Varuṇa'nın bağından
şimdi kurtarıyorum.

En kutlu Savitar'ın
seni bağladığı bağdan.

Yasa'nın yerinde,
erdemli davranışların dünyasında
seni zarar görmeden
eşinle birlikte özgür bırakıyorum.

25

Seni buradan gönderiyorum,
orada kalman için.

Seni orada
yumuşak bağlarla bağlıyorum.

Böylece, cömert Indra,
o kadın talihi ve oğullarıyla
mutlu yaşasın.

26

Pūṣan elinden tutsun
ve seni buradan götürsün.

İki Aśvin
arabalarıyla seni taşısın.

Evine git,

evin hanımı ol.

Toplanmış halkına
bir hanımefendi olarak söz söyle.

27

Burada mutlu ol
ve çocuklarınla birlikte geliş.

Bu evde
evini dikkatle yönet.

Kocanla bedenini birleştir.

Böylece ikiniz
uzun yıllar yaşayarak
birlikte topluluğunuza
seslenin.

28

Onun rengi mavi ve kırmızıdır.

Yaklaşan kötü ruh
uzaklaştırılır.

Bu gelinin akrabaları
gelişsin.

Koca
bağlarla bağlanmıştır.

29

Yünlü giysiyi ver.

Rahiplere hazineler dağıt.

Bu dişi kötü ruh
artık ayaklarına kavuşmuştur

ve kadın
kocasının ardından
bir eş olarak yürür.

30

Kötü ruhun parıltısıyla
onun bedeni güzel değildir.

Koca,
eşinin giysisini
bedenine sardığında
o kötü ruhun etkisi
ortaya çıkar.

31

Gelinin parlak alayının ardından gelen
hastalıkları ve kötülükleri

kutsal tanrılar
yeniden geldikleri yere
götürsün.

32

Yollarda pusu kuran hırsızlar
evlenen çifti bulamasın.

Onlar hoş yollardan geçsinler;
tehlikeden kurtulsunlar.

Düşmanlar uzaklaşsın.

33

İyi talihin işaretleri
bu gelini gösteriyor.

Hepiniz gelin, ona bakın.

Onun mutluluğunu dileyin
ve sonra evlerinize dönün.

34

Bu keskin ve acıdır;

sanki ok uçlarıyla doludur.

Zehirlenmiş ve kullanılamazdır.

Sūryā'yı iyi bilen Brahman
gelinin giysisini hak eder.

35

Saçak,
başını süsleyen kumaş
ve üç parçalı giysi...

İşte Sūryā'nın taşıdığı
bu renkleri
Brahman arındırır.

36

Mutlu bir talihle
elini elime alıyorum.

Ben, kocan,
seninle birlikte
yaşlılığa ulaşayım.

Tanrılar,
Aryaman, Bhaga, Savitar ve Purandhi
seni bana
evimin hanımı olarak verdiler.

37

Ey Pūṣan,
onu uğurlarken
en hayırlı şekilde uğurla.

O, mutluluklarımı paylaşacak;

sevgi dolu kollarını
bana dolayacak

ve benim sevgimi,
benim kucaklamalarımı
kabul edecek.

38

Düğün alayıyla birlikte
önce Sūryā'yı
evine onlar götürdüler.

Ey Agni,
karşılığında
kocaya eşi
ve onun çocuklarını ver.

39

Agni gelini
yeniden verdi:

parlaklıkla
ve uzun bir hayatla.

Kocası uzun ömürlü olsun.

Yüz sonbahar yaşasın.

40

Soma onu
ilk önce elde etti.

Sonra Gandharva
onun kocası oldu.

Agni senin üçüncü kocandı.

Şimdi ise
insandan doğmuş
dördüncü kocan var.

41

Soma onu Gandharva'ya verdi;

Gandharva da Agni'ye.

Agni ise bana
zenginlik, oğullar
ve bu eşi verdi.

42

Birbirinizden ayrılmayın.

Burada kalın.

İnsan hayatının bütün süresini
birlikte tamamlayın.

Oğullarınız ve torunlarınızla
oynayın, eğlenin.

Kendi yuvanızda
sevinç içinde yaşayın.

43

Prajāpati bize çocuklar versin.

Aryaman bizi
yaşlılığa kadar süslesin.

Ey gelin,
kocanın evine uğursuzluk getirmeden gir.

İki ayaklılara ve dört ayaklılara
bereket getir.

44

Kötü gözlü olma.

Kocanı öldüren biri olma.

Sığırlara iyilik getir.

Parlak, yumuşak huylu ol.

Tanrıları seven,
sevilen,
kahramanlar doğuran biri ol.

İki ayaklılara ve dört ayaklılara
bereket getir.

45

Cömert Indra,
bu gelini oğullarıyla mutlu
ve talihi açık bir kadın yap.

Ona on oğul ver.

Kocasını on birinci oğul yap.

46

Kocanın babasının üzerinde
söz sahibi ol.

Kocanın annesinin üzerinde
söz sahibi ol.

Kocanın kız kardeşinin üzerinde
söz sahibi ol.

Kocanın erkek kardeşleri üzerinde

kraliçe gibi hükmet.

47

Bütün tanrılar
kalplerimizi birleştirsin.

Sular da bizi birleştirsin.

Mātariśvan, Dhātṛ ve Dhātā
kalplerimizi birlikte
birbirine bağlasın.

Şiir üzerine

X.85'te evlilik yalnızca toplumsal bir sözleşme değildir.

Bedenlerin birleşmesi → sevgi → çocuk → ortak ev → birlikte yaşlanmak

aynı hayatın parçalarıdır.

Özellikle:

“Ben, kocan, seninle birlikte yaşlılığa ulaşayım.”

ifadesi, bu ilahinin en insani cümlelerinden biridir.

Evlilik burada yalnızca gençlikteki birleşme olarak değil, birlikte yaşlanma arzusu olarak da tasarlanır.

Bir başka dikkat çekici nokta ise gelinin yeni evdeki konumudur:

“Evin hanımı ol.”

ve ardından:

“Kraliçe gibi hükmet.”

Gelin yalnızca kocasının evine gönderilen biri değildir; yeni evin merkezindeki kişidir.

Bu nedenle X.85'in evlilik anlayışını tek bir kelimeyle özetlemek gerekirse:

Birliktelik.

X.95

Purūravas ile Urvaśī

Aşk ve ayrılık

Rig-Veda X.95, 18 mantradan oluşan dramatik bir sevgililer diyaloğudur.

Purūravas, kendisini terk eden göksel kadın Urvaśī'nin ardından gider.

Erkek geri dönmesini ister.

Kadın ise artık dönmeyeceğini söyler.

Şiirin trajedisi, iki insanın birbirini hiç sevmemiş olması değildir.

Tam tersine:

Bir zamanlar aynı aşkın içindedirler; fakat artık aynı aşkın içinde aynı yerde değildirler.

1 — Purūravas

Ey eşim,
burada kal!

Ey sert yürekli kadın,
bir süre daha kal
ve benimle konuş.

Geçmişte içimizde sakladığımız
ve söylemediğimiz düşünceler
bize hiçbir zaman mutluluk getirmedi.

2 — Urvaśī

Şimdi senin bu sözlerinle
ne yapabilirim?

Ben senden
şafakların ilki gibi
geçip gittim.

Purūravas,
evine dön.

Ben rüzgâr gibiyim;
yakalanmam güç.

3 — Purūravas

Sadaktan fırlatılmış
şöhret arayan bir ok gibi,

yüzlerce sığırı kazanmak için
koşan hızlı bir at gibi...

Şimşek çakar gibi
her şey bir anda parladı.

Korkakların kurduğu planlar gibi
birden dağıldı.

Şairler,
derdi içindeki kuzu gibi
melediler.

4

Sevgilisi onu istediğinde
kocasının babasına
hayat ve zenginlik getirdi.

Yakındaki evinden ayrıldı.

Sevdiği yuvaya gitti.

Gece ve gündüz
efendisinin kucaklamalarını
kabul etti.

5

Günde üç kez
eşini kucakladın.

Ben ise senin sevgi dolu
okşamalarını
soğuk karşılasam da

arzularına boyun eğdim,
Purūravas.

Böylece sen, ey kahraman,
bedenimin kralı oldun.

6

Sujirṇī, Śreṇī,
Sumne-āpi, Caraṇyu,
Granthinī ve Hradecaksus...

Kızlar dışarı çıktılar.

Kızıl inekler gibi
birbirlerinin ardından koştular.

Sağılan inekler gibi
birbirlerine seslendiler.

7

O doğduğunda
kadınlar bir araya oturdular.

Irmaklar onu
cömertçe besledi.

Sonra, Purūravas,
tanrılar seni
büyük savaş için büyüttüler;

Dasyuları yok etmen için.

8

Ben, bir ölümlü olarak,
giysilerini çıkarmış
bu göksel kadınların
kollarına kendimi bırakmak istediğimde

onlar korkmuş bir yılan gibi
benden kaçtılar;

arabanın değdiğini hisseden
ürkek atlar gibi.

9

Ölümlü, ölümsüz kadınları sevdiğinde

ve onlar izin verdiğinde
onlarla konuştuğunda
ve yakınlaştığında,

onlar kuğular gibi
bedenlerinin güzelliğini gösterirler.

Oynayan atlar gibi
birbirlerini ısırır
ve okşarlar.

10

Şimşek gibi parlayan o kadın
sulardan bana
tatlı armağanlar getirdi.

Şimdi sellerden
güçlü bir çocuk doğsun.

Urvaśī'nin ömrü
uzun olsun.

11

Senin doğumun sayesinde
dünyanın sütünü içtim.

Purūravas,
sen bana bu gücü verdin.

Ben o gün gerçeği biliyor
ve seni uyarmıştım.

Ama beni dinlemedin.

Şimdi, hiçbir şeyin faydası yokken,
ne söyleyebilirsin?

12

Çocuk ne zaman doğacak
ve babasını arayacak?

Onu ilk gördüğünde
bir yaslı gibi ağlayacak mı?

Ateş, senin eşinin ailesinin yanında
yanarken,

kim ayıracak
birbirine bağlı karı ile kocayı?

13

Gözyaşları döküldüğünde
onu teselli edeceğim.

Onu ağlatmayacağım.

Ona bereket getiren şey için
üzülmesine izin vermeyeceğim.

Aramızda sana ait olan şeyi
sana göndereceğim.

Şimdi evine dön,
ey zavallı adam.

Beni kazanamadın.

14 — Purūravas

Senin sevgilin
bugün sonsuza dek kaçacak.

Bir daha dönmemek üzere
en uzak yerlere gidecek.

Öyleyse yatağı
Yıkım'ın kucağında olsun.

Orada vahşi ve aç kurtlar
onu parçalayıp yesin.

15 — Urvaśī

Hayır, Purūravas, ölme!

Yok olup gitme!

Bırakma kendini
uğursuz kurtlara.

Kadınlarla kalıcı bir dostluk kurulamaz;
kadınların kalpleri
sırtlanların kalpleri gibidir.

16

İnsanlar arasında
başka bir biçimde yaşadığımda

dört sonbahar boyunca
onların arasında geceler geçirdim.

Günde yalnızca bir damla
tereyağı tattım.

Şimdi bile
bununla yetiniyorum.

17

Ben, onun en sevgilisi,
havayı dolduran,

yeryüzünün bölgelerini
ölçen Urvaśī'yi çağırıyorum.

Dindarlığın getirdiği armağan
sana yaklaşsın.

Bana yeniden dön!

Kalbim acı içinde.

18

İşte tanrılar sana
böyle söylüyor, ey İla'nın oğlu:

Ölüm seni artık
kendi egemenliğine almıştır.

Oğulların tanrılara
sunular sunacak.

Sen ise
Svarga'da sevineceksin.

Şiir üzerine

X.95'in bütün trajedisi tek bir cümlede toplanabilir:

Purūravas hâlâ aşkın içindedir; Urvaśī ise aşkın dışına çıkmıştır.

Erkeğin bütün çabası:

“Geri dön.”

Kadının cevabı:

“Dönemem.”

Bu nedenle X.95, yalnızca bir aşk hikâyesi değil, aynı aşkın iki insan için farklı zamanlarda sona ermesi üzerine bir şiirdir.

Purūravas'ın çaresizliği zaman zaman öfkeye dönüşür. “Kadınlarla kalıcı bir dostluk kurulamaz” sözü de bu bağlamda, bütün şiirden koparılıp genel bir kadın hükmü olarak okunmamalıdır. Burada terk edilmiş bir erkeğin kırgınlığı ve çaresizliği vardır.

Fakat şiirin sonunda bütün mitolojik ve kozmik çerçeve yeniden devreye girer:

Ölüm insanı kendi egemenliğine alacaktır.

Böylece aşk hikâyesi, insanın ölümlülüğüyle birleşir.

Sözden aşka, aşktan vedaya

Bu dört metin birlikte okunduğunda Rig-Veda'nın yalnızca tanrılar, kurbanlar ve ritüellerden oluşmadığı daha açık görülüyor.

I.179 — Arzu

“Beni iste.”

Lopamudra, bedenini ve arzusunu görünür kılar.

X.71 — Söz

“Beni ve dünyayı adlandır.”

Söz, sis içindeki varlığı görünür kılar.

X.85 — Evlilik

“Benimle bir hayat kur.”

Arzu, sevgi, ev, çocuk ve birlikte yaşlanmak aynı hayatın içine girer.

X.95 — Veda

“Beni bırakma.”

Fakat aşkın her zaman birlikteliğe dönüşmediği ortaya çıkar.

Böylece dört ilahinin arasında görünmez bir çizgi oluşur:

Arzu → Söz → Birliktelik → Ayrılık

Ve hepsinin altında aynı insan vardır:

Seven, isteyen, adlandıran, bağlanan ve sonunda kaybeden insan.

Belki de Rig-Veda'nın binlerce yıl sonra hâlâ bize dokunmasının nedeni budur.

Tanrılar değişmiş olabilir.
Ritüeller değişmiş olabilir.
Dünyayı açıklama biçimlerimiz değişmiş olabilir.

Ama insanın

sevme, isteme, bir hayat kurma, doğru sözü bulma ve vedalaşma

hâlâ aynı derinlikte devam ediyor.

Cemil Meriç'in 35 yıl önce not ettiğim birkaç dizesiyle başlayan arayışın sonunda, karşıma yalnızca bir “Söze İlâhi” değil; Söz'den arzuya, arzudan evliliğe, evlilikten ayrılığa uzanan binlerce yıllık bir insan hikâyesi çıktı.

Ve belki bütün bu metinlerin ortak cümlesi, Cemil Meriç'in o kısa aktarımında gizlidir:

“Herkese vermez kendini Söz,
Bir kadın gibi nazlıdır,
Şair ister, bilge ister.”