BİRİNİN UNUTTUĞU, DİĞERİNİN İÇİNDE YAŞAMAYA DEVAM EDEN ŞEY

Osamu Dazai’nin İnsanlığımı Yitirirken romanı üzerine kişisel bir okuma

İnsanlığımı Yitirirken’i yeniden düşünmeme, esere yönelik karşılaştığım sert ve şaşırtıcı tepkiler vesile oldu. Romanı beğenmiş biri olarak, bazı okurların kitaba duyduğu öfkeyi ve onu neredeyse bütünüyle mahkûm eden yorumlarını anlamakta zorlandım. Bu tepkiler beni romanı yeniden hatırlamaya, okurken hangi cümlelerde durduğumu ve neden bazı satırları özellikle işaretlediğimi düşünmeye yöneltti.

Benim için mesele, romanın karanlığına hayranlık duymak ya da Yozo Oba’yı haklı çıkarmak değil. Asıl merak ettiğim, bir insanın neden böyle davrandığı; başkalarının arasında neden kendisini sakladığı; yaşadığı bir olay sona erdiği hâlde onun etkisinden neden kurtulamadığı ve insanların birbirlerini incitirken çoğu zaman bunun farkına bile neden varmadıkları.

Romanı okurken bazı cümleleri kalınlaştırmış, bazılarını özellikle altını çizerek işaretlemişim. Çok nadir altını çizdiğim için bu işaretler benim açımdan sıradan beğeni notları değil. Bir cümle beni durdurmuş, yeniden düşünmeye çağırmış. Bu seçkide ortak bir damar görüyorum: insanın dışarıdan görünen hayatıyla içinde yaşadığı hayat arasındaki mesafe. Yozo’nun yalnızlığı, maskeleri, mutluluktan korkması, insan ilişkilerini kavrayamaması ve yaşananları geride bırakamaması bu mesafenin farklı biçimleri.

Bu nedenle romanı yalnızca umutsuz bir adamın çöküşü olarak okumak bana yetersiz geliyor. Yozo’nun davranışları eleştirilebilir; başkalarına verdiği zararlar göz ardı edilemez. Fakat karakteri ahlaki bir hükümle kapatmak, onun iç dünyasını anlamaya çalışmanın yerine geçmemeli. Bir karakteri anlamak, onu aklamak değildir. Edebiyatın imkânı da çoğu zaman bu ikisini birbirinden ayırabilmesinde yatar.

1. Maske: Başkalarından saklanırken kendine yabancılaşmak

“Ne yolla olursa olsun, güldürmeliyim; öyle yaparsam, onların dediği ‘yaşantı’nın dışında kalsam bile önemsemezler; her durumda, o insanların gözüne batmamalıyım; ben hiçim, rüzgarım, havayım.”

Yozo’nun şaklabanlığı, eğlenceli bir kişilik özelliğinden çok, insanların arasında görünmeden kalmanın yöntemidir. Başkalarını güldürür; böylece onların dikkatini çeker ama dikkatlerinin kendisine gerçekten yönelmesini önlemeye çalışır. Gülüş, burada yakınlığın değil, saklanmanın aracına dönüşür. İnsanlar onun gösterisini izlerken, gösterinin arkasında ne yaşandığını sormazlar.

“Görünürde her zaman gülümsüyor olsam da içeride çaresiz bir mücadeleyle debeleniyordum, bir ipte yürüyordum, ter içindeyim, onları eğlendirdikçe felaket ihtimali her an yaklaşıyordu.”

Bu cümlede beni etkileyen karşıtlık, gülümsemenin hemen yanında duran felaket ihtimalidir. Dışarıdan başarı gibi görünen şey, içeride sürekli düşme korkusuyla sürdürülür. Yozo yalnızca acısını saklamaz; kabul edilmek için acısını saklaması gerektiğine inanır. Bir süre sonra maske, bir davranış olmaktan çıkar ve benliğin yerini almaya başlar.

“Gerçek yüzümü o kadar çok maskeyle gizlemiştim ki o katmanlardan hangisi ne kadar üzgündü ayırt edemez hale gelmiştim.”

Bu satır, önceki alıntıların düğüm noktasıdır. İnsan önce başkalarından saklanır; sonra sakladığı şeyin ne olduğunu kendisi de seçemez hâle gelir. Hangi gülümseme savunmadır, hangi söz gerçek duygusudur, hangi davranış başkalarının beklentisini karşılamak için yapılmıştır? Maskeler çoğaldıkça insanın kendi içindeki sese ulaşması da zorlaşır. Bu cümleyi önemli bulmamın nedeni, yabancılaşmayı yalnızca toplumdan uzaklaşmak olarak değil, insanın kendi duygularına erişimini kaybetmesi olarak göstermesidir.

2. Mutluluktan korkmak: İyi bir şeyin içinde kalamamak

“Zayıf insanlar mutluluktan bile korkar. İplikle bile yaralanırlar. Bazen mutluluk da insanları yaralayabilir.”

Bu düşünce, romanın yalnızca acıyı değil, acının mutlulukla kurulan ilişkiyi nasıl bozduğunu da anlattığını gösterir. Mutluluk, insanı bir şeye bağlar; bağlanmak ise kaybetme ihtimalini beraberinde getirir. Yozo için iyi bir ana yaklaşmak, aynı zamanda incinme ihtimaline yaklaşmaktır. Bu yüzden kendisini korumak için şaklabanlık perdesini yeniden açar ve yaşadığı yakınlığın içinde kalmak yerine bildiği role döner.

Burada beni çeken, insanın bazen kendisini mutsuz eden şeylerden kaçtığı kadar, mutlu olmasını mümkün kılabilecek şeylerden de kaçabilmesidir. Tanıdık acı, belirsiz mutluluktan daha güvenli görünebilir. Ancak Yozo’nun kendi deneyimini bütün insanlara genellemesine katılmak zorunda değiliz. Bu, onun dünyasında işleyen bir korkudur; evrensel bir yasa değil. Romanın gücü, bu korkunun karakterin davranışlarını nasıl biçimlendirdiğini göstermesinde.

3. Gece ve sabah: Birinin geride bıraktığı, diğerinin içinde kalan

“Kadın denen canlının gece yatmadan öncekiyle sabah kalktıktan sonraki hali arasında dağlar kadar fark olduğunu ve mutlak bir unutkanlık gibi mükemmelen bir yöntemle iki dünyayı birbirinden ayırarak yaşadıklarını henüz idrak edememiştim.”

Bu satırı hem kalınlaştırıp hem de altını çizmiş olmam, seçkideki en kişisel işaretlerden biri. Beni etkileyen, kadınların gece ve gündüz farklı davranması fikrinden çok, bir insanın yaşadığı şeyin etkisinden kurtulamazken başka bir insanın aynı olayı geride bırakabilmesi. Bir olay iki kişi arasında yaşanır; fakat olay bittikten sonra iki insanın içinde aynı biçimde yaşamaya devam etmez.

Birinin hayatında dönüm noktası olan bir karşılaşma, diğerinin belleğinde sıradan bir an olarak kalabilir. Bir söz, söyleyen kişi tarafından unutulurken duyan kişinin içinde yıllarca yankılanabilir. Bir ayrılık, bir taraf için kapanmış bir meseleye dönüşürken diğer taraf için hâlâ sürmekte olan bir hikâye olabilir. Böylece insan yalnızca yaşadığı olayın acısıyla değil, o olayın anlamını tek başına taşımakla da baş başa kalır.

Bu, ilişkilerdeki sessiz bir asimetridir: Birlikte yaşadığımız şeyin ikimiz için aynı anlamı taşıyacağının garantisi yoktur. Yine de karşı tarafın hayatına devam etmesi, yaşananları hiç önemsemediğini veya hiçbir şey hissetmediğini kanıtlamaz. İnsanlar deneyimlerini farklı biçimlerde işler; dışarıdan görünen unutkanlık, içerideki duygunun bütünüyle yok olması demek değildir. Yozo’nun yanılgısı, kendi zihninde olayın sürmesini karşı tarafın da aynı şeyi taşıması gerektiğine dair bir beklentiye dönüştürmesidir.

Bu cümlenin beni durdurmasının nedeni, geçmişin kendisinden çok geçmişin iki insan arasında eşit dağılmamasını göstermesidir. Birinin kapattığı kapı, diğerinin zihninde açık kalabilir. Birinin unuttuğu şey, diğerinin içinde yaşamaya devam edebilir. En ağır yalnızlık bazen bir başkasının yokluğu değil, bir zamanlar ortak olduğunu düşündüğün anlamın artık yalnızca sende kaldığını hissetmektir.

4. Kandırılmak ve incinmek: Tahammülün tükendiği yer

“İnsan hayatı karşılıklı olarak kandırılıp hiçbir şeyin farkına varmadan birbirlerini incittiği ve bu tuhaflığın bariz bir şekilde ortada olduğu örneklerle dolu. Ancak benim karşılıklı kandırılmaya bir ilgim yok.”

Bu cümle, insan ilişkilerindeki bir başka soruna işaret eder: İnsanlar birbirlerini incitirken her zaman ne yaptıklarının farkında değildir. Bir söz söyleyip unutabilir, bir davranışı önemsiz sayabilirler; oysa karşılarındaki insan o sözü veya davranışı uzun süre içinde taşıyabilir. Zararın bilinçli olarak verilmemesi, zararın ortadan kalktığı anlamına gelmez. Fakat incitmiş olmak da her zaman bilinçli kötülük yapıldığını göstermez.

Bu alıntı üzerine düşünürken son cümleyi kendimce şöyle değiştirme isteği duydum: “Ancak benim kandırılmaya artık tahammülüm kalmadı.” Bu değişiklik, anlamın merkezini kaydırıyor. Dazai’nin cümlesinde bir ilgisizlik veya mesafe var; benim önerdiğim cümlede ise birikmiş yorgunluk, sınır ve itiraz. “Artık” sözcüğü, öncesinde yaşanmış deneyimleri tek kelimenin içine topluyor. “Tahammülüm kalmadı” ifadesi de yalnızca istememeyi değil, daha önce katlanılmış bir şeyin artık taşınamamasını anlatıyor.

Bu benim cümleye verdiğim duygusal karşılık; özgün ifadenin birebir anlamı değil. Üstelik “karşılıklı kandırılma” ifadesi, insanların birbirlerini farkında olmadan yanıltıp incitmesi gibi daha karmaşık bir durumu içeriyor. Benim önerimse odağı, kandırılmaya maruz kalan kişinin tükenmişliğine çeviriyor. Bu fark önemli: Biri insan ilişkilerinin tuhaflığını gözlemlerken diğeri o tuhaflığın insanda bıraktığı yorgunluğu dile getiriyor.

Bu cümlenin beni düşünmeye sevk etmesi, sert eleştirilerin neden yüzeysel gelebileceğini de açıklıyor. Bir karakterin kusurlarını saymak kolaydır; fakat insanların birbirlerini nasıl incittiklerini, aynı yaşantının iki kişide neden farklı izler bıraktığını ve bir insanın hangi noktada artık dayanamadığını anlamak daha zor bir iştir.

5. İnsanlar nasıl dayanıyor? Hayatın olağanlığına yabancılaşmak

“Yine de durum buysa buna nasıl tahammül ediyorlar? Her günü pes etmeden, umutsuzluğa kapılmadan, intihar etmeden hatta siyaset tartışmaya devam ederek nasıl atlatıyorlar.”

Yozo’nun sorusu, insanların nasıl mutlu olduklarından önce, hayatı nasıl sürdürebildikleridir. İnsanlar gündelik işlerine devam eder, tartışır, ilişki kurar ve ertesi gün yeniden aynı dünyanın içine girerler. Yozo ise bu sürekliliği neredeyse açıklanması gereken bir mucize gibi görür. Başkalarının olağan kabul ettiği hayat, onun için sürekli gerekçelendirilmesi gereken bir varoluşa dönüşür.

Bu soruyu seçmem, romanın karamsarlığından çok yaşamanın kendisini sorgulayan tarafına dikkat ettiğimi düşündürüyor. İnsan neden dayanır? Alışkanlıkla mı, umutla mı, sorumlulukla mı, yoksa hayatın içindeki anlamı her gün yeniden kurabildiği için mi? Yozo başkalarının iç dünyasını bilemez; onların rahatça yaşadığını varsayar ve bu yüzden bakışı sınırlı kalır. Yine de sorusu güçlüdür: Yaşamak çoğu insan için nasıl olağan, bazıları içinse bu kadar zor bir mesele hâline gelir?

6. Sevilmek, ilgilenilmek ve yalnızlığın paylaşılması

“‘Hoşlanılmak’, hatta ‘sevilmek’ sözcüğü de bana hiç uygun değildi. ‘İlgilenilmek’ sözcüğü, içinde bulunduğum duruma daha uygun düşüyordu sanki.”

Bu ayrım, Yozo’nun kendisini ilişki içinde nasıl konumlandırdığını açığa çıkarır. Sevilmek, karşılıklı yakınlığı ve kendini açmayı gerektirir; ilgilenilmek ise insanı daha edilgen bir konumda bırakabilir. Yozo kendisini sevilebilecek biri olarak göremediği için, yakınlığı bile eşit bir ilişki olarak yaşamakta zorlanır.

“Yalnızım.”

Yozo’nun başka bir insanın sessiz yalnızlığını sezdiği pasajda ise farklı bir imkân belirir. Bir insanın kendisini uzun uzun anlatmasına gerek kalmadan, taşıdığı yalnızlığın başka bir yalnızlıkla temas etmesi mümkündür. Burada yakınlık gösteriyle değil, söylenmemiş bir şeyin fark edilmesiyle doğar. Bu sahne, şaklabanlıkla saklanan benliğin karşısına, bir başkasının yanında korkudan ve tedirginlikten uzaklaşabilme ihtimalini çıkarır.

Bu alıntılar bana, yalnızlığın yalnızca çevrede kimsenin bulunmaması olmadığını düşündürüyor. İnsanların arasında bulunup kendini saklamak zorunda hissetmek de yalnızlıktır. Buna karşılık bir başkasının benzer bir sessizliği taşıdığını sezmek, insanı bütünüyle anlaşılmış kılmasa bile kısa bir yakınlık sağlayabilir.

7. Yazarlık ve okurun samimiyeti

“Artık başkaları da benim gibi bu tasvir edilmez huzursuzluğu hisseden insanlar olacaktı.”

Yozo yazarlığı bir kaçış yolu olarak adlandırır; fakat bu kaçışın içinde bir ulaşma arzusu da vardır. Doğrudan kuramadığı ilişkileri yazı aracılığıyla kurmayı umar. Kendisine ait huzursuzluğun yalnızca kendisine özgü olmadığını, başka insanların da benzer bir şeyi yaşadığını göstermek ister. Yazmak bir yandan insanı dünyadan uzaklaştırabilir, diğer yandan daha önce birbirini tanımayan insanlar arasında bir karşılaşma yaratabilir.

“Yazarın yapabileceği tek şey, okurlarının samimiyetini beklemektir.”

Bu söz, okurun sorumluluğunu da gündeme getiriyor. Yazar okurun ne düşüneceğini bütünüyle belirleyemez. Okur karakteri sevmeyebilir; hatta onu ahlaken mahkûm edebilir. Fakat samimi bir okuma, karakterin davranışlarını yargılamakla yetinmeyip metnin ortaya koyduğu çelişkileri de görmeye çalışır. Bir romanı ciddiye almak, onun kahramanını aklamak değil; metnin zor sorularından kaçmamaktır.

8. Aşk ve devrim: Karanlığın içindeki karşı ihtimal

“Ben tüm varlığımla şuna inanmak istiyorum: İnsan, Aşk ve Devrim için yaratılmıştır.”

Bu cümle, romanın karanlığı içinde bir karşı ihtimal sunar. Aşk, insanın başka biriyle yakınlık kurabilmesini; devrim ise içinde yaşadığı düzenin değişebileceğini düşünmesini temsil eder. Yozo’nun hayatında bu imkânlar çoğu zaman gerçekleşemez; ama değerlerini tümüyle yitirmezler. Bir şeyin değerini görmekle onun içinde yaşayabilecek bir zemin kurmak aynı şey değildir.

Bu pasajı diğer karanlık cümlelerle birlikte düşünmek önemli. Çünkü benim seçkim yalnızca umutsuzlukta durmuyor. İnsanların birbirlerini incitmesi, maskeler, yalnızlık ve yaşama güçlüğü kadar, yakınlık ve dönüşüm arzusu da ilgimi çekmiş. Karanlık, burada bütün ihtimallerin yok olması değil; insanın ihtiyaç duyduğu şeylerle kurabildiği hayat arasındaki uçurumdur.

9. Sert eleştiri neden bana yüzeysel geliyor?

Bir romanın kahramanını bencil, sorumsuz, kendine acıyan veya çevresindekilere zarar veren biri olarak okumak mümkündür. Yozo’nun davranışlarında bu yargılara dayanak oluşturabilecek pek çok şey vardır. Fakat bu tespitler tek başına romanın ne anlattığını tüketmez. Karakterin kusurlarını sıralamak, onun neden böyle davrandığını, kendi acısını nasıl yorumladığını ve bu yorumların onu nasıl bir çıkmaza sürüklediğini çözümlemekle aynı şey değildir.

Benim için yüzeysel olan eleştiri, karakteri sevmemek değil; sevmemeyi yeterli bir çözümleme saymaktır. Yozo’nun acısını anlamak, yaptıklarını mazur görmek anlamına gelmez. Onun anlatısına mesafe koymak da iç dünyasını incelemeye engel değildir. Aksine, iyi bir okuma hem karakterin acısını hem de kendi kör noktalarını aynı anda görebilmelidir.

Bu nedenle İnsanlığımı Yitirirken’i beğenmem, Yozo’yu örnek aldığım veya her düşüncesini doğru bulduğum anlamına gelmiyor. Beni çeken, insanın kendi davranışlarına verdiği açıklamalarla gerçekliğin kendisi arasındaki fark; bir insanın içinde süren deneyimin başkasının hayatında çoktan sona ermiş olabilmesi; gündelik hayatın altında işleyen görünmez yaralar ve insanın kendisini ifade etmeye çalışırken bile kendisinden uzaklaşabilmesi.

Sert eleştiri bazen eserin rahatsız edici tarafını fark eder; fakat rahatsızlığı çözümlemenin yerine koyduğunda eksik kalır. Bir karakterin ahlaki kusurlarını görmek, onun edebî değerini ortadan kaldırmaz. Bir karakterin acısını anlamak da onun bütün davranışlarını onaylamayı gerektirmez. Edebiyat, bu iki kolay hükmün arasında düşünme alanı açar.

Sonuç: Birinin unuttuğu, diğerinin içinde yaşamaya devam eden şey

Altını çizdiğim ve kalınlaştırdığım satırları bir arada düşündüğümde, beni bu romanda çeken şeyin yalnızca yalnızlık veya karamsarlık olmadığını görüyorum. Ben, insanın kendisini saklamak zorunda hissetmesini; maskelerin zamanla benliğe dönüşmesini; bir olayın iki insanda aynı anlamı taşımamasını; insanların farkında olmadan birbirlerini incitmesini ve hayatı sürdürmenin bazıları için neden bu kadar zor olduğunu düşünmüşüm.

Özellikle geceyle sabahı birbirinden ayıran cümle, bütün bu meselelerin merkezinde duruyor. Çünkü orada yalnızca iki farklı davranış değil, iki farklı iç zaman var: Bir insan için sona ermiş olan, diğerinin içinde sürmektedir. Birinin geride bıraktığı şey, ötekinin belleğinde ve duygularında yaşamaya devam eder. Bu fark, insanı yalnızca geçmişin acısıyla değil, yaşadığı şeyin anlamını tek başına taşıma ihtimaliyle de karşı karşıya bırakır.

Belki de benim için romanın en sarsıcı tarafı bu: İnsanlar aynı hayatın içinde bulunabilir, aynı olayları paylaşabilir, hatta birbirlerine yakın olduklarını düşünebilirler; yine de yaşadıklarının anlamı bakımından birbirlerinden uzak kalabilirler. Bir insanın ne hissettiğini bütünüyle bilmek mümkün değildir. Fakat bu imkânsızlık, onu anlamaya çalışmaktan vazgeçmek için bir gerekçe de değildir.

Bu yüzden İnsanlığımı Yitirirken’i yalnızca karanlık bir karakterin çöküşü olarak değil, insanın kendisiyle ve başkalarıyla arasındaki mesafeyi anlamaya çalışan bir roman olarak okuyorum. Benim altını çizdiğim cümleler, bu mesafenin farklı yüzlerini gösteriyor: maske, korku, eziklik, unutma, tahammül, yalnızlık ve yakınlık arzusu. Hepsi aynı soruya dönüyor: Bir insan, başkasının dünyasında ne kadar yer kapladığını ve kendi içinde ne kadar yalnız kaldığını nasıl anlayabilir?

Bir karakteri tek bir hükümle kapatmak mümkündür. Onu gerçekten okumaksa daha zordur. Benim bu romanda bulduğum şey, kolayca hükme bağlanamayan insan deneyiminin kendisi.

Osamu Dazai — İnsanlığımı Yitirirken