Aradığım Sen Değildin: Aşk, Yokluk ve Hayalin Dağıldığı An

Necip Fazıl Kısakürek, Neşet Ertaş, Gülten Akın ve Osman Nevres’te bekleyişin, vazgeçişin, fedakârlığın ve kavuşmanın anlamı

İnsan Kimi Bekler, Kime Kavuşur?

İnsan bazen bir ömür boyunca birini bekler. Onun gelişine anlamlar yükler, kavuşacağı günü düşünerek yaşar, yokluğunu özlemle doldurur. Gelmediğinde beklemeye devam eder; geciktikçe özlemini büyütür, uzaklaştıkça onu zihninde kendisine daha yakın bir yere yerleştirir. Bir gün kavuşursa bütün bekleyişin sona ereceğine, çektiği acıların anlam kazanacağına, hayatında eksik kalan şeyin tamamlanacağına inanır. Oysa insanın önünde, beklemekten çok daha zor bir ihtimal vardır: Kavuştuğunda aradığı şeyin karşısındaki insanla bütünüyle örtüşmediğini anlamak.

Çünkü aşk, yalnızca bir başkasına duyulan his değildir; aynı zamanda o kişiye yüklediğimiz anlamların, onunla ilgili kurduğumuz hayallerin ve onun gelişine bağladığımız umutların da hikâyesidir. Sevdiğimiz insanı olduğu gibi mi severiz, yoksa onun bizde uyandırdığı duyguyu, hayatımızda doldurmasını istediğimiz boşluğu ve onunla gerçekleşeceğine inandığımız ihtimalleri mi? Bu sorunun cevabı her zaman açık değildir. Hatta bazen insan, aradığı şeyle karşılaştığı şey arasındaki farkı ancak bütün arayış sona erdiğinde görebilir.

Necip Fazıl Kısakürek’in Beklenen şiiri, Neşet Ertaş’ın sözlerini yazdığı ve Bedia Akartürk’ün sesinden dinlediğimiz türkü, Gülten Akın’ın Mecnun’u yeniden düşündüren üç dizesi ve Osman Nevres’in bülbül ile gül üzerinden anlattığı karşılıksız aşk, bu sorunun çevresinde buluşur. Birinde yıllarca beklenen sevgilinin gelişi artık istenmez. Diğerinde âşık, ölümünden sonra bile sevgilisinin mezarına gelmesini reddeder. Gülten Akın’ın şiirinde Mecnun, sonunda kavuştuğu Leyla’ya bakarak “sen Leyla değilsin” der. Osman Nevres’in şiirinde ise seven, uğruna çektiği acıyla başkalarının elde ettiği mutluluk arasındaki eşitsizliğe isyan eder. Bu eserler, birbirinden farklı duygusal durumlardan hareket etse de aşkın yalnızca arzuladığımız kişiye ulaşmaktan ibaret olmadığını düşündürür.

Bu dosyanın merkezinde bir aşk hikâyesinden çok, aşkın insanı nasıl değiştirdiği sorusu vardır. Bekleyiş uzadığında ne olur? Yokluk, sevdiğimiz kişiyi daha iyi tanımamızı mı sağlar, yoksa onu hayalimizde yeniden mi yaratır? İnsan neden bir zamanlar kavuşmak uğruna her şeyi göze aldığı kişiye artık gelmemesini söyler? Kendi uğruna çektiği acıyı, sevilen kişi üzerinde bir hak gibi görmeye başlayabilir mi? Ve nihayet, kavuşma anı neden bazen mutluluğun tamamlandığı değil, hayalin dağıldığı an olur?

Belki de bu eserlerin bize söylediği en sarsıcı şey şudur: İnsan, bir başkasını ararken kendi içinde bir sevgili yaratabilir. Yıllarca aradığı kişiyle zihninde yaşattığı kişi birbirinden uzaklaşabilir. Kendi fedakârlıklarını bir karşılık beklentisine dönüştürebilir. Kavuşma gerçekleştiğinde de karşısına yalnızca sevdiği insan değil, kendi hayalinin sınırları çıkar. Kimi bu gerçekle karşılaşmamak için kavuşmaktan vazgeçer, kimi yaşadığı kırgınlığın ardından kapıyı kapatır, kimi kavuştuğu anda aradığı şeyin başka bir şey olduğunu ilan eder. Kimi de sevmiş olmanın, karşılık görme hakkı doğurmadığını kabullenmek zorunda kalır.

Aşkın trajedisi bazen kavuşamamakta değil, kavuşmanın her şeyi çözeceğine ve çekilen acının mutlaka bir karşılığı olması gerektiğine inanmaktadır.

I. Necip Fazıl Kısakürek: Yokluğunda Bulduğum Sevgili

Ne hasta bekler sabahı,
Ne taze ölüyü mezar.
Ne de şeytan, bir günahı,
Seni beklediğim kadar.

Geçti istemem gelmeni,
Yokluğunda buldum seni;
Bırak vehmimde gölgeni,
Gelme, artık neye yarar?

Necip Fazıl Kısakürek’in Beklenen şiiri, aşkın en yoğun hâliyle başlar. Şair, sevgiliyi bekleyişinin büyüklüğünü anlatmak için hastayı, ölüyü ve şeytanı yan yana getirir. Sabahı bekleyen hasta, mezarını bekleyen ölü ve günahı bekleyen şeytan, farklı durumların içinden aynı duyguda buluşur: Bir şeyin gerçekleşmesini istemek ve ona ulaşmayı beklemek. Âşığın bekleyişi ise bütün bu örneklerin üzerine çıkarılır. Sevgilinin gelişi, onun hayatında sıradan bir kavuşma ihtimali olmaktan çıkmış, varlığını kuşatan temel arzuya dönüşmüştür.

Bu ilk dörtlükte aşkın insanı nasıl kendi çevresinden koparabileceğini de sezeriz. Beklemek, âşığın yaptığı şeylerden biri değildir artık; âşık, bekleyen bir insana dönüşmüştür. Hayatını kendi akışı içinde yaşamaktan çok, sevgilinin gelişine göre anlamlandırmaktadır. Beklenen kişi gelmediği hâlde zihinde sürekli varlığını sürdürür. Hatta fiziksel yokluğu, onun düşüncelerdeki varlığını daha da güçlendirmiş olabilir. Böylece sevgili, âşığın hayatında bulunmadığı hâlde en belirleyici kişi hâline gelir.

Ne var ki şiirin asıl sırrı, bu yoğun bekleyişin ardından gelen ani dönüştedir: “Geçti istemem gelmeni.” İlk dörtlükte sevgilisini beklemek için her türlü sabrı aşan bir özlem taşıyan insan, ikinci dörtlükte artık kavuşmayı istemediğini söyler. Bu değişimi yalnızca kırgınlıkla açıklamak yeterli değildir. Çünkü şair, sevgiliyi bütünüyle reddetmez; onun zihnindeki varlığını korumak ister. Vazgeçtiği şey, sevgilinin kendisinden çok, onun gerçek hayatta belirmesiyle gerçekleşecek kavuşmadır.

Burada şiirin en önemli dizesine ulaşırız: “Yokluğunda buldum seni.” Birini bulmakla onun yokluğunda bulmak arasında görünürde bir çelişki vardır. Oysa insan ilişkilerinde yokluk, bazen varlığın örttüğü şeyleri açığa çıkarır. Sürekli yanımızda olan insanın davranışlarına alışır, sözlerini ve varlığını gündelik hayatın olağan bir parçası olarak kabul ederiz. Onu tanıdığımızı düşünürken bazen yalnızca onunla birlikte yaşamaya alışmışızdır. Uzaklaştığında ise daha önce üzerinde durmadığımız ayrıntılar anlam kazanır. Söylenmiş bir söz, paylaşılmış bir an, alışkanlık hâline gelmiş bir davranış, kişi artık yanımızda olmadığında yeniden görünür olur.

Bu durum, gözümüze çok yakın duran bir nesneyi seçemememize benzer. Nesne görüş alanımızdadır; fakat ona gerektiği mesafeden bakamadığımız için onu yeterince göremeyiz. Bazen uzaklık, görme imkânımızı azaltmak yerine artırır. Yakınlığın içinde sıradanlaşan şeyler, ayrılığın ardından belirginleşir. Yokluk, insanın karşısındakine ilişkin bilgisini yeniden değerlendirmesine imkân verir; onun değerini, karakterini ve hayatındaki yerini daha açık biçimde görmesini sağlayabilir.

Fakat bu tanımanın başka bir yüzü daha vardır. İnsan, yokluğunda sevdiği kişiyi daha iyi tanıyabileceği gibi, onu zihninde yeniden yaratabilir de. Gerçek insanın yerini zamanla hatıralardan, özlemden ve hayallerden oluşan başka bir varlık alabilir. Yokluk, bir yandan görme imkânı sağlarken diğer yandan hayalin alanını genişletir. Necip Fazıl’ın şiirinde bu iki ihtimal yan yana durur. Âşık, “Yokluğunda buldum seni” derken sevgilisini gerçekten tanımış olabilir; fakat hemen ardından gelen “Bırak vehmimde gölgeni” dizesi, bulduğu şeyin gerçek sevgiliden çok onun zihnindeki sureti olabileceğini de düşündürür.

“Vehim” ve “gölge” kelimeleri burada belirleyicidir. Gölge, varlığın kendisi değildir; ondan geriye kalan, ona işaret eden fakat onunla özdeş olmayan görüntüdür. Âşık, sevgilisinin kendisini değil, zihninde yaşayan gölgesini korumak istemektedir. Çünkü gerçek sevgili, hayal edilen sevgiliden farklı olabilir. Gerçek insanın kusurları, değişen duyguları, sözleri ve davranışları vardır. Hayaldeki sevgili ise hatıralar içinde korunabilir, zamanla idealize edilebilir ve gerçekliğin müdahalesinden uzak tutulabilir.

Bu noktada şiirin içindeki çelişki daha belirgin hâle gelir. Âşık, sevgilisini yokluğunda bulmuş, fakat onu gerçek varlığıyla yeniden karşısında görmek istememektedir. Bir zamanlar kavuşmayı hayatının amacı hâline getiren insan, artık kavuşmanın elindeki hayali bozabileceğini sezmiş gibidir. Sevgili gelirse zihninde yaşattığı görüntüyle gerçek kişi arasındaki fark açığa çıkacaktır. Bu yüzden âşık, gerçek buluşmadan vazgeçerken hayalindeki sevgiliyi korumaya çalışır.

Son dize, bu vazgeçişi kesinleştirir: “Gelme, artık neye yarar?” Buradaki “artık” kelimesi, yalnızca zamanın geçtiğini değil, bekleyen insanın değiştiğini de anlatır. Sevgili bir zamanlar gelseydi her şeyin anlam kazanacağı düşünülüyordu. Şimdi ise gelişinin neyi değiştireceği sorgulanmaktadır. Çünkü geçen zaman geri getirilemez; bekleyişin içinde yaşananlar silinemez ve insanın değişen duyguları eski hâline döndürülemez. Kavuşma gerçekleşse bile, onun bir zamanlar taşıdığı anlam artık aynı değildir.

Bu dizeyi aşkın insanı körleştiren ve köleleştiren yönü açısından da okumak mümkündür. Âşık, sevgilinin gelişini kendi mutluluğunun şartı hâline getirdiğinde hayatını onun kararına bağlamıştır. Bekledikçe kendi ihtiyaçlarını geri plana itmiş, belki de sevgilinin gelmeyişini mazur gösterecek sebepler üretmiştir. Uzayan bekleyiş, başlangıçta aşkı beslerken zamanla onu tüketmeye başlayabilir. İnsan, bir başkasının geliş ihtimaline bağladığı hayatının içinde kendi iradesini kaybettiğini fark edebilir.

“Gelme” diyebilmek, bu bakımdan yalnızca kırgınlık değil, bir tür içsel özgürleşme işaretidir. Âşık, sevgiliyi tamamen unutmuş değildir; onun gölgesinin zihninde kalmasına izin verir. Fakat artık sevgilinin gelişini hayatının vazgeçilmez şartı olarak görmemektedir. Bir zamanlar kendisini beklemeye mahkûm eden arzu, eski hükmünü kaybetmeye başlamıştır. Âşık, sevgilisinin gelmesini istemeyecek kadar yorulmuş; belki de kendi hayatını yeniden onun gelişine bağlamak istemeyecek kadar değişmiştir.

Bununla birlikte bu özgürleşme tamamlanmış değildir. Sevgili hâlâ zihindedir; âşık onun gölgesine ihtiyaç duyar. Dolayısıyla şiirin sonunda hem vazgeçiş hem bağlılık vardır. Âşık, gerçek sevgiliye kapıyı kapatırken hatıraya kapıyı açık bırakır. Onun üzerindeki eski egemenliğini sınırlamaya çalışır, fakat onu iç dünyasından tamamen çıkaramaz. Şiirin hüznü de burada yatar: İnsan bazen sevdiği kişiyi değil, onun karşısında bekleyen, umut eden ve kendi hayatını erteleyen eski hâlini geride bırakmaya çalışır.

Beklenen, bu nedenle yalnızca kavuşamayan bir âşığın şiiri değildir. Aynı zamanda insanın yoklukta öğrendiklerinin, hayal ile gerçek arasındaki mesafenin ve uzun bekleyişin sonunda kendi iradesini yeniden kazanma çabasının şiiridir. Sevgili gelmemiştir; fakat âşık değişmiştir. Artık beklediği şeyin kendisine ne vereceğini sorgulamakta, bir zamanlar bütün hayatını belirleyen kavuşmayı gereksiz bulabilmektedir.

II. Neşet Ertaş ve Bedia Akartürk: Aşkın Ateşinden Mezara

Niye çattın kaşlarını
Bilmiyom yar suçlarımı
Ben ölürsem saçlarını
Yolma gayrı yolma leyli leyli

Ben yandım aşkın narına
Meyletmem dünya malına
Ölürsem de mezarıma
Gelme gayrı gelme leyli leyli

Bedia Akartürk’ün sesinden dinlediğimiz, sözleri Neşet Ertaş’a ait olan türküde de sevgiliye yöneltilen benzer bir retle karşılaşırız. Fakat burada âşığın sesi, Necip Fazıl’ın şiirindeki içe dönük ve düşünsel sorgulamadan biraz daha farklıdır. Türküde aşkın ateşinde yanmış, incinmiş ve sevgilisine karşı bir sınır koymaya çalışan bir insan konuşur. “Ben yandım aşkın narına” sözü, aşkın yalnızca mutluluk veren bir duygu olmadığını, insanı tüketebilen bir tecrübe olduğunu daha ilk dizede ortaya koyar.

Aşkın ateşi imgesi, âşığın yaşadığı acıyı anlatırken aynı zamanda bu tecrübe uğruna nelerden vazgeçtiğini de düşündürür. “Meyletmem dünya malına” dizesinde dünya nimetlerine yönelmeyen bir insan vardır. Bu söz, aşkın âşığın değerler dünyasını bütünüyle kuşattığını, başka arzuların önüne geçtiğini gösterir. Fakat bu yoğun bağlılığın ardından sevgilinin mezara bile gelmemesi istenir. Âşık, bir zamanlar uğruna yandığı kişiye şimdi ölümünden sonra dahi yaklaşmamasını söylemektedir.

“Ölürsem ben mezarıma / Gelme gayrı gelme” sözleri, reddedişi hayatın son sınırına kadar taşır. Sevgilinin gelmemesi artık yalnızca yaşanan ayrılığa ilişkin bir istek değildir; ölümden sonra gösterilecek ilginin de reddedilmesidir. Burada gecikmiş sevginin anlamı sorgulanabilir. İnsan, yaşarken göremediği ilgiyi öldükten sonra neden istesin? Zamanında gösterilmeyen sevgi, sonradan bir yas biçiminde ortaya çıktığında geçmişte yaşananları değiştirebilir mi? Âşığın sözlerinde, gecikmiş bir yakınlığın artık hiçbir şeyi telafi edemeyeceğine ilişkin derin bir kırgınlık sezilir.

Bu yönüyle türkü, Beklenen şiirindeki “Gelme, artık neye yarar?” dizesine yaklaşır. Her iki eserde de sevgilinin gelişi, bir zamanlar taşıdığı anlamı yitirmiştir. Beklenen insanın gelmesi, geçmişteki acıyı ortadan kaldırmayacak; yaşanmamış olanı yaşanmış hâle getirmeyecektir. Bir zamanlar kavuşmanın her şeyi düzelteceğine inanan âşık, şimdi gelişin kendisini sorgulamaktadır. Fakat iki eser arasındaki ayrım da önemlidir: Necip Fazıl’ın âşığı, sevgilisinin gölgesini hayalinde korumak isterken türküdeki âşık, sevgilinin ölümünden sonraki yakınlığını da reddeden daha kesin bir uzaklaşma talep eder.

Türkünün ilk bölümündeki “Ölürsem ben saçlarını / Yolma gayrı yolma” sözleri de bu düşünceyi derinleştirir. Âşık, sevgilisinin kendi ölümünden sonra saçlarını yolmasını, yani yas tutmasını da istemez. Bu sözler, gecikmiş sevginin yalnızca geliş biçimini değil, zamanını da sorgular. Yaşarken gösterilmeyen ilgi, ölümden sonra gösterildiğinde âşığın gözünde anlamını yitirmiş olabilir. Sevgilinin yas tutması, onun kaybını hissetmesi veya ölümünden sonra değerini anlaması, yaşarken yaşanan kırgınlığı ortadan kaldırmayacaktır.

Böyle bir okuma, türkünün sesindeki incinmişliği daha görünür kılar. Âşık yalnızca terk edilmiş veya karşılıksız kalmış biri değildir; aynı zamanda sevgilinin sonradan gösterebileceği ilginin de kendisini tatmin etmeyeceğini söyleyen bir insandır. Bu, aşkın sona ermesinden çok, aşkın yaşanma biçimine karşı bir itirazdır. İnsan, kendisine zamanında verilmemiş olanı artık istemediğini söyleyebilir. Fakat bu sözün içinde geçmişte duyulan sevginin izleri de vardır; çünkü bütünüyle kayıtsız kalan insanın böyle bir reddedişe ihtiyacı olmayabilir.

Burada “gelme” sözü, Necip Fazıl’ın şiirinde olduğu gibi aşkın insan üzerindeki eski hükmünün zayıfladığını düşündürür. Ancak bu zayıflama daha çok kırgınlık ve incinmişlik üzerinden görünür olur. Âşık, sevgiliye kapıyı kapatırken onun kendisinde açtığı yarayı da dile getirir. Artık onun gelişini istememektedir; çünkü geç kalmış bir gelişin, yaşanmış acıyı telafi edemeyeceğine inanıyor gibidir.

Bu türkü, aşkın insanı tüketen yönünü güçlü biçimde hissettirirken bir soruyu da geride bırakır: Âşık gerçekten sevgiliden kurtulmuş mudur, yoksa hâlâ onun ne yapacağını düşünerek mi konuşmaktadır? Ölümünden sonra mezarına gelmesini istememek, sevgilinin gelecekteki davranışına hâlâ bir anlam yüklemek değil midir? Bu ihtimal, reddedişin içindeki bağlılığı görünür kılar. Âşık, sevgilinin gelmesini istemez; ama onun gelişi ihtimalini düşünmeye devam eder. Dolayısıyla “gelme” sözü, ilişkinin bütün izlerinin silindiğini değil, bu izlerin artık başka bir duyguyla taşındığını gösterir.

Neşet Ertaş’ın türküsünde aşkın ateşi, insanı dünyadan uzaklaştıracak kadar güçlüdür; fakat aynı aşk, yaşanan acıların ardından sevgiliye mesafe koyma ihtiyacını da doğurur. Bir zamanlar sevgiliye yönelen bağlılık, sonunda onun gelişini reddeden bir söze dönüşür. Bu dönüşümde aşkın kendisi kadar, aşkın içinde yaşananların ve zamanın da payı vardır.

III. Gülten Akın: Mecnun’un Kavuştuğu Anda Kaybettiği Leyla

“sen Leyla değilsin” dedi Mecnun
kavuştuğu andı
çıldırmış sanıldı

Necip Fazıl’ın âşığı kavuşmayı reddederken Neşet Ertaş’ın âşığı sevgilinin ölümünden sonra bile gelmesini istemez. Gülten Akın’ın Mecnun’u ise başka bir noktada durur: O, kavuşmuştur. Yıllarca aradığı, uğruna çöllere düştüğü, adını kendi varlığıyla birleştirdiği Leyla karşısındadır. Fakat tam da kavuşmanın gerçekleştiği anda “sen Leyla değilsin” der. Üç dizeye sığdırılan bu sahne, aşkın yalnızca bekleyişle değil, arayışın sonunda karşılaşılan gerçekle de ilgili olduğunu gösterir.

Mecnun’un sözünü ilk bakışta bir delilik belirtisi olarak değerlendirmek mümkündür. Herkes onun Leyla’yı aradığını, sonunda ona kavuştuğunu ve artık mutlu olması gerektiğini düşünür. Böyle bir anda “sen Leyla değilsin” demesi, dışarıdan bakıldığında aklın sınırlarından uzaklaşmak gibi görünür. Gülten Akın’ın son dizesi de bu dışarıdan bakışı aktarır: “çıldırmış sanıldı.” Fakat şiirin düşünsel derinliği, bu hükmü olduğu gibi kabul etmememizden doğar. Mecnun gerçekten aradığı kişiyi tanıyamamış mıdır, yoksa aradığı şeyle bulduğu şey arasındaki farkı ilk kez mi görmüştür?

Bu soruyu cevaplayabilmek için Mecnun’un Leyla’yı aradığı uzun zamana bakmak gerekir. Leyla, Mecnun’un dünyasında yalnızca sevdiği kadın değildir. Ayrılığın, özlemin, hatıraların ve arayışın merkezinde yer alan bir varlıktır. Mecnun, Leyla’dan uzak kaldığı süre boyunca onu zihninde yaşatır; arayışının anlamını onunla ilişkilendirir. Zamanla Leyla’nın gerçek kişiliğiyle Mecnun’un içinde yaşattığı Leyla birbirinden uzaklaşmış olabilir. Gerçek Leyla, hayatın içindeki bir insandır; Mecnun’un zihnindeki Leyla ise yıllarca büyüyen arzunun ve hayalin taşıyıcısıdır.

Arayış uzadıkça aranan şeyin büyümesi, insanın arzusunun doğasında bulunan bir ihtimaldir. Ulaşılamayan kişi, zihinde idealize edilebilir. Onunla ilgili eksik bilgiler hayalle tamamlanır, uzaklık kusurları görünmez kılar, özlem varlığın yerini doldurur. İnsan, sevdiği kişiyi düşünürken onu yalnızca hatırlamaz; bazen yeniden kurar. Bu süreçte aranan kişi, gerçek bir insandan çok, insanın kendi iç dünyasında meydana getirdiği bir anlama dönüşür.

Gülten Akın’ın Mecnun’u, işte bu ihtimalin en keskin noktasında karşımıza çıkar. Kavuştuğu anda karşısındaki kadına “sen Leyla değilsin” der. Belki de yıllarca aradığı şeyin, karşısında duran insanla aynı olmadığını fark etmiştir. Çünkü onun aradığı Leyla, artık yalnızca bir kişi değildir; özleminin, fedakârlığının ve bütün hayatını yönlendiren arayışının içinde biçimlenmiş bir imgedir. Gerçek Leyla, bu imgeyle bütünüyle örtüşemez. Kavuşma, hayalin gerçekleştiği an olmaktan çıkar ve hayalle gerçek arasındaki mesafenin görünür hâle geldiği ana dönüşür.

Burada Gülten Akın’ın şiiri, Necip Fazıl’ın Beklenen şiirinden ayrılarak meseleyi daha ileri bir noktaya taşır. Necip Fazıl’ın âşığı, zihnindeki sevgilinin gölgesini koruyabilmek için gerçek kavuşmadan vazgeçer. Gülten Akın’ın Mecnun’u ise kavuşmanın içine girer ve orada aradığıyla bulduğu arasındaki farkla karşılaşır. Birinde hayalin dağılma ihtimali nedeniyle kapı kapatılır; diğerinde kapı açılmıştır, fakat içeri giren gerçeklik hayalin yerini dolduramamıştır.

“Çıldırmış sanıldı” dizesi, bu karşılaşmanın toplumsal boyutunu da ortaya çıkarır. Dışarıdan bakanlar, Mecnun’un davranışını alışılmış mantığın ölçüleriyle değerlendirir. Arayanın amacı bulmak, bekleyenin amacı kavuşmak değil midir? Öyleyse kavuştuğu anda aradığını reddeden biri ancak aklını kaybetmiş olabilir. Fakat Gülten Akın’ın dizeleri, bu kolay hükmün karşısına başka bir ihtimal koyar: Belki de Mecnun, herkesin kavuşmayla tamamlanacağını düşündüğü arayışın aslında yalnızca Leyla’ya ulaşmakla ilgili olmadığını fark etmiştir.

Bu, Mecnun’un mutlaka haklı olduğu veya gerçekten akıllandığı anlamına gelmez. Şiir bize onun zihninden geçenleri açıklamaz. Yalnızca sözünü, kavuşma anını ve çevresindekilerin hükmünü yan yana getirir. Böylece okuru, delilik ile hakikat arasındaki sınırı yeniden düşünmeye davet eder. Bazen insanın söyledikleri, dışarıdan bakıldığında anlaşılmaz görünür; çünkü o sözlerin arkasında, başkalarının bilmediği uzun bir içsel yolculuk vardır.

Mecnun’un sözünü bu açıdan okuduğumuzda, aşkın insanı yalnızca bir başkasına bağlamadığını, aynı zamanda o kişi aracılığıyla bir anlam arayışına da sürükleyebildiğini görürüz. İnsan sevdiği kişiyi beklerken aslında onunla yaşayacağı hayatı, kendisinde tamamlanacağını düşündüğü eksikliği veya ulaşacağı mutluluğu da bekleyebilir. Sevilen kişi, bütün bu beklentilerin merkezine yerleşir. Fakat kavuşma gerçekleştiğinde gerçek insanın bu beklentilerin tümünü karşılayamayacağı ortaya çıkabilir.

Gülten Akın’ın üç dizesinin gücü, bu büyük düşünceyi açıklamaya ihtiyaç duymamasındadır. Mecnun’un “sen Leyla değilsin” sözü, yalnızca sevgiliyi tanımamakla ilgili değildir; belki de arananın ne olduğunu yeniden sorgulamakla ilgilidir. İnsan, yıllarca birini aradığını sanırken kendi içinde yarattığı bir dünyaya ulaşmaya çalışmış olabilir. Kavuşma anında karşısında bulduğu kişi, bu dünyanın bütün anlamlarını taşıyamadığında arayışın kendisi de sorgulanmaya başlar.

Böylece aşkın trajedisi yeni bir biçim kazanır. Necip Fazıl’da kavuşma, hayali bozabileceği için istenmez. Neşet Ertaş’ın türküsünde gecikmiş yakınlık, yaşanmış acıyı telafi edemeyeceği için reddedilir. Gülten Akın’da ise kavuşma gerçekleşmiş, fakat arananın ne olduğu sorusu cevapsız kalmıştır. Mecnun, Leyla’ya ulaşmıştır; ancak ulaşmak istediği şeyin gerçekten Leyla olup olmadığını artık sorgulamaktadır.

IV. Osman Nevres: Gül Yağını Eller Sürünür, Çatlasa Bülbül

Osman Nevres’in şiirinde aşkın acısı, karşılıksız kalmış bir sevginin hüznünden daha fazlasını taşır. Burada seven insan, yalnızca sevdiğine kavuşamamaktan yakınmaz; kendi çektiği acıyla başkalarının elde ettiği mutluluk arasındaki eşitsizliğe de isyan eder. Şiirin nakaratına dönüşen “Gül yağını eller sürünür, çatlasa bülbül” dizesi, bu isyanın bütün anlamını tek başına taşır. Bülbül, gülün uğruna yanıp tutuşurken gül yağını başkaları sürünür. Birinin aşk uğruna ödediği bedelden başkaları hiçbir bedel ödemeden yararlanır.

Bu imge, aşkın insanın içinde kurduğu adalet duygusunu açığa çıkarır. Seven, çektiği acının, gösterdiği sabrın ve yaptığı fedakârlığın bir karşılığı olması gerektiğini düşünür. Onun gözünde aşk, yalnızca bir duygu değil, aynı zamanda bir emektir. Beklemiş, yanmış, incinmiş ve bütün bunlara rağmen sevgilisinden vazgeçmemiştir. Öyleyse bütün bu çabanın bir anlamı, hiç değilse bir karşılığı olmalıdır. Fakat hayat, insanın duygularıyla kurduğu bu hesabı kabul etmek zorunda değildir. Birinin çok sevmesi, sevilen kişinin de onu sevmesini sağlamaz; birinin çok acı çekmesi, ona sevgilinin kalbinde ayrıcalıklı bir yer kazandırmaz.

Nevres’in şiirindeki asıl kırılma burada ortaya çıkar. Seven, kendi fedakârlığını sevgiliye karşı bir hak gibi görmeye başladığında aşkın karşılıksızlığı yalnızca üzüntü vermekle kalmaz, haksızlık duygusu da doğurur. Çünkü insan, kendi ödediği bedeli başkalarının rahatlığıyla karşılaştırır. Kendisinin uğruna yandığı kişiye başkalarının kolayca yaklaşabilmesi, kendi acısını daha da ağırlaştırır. Böylece sevgilinin başkasına yönelmesi, yalnızca bir kayıp değil, sevenin gözünde kendi emeğinin boşa çıkarılması hâline gelir.

Şiirdeki bülbül ile gül arasındaki ilişki, bu bakımdan alışılmış aşk mazmunlarının ötesine geçer. Bülbülün gülü sevmesi, gülün de bülbüle karşılık vermesini zorunlu kılmaz. Gül, bülbülün çektiği acıdan habersiz olabilir; hatta onun uğruna yanmasını hiç önemsemeyebilir. Bülbülün trajedisi, yalnızca gülün kendisine karşılık vermemesi değildir. O, bütün varlığını gülün etrafında kurmuşken gülün başkaları için de bir güzellik kaynağı olabildiğini görür. Kendi dünyasında eşsizleştirdiği şey, başkalarının dünyasında sıradan bir haz nesnesidir.

Bu noktada Nevres’in şiiri, Necip Fazıl’ın Beklenen şiiriyle de anlamlı bir ilişki kurar. Necip Fazıl’ın şiirinde bekleyiş zamanla kendi kendisini tüketir ve şair sonunda sevgilinin gelmesini istemez hâle gelir. Nevres’te ise vazgeçişin arkasında başka bir kırgınlık vardır: Seven, yalnızca beklemekten yorulmamış, kendi acısının başkalarının mutluluğuna engel olmadığını da görmüştür. Necip Fazıl’ın sevgilisi, yokluğunda zihinde korunan bir gölgeye dönüşürken Nevres’in gülü, bülbülün çektiği acıya rağmen başkalarının da yararlanabildiği bir güzellik olarak kalır. Birinde bekleyişin hükmü sona ererken diğerinde fedakârlığın mutlaka karşılık doğuracağına ilişkin beklenti sarsılır.

Şiirin ilerleyen dizelerinde bu kırgınlık, giderek daha açık bir vazgeçişe dönüşür:

Senden güzelim çare bana kat’-ı emeldir
Etsen dahi ülfet diyemem ellerle haleldir
Ağyâr ile gezsen de gücenmem ki meseldir:
Gül yağını eller sürünür, çatlasa bülbül

Şairin sevgiliden umudunu kesmekten söz etmesi, yalnızca bir ayrılık kararı değildir. Bu, karşılık görme beklentisinden vazgeçme çabasıdır. Sevgilinin başkalarıyla yakınlığına artık gücenmeyeceğini söylemesi, kırgınlığın tamamen ortadan kalktığını göstermez; tersine, bu sözlerin ardında uzun bir incinmişlik birikimi vardır. İnsan bazen artık etkilenmediği için değil, etkilenmekten yorulduğu için vazgeçtiğini söyler. Vazgeçiş, duygunun bir anda yok olması değil, duygunun insan üzerindeki hâkimiyetini kırma girişimidir.

Şiirin sonunda Nevres, sevgilinin karakterini ve kendi beklentilerinin boşunalığını kabul etmeye yaklaşır:

Bîgâne-edadır bilir ol âfeti herkes
Ümmîd-i visâl eyleme andan emelin kes
Beyhûde yere âh u figân eyleme Nevres
Gül yağını eller sürünür, çatlasa bülbül

Burada şairin kendisine seslenmesi önemlidir. Başlangıçta sevgiliye yöneltilen sitem, sonunda kişinin kendisine verdiği bir öğüde dönüşür. Artık mesele yalnızca sevgilinin ne yaptığı değildir; ondan ne beklendiği, bu beklentinin ne kadar sürdürülebileceği ve insanın kendi acısını ne zaman tanıyıp kabul edeceğidir. Şair, kavuşma umudunu bırakmayı ve boş yere feryat etmekten vazgeçmeyi kendisine telkin eder. Ancak bu kabulleniş, geçmişte çekilen acıyı silmez. Bülbülün hikâyesi, gülün değişmesiyle değil, bülbülün kendi beklentisiyle yüzleşmesiyle sona erer.

Nevres’in şiiri, böylece dosyamızın temel sorusuna yeni bir boyut ekler: İnsan gerçekten sevdiği kişiyi mi arar, yoksa onun uğruna yaptığı fedakârlıkların karşılığını mı? Bazen sevilen kişiye duyulan bağlılık, zamanla onun üzerinde bir hak sahibi olunduğu düşüncesiyle karışabilir. İnsan, çok beklediği için kavuşmayı, çok acı çektiği için karşılık görmeyi hak ettiğine inanabilir. Oysa aşkın en zor gerçeklerinden biri, çekilen acının sevilen kişi üzerinde bir hak doğurmamasıdır.

Bülbülün çatlaması, gülün başkalarına açılmasını engellemez. Sevenin acısı, sevilenin özgürlüğünü ortadan kaldırmaz. Bu gerçek, aşkı değersizleştirmez; fakat aşk adına kurduğumuz hesabın sınırlarını gösterir. Nevres’in şiirinde insan, yalnızca sevgilisinden değil, kendi fedakârlığının mutlaka bir karşılık doğuracağı düşüncesinden de vazgeçmek zorunda kalır. Belki de gerçek vazgeçiş, sevdiğinden hiçbir şey beklememek değil, sevmiş olmayı bir alacak senedine dönüştürmemeyi öğrenmektir.

V. Dört Eserin Ortak Noktası: Sevdiğimiz Kişiyi mi, Ona Yüklediğimiz Anlamı mı Ararız?

Bu dört eseri bir araya getiren temel mesele, aşkın yalnızca bir başkasına duyulan duygudan ibaret olmamasıdır. Aşk, sevilen kişiye yüklenen anlamlarla, onun gelişine bağlanan beklentilerle ve insanın kendi iç dünyasında kurduğu imgelerle birlikte biçimlenir. Bu yüzden beklemek, kavuşmak ve vazgeçmek birbirinden tamamen ayrı durumlar değildir. Her biri, insanın sevdiği kişiyle ve kendi arzularıyla kurduğu ilişkinin başka bir aşamasını açığa çıkarabilir.

Necip Fazıl’ın Beklenen şiirinde âşık, sevgilisini yokluğunda bulduğunu söyler; fakat onun gerçek gelişini istemez. Çünkü yokluğun içinde oluşan sevgili, artık zihninde ayrı bir varlık kazanmıştır. Gerçek kavuşma, bu içsel görüntüyü değiştirebilir. Neşet Ertaş’ın türküsünde âşık, aşkın ateşinde yanmış ve yaşadığı acının ardından sevgilinin mezarına bile gelmesini istememiştir. Burada gecikmiş bir yakınlığın geçmişi düzeltemeyeceği düşüncesi öne çıkar. Gülten Akın’ın Mecnun’u ise kavuştuğu anda aradığı kişinin karşısındaki insanla aynı olmadığını ilan eder. Osman Nevres’in bülbülü, çektiği acının başkalarının mutluluğuna engel olmadığını görür; fedakârlığının kendisine bir karşılık hakkı kazandırmadığı gerçeğiyle yüzleşir.

Bu farklılıklar, eserlerin ortak meselesini daha görünür kılar. Her birinde aşkın anlamı, sevgiliye ulaşma arzusuyla başlar; fakat hikâye bu arzunun gerçekleşmesiyle tamamlanmaz. Çünkü insanın aradığı şeyle bulduğu şey arasında bir mesafe bulunabilir. Bu mesafe bazen zamanın, bazen kırgınlığın, bazen hayalin, bazen de karşılık beklentisinin içinde oluşur. Sevgili aynı kişi olarak kalsa bile onu bekleyen veya arayan insan değişmiştir. Dolayısıyla kavuşmanın anlamı da değişebilir.

İnsan ilişkilerinde yakınlık, her zaman daha iyi tanımak demek değildir. Sürekli yanımızda olan kişiye alışabilir, onun varlığını sorgulamadan kabul edebiliriz. Uzaklık başladığında ise daha önce göremediğimiz ayrıntıları fark edebiliriz. Bu bakımdan yokluk, insanın karşısındakini yeniden tanımasına imkân verir. Fakat aynı yokluk, hayalin alanını da genişletir. Gerçek insanın eksik kalan taraflarını zihnimiz tamamlayabilir; onu hatıralarımızda idealize edebiliriz. Bu nedenle yoklukta bulduğumuz şey, bazen sevdiğimiz insanın daha iyi anlaşılmış hâli, bazen de onun yerini alan bir hayaldir.

Bu iki ihtimal arasındaki sınır her zaman açık değildir. İnsan, sevdiği kişiyi daha iyi tanıdığını düşünürken aslında kendi özlemini daha iyi tanımış olabilir. Onun yokluğunda neleri özlediğini, hangi davranışlara değer verdiğini ve hangi ihtiyaçlarını bir başkasına bağladığını fark edebilir. Böylece yokluk, yalnızca karşıdaki insan hakkında değil, kişinin kendisi hakkında da bilgi verir. Belki de Beklenen şiirindeki “Yokluğunda buldum seni” dizesinin asıl derinliği buradadır: Âşık, sevgiliyi ararken kendi iç dünyasında oluşan varlığı da keşfetmektedir.

Aşkın insanı körleştiren ve köleleştiren yönü de bu noktada belirginleşir. Sevilen kişi, mutluluğun tek kaynağı olarak görüldüğünde insan kendi hayatını onun gelişine bağlayabilir. Bekleyiş uzadıkça kendi ihtiyaçlarını erteleyebilir, yaşadığı kırgınlıkları görmezden gelebilir ve kavuşma ihtimalini her şeyin önünde tutabilir. Fakat zamanla bu bağlılık yorucu hâle gelebilir. Âşık, beklediği kişinin gelişinden çok, kendi hayatını neden bu gelişe bağladığını sorgulamaya başlayabilir. “Gelme” sözü, işte bu sorgulamanın içinden doğabilir.

Ne var ki sevgilinin gelişini reddetmek, her zaman ondan tamamen kurtulmak anlamına gelmez. Necip Fazıl’ın âşığı hâlâ sevgilinin gölgesini korumak ister. Neşet Ertaş’ın türküsündeki âşık, ölümünden sonra bile sevgilinin ne yapacağını düşünür. Gülten Akın’ın Mecnun’u ise kavuştuğu kişiye aradığı Leyla olmadığını söyler. Bu üçünde de sevilen kişi, reddedişin içinde varlığını sürdürür. Osman Nevres’in şiirinde de bülbül, gülün başkalarına yönelmesine ilişkin kırgınlığını dile getirirken hâlâ gülün etrafında dönmektedir. Dolayısıyla vazgeçiş, her zaman bağın tamamen kopması değil, o bağın insan üzerindeki eski hükmünü kaybetmesidir.

Nevres’in şiiri, diğer eserlerde daha dolaylı biçimde görülen bir soruyu açıkça ortaya koyar: İnsan, sevdiği kişiden ne beklemeye hakkı olduğunu düşünür? Çok sevmek, çok beklemek ve çok acı çekmek, karşılık görmeyi zorunlu kılar mı? Seven insan, kendi fedakârlığını bir hesap kalemine dönüştürdüğünde sevginin içine görünmez bir alışveriş düşüncesi yerleşebilir. Oysa sevilen kişinin duyguları, sevenin çektiği acının miktarına göre belirlenmez. Birinin fedakârlığı gerçek olabilir; fakat bu fedakârlık, karşısındaki insanın özgürlüğünü ortadan kaldırmaz.

Bununla birlikte bu eserler, aşkın yalnızca bir yanılsama veya çıkar hesabı olduğunu da söylemez. İnsan gerçekten sevebilir, bir başkasının varlığında anlam bulabilir ve kavuşmayı içtenlikle arzulayabilir. Sorun, beklentilerin sevilen kişinin gerçekliğini bütünüyle örtmesiyle başlar. Bir başkasını kendi hayalimizin taşıyıcısı hâline getirdiğimizde onun gerçek bir insan olduğunu unutabiliriz. Ondan yalnızca sevilmeyi, bizi tamamlamasını veya bütün acılarımızı sona erdirmesini bekleyebiliriz. Aynı şekilde, onun için çektiğimiz acının bize bir karşılık kazandırması gerektiğini düşünebiliriz.

Kavuşma anı, beklentilerin sınandığı yerdir. Gerçek insan, zihnimizde kurduğumuz ideal görüntüden farklı olabilir. Bu farklılık, sevginin mutlaka sona ermesi gerektiği anlamına gelmez; fakat insanın kendi beklentileriyle yüzleşmesini gerektirir. Gülten Akın’ın Mecnun’u, bu yüzleşmenin en çarpıcı edebî görüntüsüdür. Necip Fazıl’ın âşığı ise aynı ihtimalden uzak durarak hayalini korumayı seçer. Neşet Ertaş’ın âşığı, yaşanmış acının ardından sevgilinin gecikmiş ilgisini reddeder. Osman Nevres’in bülbülü ise sevmiş olmanın ve acı çekmenin karşısındakine hükmetme hakkı vermediğini kabullenmeye yaklaşır.

Bu eserler, aşkın yalnızca kavuşmakla değil, insanın kendi arzusunu tanımasıyla da ilgili olduğunu gösterir. İnsan kimi zaman bir başkasını beklerken kendi eksikliklerinin tamamlanmasını bekler; kimi zaman sevdiği için çektiği acının bir anlamı olması gerektiğine inanır. Aradığı kişiye ulaşmak, bu beklentilerin tümünü karşılamayabilir. Hatta kavuşma, kişinin kendi içinde kurduğu hayalle yüzleşmesini sağlayabilir. Böyle bir yüzleşme, aşkı küçültmez; insanı sevgiyle beklenti, bağlılıkla bağımlılık, fedakârlıkla hak iddiası arasındaki farkı görmeye çağırır.

Sonuç: Kavuşmanın Bile Yetmediği Yer

Aşkın en büyük vaatlerinden biri, kavuşmayla tamamlanacağı düşüncesidir. İnsan bekler, özler, hayal eder ve bütün bu duygularını bir gün gerçekleşeceğine inandığı buluşmaya bağlar. Fakat hayat, bu beklentinin her zaman gerçekleşmediğini gösterir. Bazen sevgili hiç gelmez; bazen çok geç gelir; bazen de geldiğinde, yıllarca beklenen şeyin artık eskisi gibi olmadığını fark ederiz. Bu dört eser, kavuşamamanın acısını anlatmakla kalmaz, kavuşmanın bile her şeyi düzeltemeyeceği ihtimalini de önümüze koyar.

Necip Fazıl’ın âşığı, sevgilisini yokluğunda bulmuş ve gerçek gelişini gereksiz görmeye başlamıştır. Neşet Ertaş’ın türküsündeki âşık, aşkın ateşinde yandıktan sonra sevgilinin mezarına bile gelmesini istemez. Gülten Akın’ın Mecnun’u ise kavuştuğu anda aradığı kişinin karşısındaki insanla aynı olmadığını söyler. Osman Nevres’in bülbülü, kendi acısına rağmen gülün başkalarına da açıldığını görür. Bu dört ses, aşkın insanı nasıl değiştirdiğini, yokluğun nasıl bir tanıma alanına dönüştüğünü, fedakârlığın neden her zaman karşılık getirmediğini ve arzunun gerçekleşmesinin neden her zaman mutluluk doğurmadığını gösterir.

Belki de insanın asıl yolculuğu, sevdiğine ulaşmakla değil, neyi aradığını anlamakla ilgilidir. Bir başkasını beklerken kendi özlemini büyütebilir, onun yokluğunda kendi iç dünyasını keşfedebilir ve sonunda aradığı şeyin gerçek bir insanla zihninde kurduğu ideal görüntü arasında bölündüğünü fark edebilir. Böyle bir farkındalık, aşkı küçültmez; fakat onu daha karmaşık, daha insani ve daha gerçek bir zemine taşır.

İnsanın kendi arzularıyla yüzleşmesi, sevdiği kişiyi artık sevmediği anlamına gelmez. Gerçek sevgi ile hayal arasındaki farkı görmek, karşılıksızlığın acısını kabul etmek veya gecikmiş bir kavuşmanın geçmişi değiştiremeyeceğini anlamak, yaşanan duygunun değersiz olduğu anlamına da gelmez. Bunlar, aşkın insana öğrettiği zor gerçeklerdir. Sevgi, karşıdaki insanı kendi beklentilerimizin toplamına indirgemeden de var olabilir. Ancak bunun için insanın, sevilen kişiye yüklediği anlamlarla onun gerçek varlığını birbirinden ayırabilmesi gerekir.

Necip Fazıl’ın “Gelme, artık neye yarar?” sorusu ile Gülten Akın’ın Mecnun’una söyletilen “sen Leyla değilsin” sözü, farklı yönlerden aynı düşüncenin kapısını aralar. Birinde kavuşmanın artık anlamını yitirdiği düşünülür; diğerinde kavuşma, arananın ne olduğunu sorgulatır. Neşet Ertaş’ın türküsündeki “Gelme gayrı gelme” sözü, yaşanan acının ardından gecikmiş yakınlığın değerini tartışmaya açar. Osman Nevres’in “Gül yağını eller sürünür, çatlasa bülbül” dizesi ise çekilen acının sevilen kişi üzerinde bir hak doğurmadığını hatırlatır. Dördünde de insan, bir zamanlar bütün varlığını bağladığı arzunun karşısında yeniden düşünmek zorunda kalır.

İnsan, bütün bunların sonunda, bir zamanlar kendisinde her şeyi gerçekleştireceğine inandığı kişiye bakıp artık eskisi gibi beklemediğini fark edebilir. Oysa belki de sevgili hiçbir zaman böyle bir vaat vermemiştir. İnsan, kendi arzularını onun varlığına yüklemiş, kendi eksikliklerinin tamamlanmasını, yalnızlığının sona ermesini, hayatının anlam kazanmasını onun gelişine bağlamıştır. Sonra da kendi içinde kurduğu bu beklentilerin gerçekleşmemesini sevgilinin eksikliği olarak görmüştür. Sevgili hâlâ hatıradadır; fakat hayatın tamamı değildir. Arayışın sonunda bulunan, yalnızca sevilen kişinin kim olduğu değil, insanın kendi arzularını nasıl büyüttüğü, onlara nasıl bağlandığı ve kendi içinde kurduğu hayali ne ölçüde gerçek sandığıdır.

Bazen bizi hayal kırıklığına uğratan, karşımızdaki insanın bize vaat etmediği bir şeyi ondan beklemiş olmamızdır.

Belki de aşkın en acı öğretisi budur: Birini aramakla onu bulmak, onu bulmakla tanımak, onu tanımakla sevmek aynı şey değildir. Bazen yokluk, yakınlığın gösteremediğini gösterir; bazen bekleyiş, arzunun içindeki bağımlılığı tüketir; bazen kavuşma, yıllarca korunan hayalin gerçek olmadığını açığa çıkarır. Bazen de insan, sevdiği uğruna yaptığı fedakârlıkların karşılık bulmamasını kabullenerek kendi beklentilerinin sınırını öğrenir.

Bütün bu hikâyelerin sonunda geriye yalnızca kavuşamamanın veya karşılıksız sevmenin hüznü kalmaz. İnsan, sevdiği kişiyi kendi arzularının, hayallerinin ve beklentilerinin ötesinde görebilmenin ne kadar zor olduğunu da anlar. Çünkü aşk, yalnızca bir başkasına yönelmek değil, o yönelişin içinde kendimizi nasıl kurduğumuzu da fark etmektir.

Bazen insanın kavuşması gereken kişi, yıllarca beklediği sevgili değil; onun gelişi olmadan da yaşayabileceğini sonunda anlayan kendisidir.