akşam ve kalbim

kalbim her şeyin sınırı olsa: ben nereye giderim, elden ne gelir? kendini akreplerle süslerken, kalbim, yine kalbim, o uzun şehir...

uçurum sır vermez, dâimâ kendini sorar: um oteli nasıl bir şeydir? bir kitap açılır, fırtına diner; akar lâmba, kanar duvar ve sedir...

hiç bir yere gitmek olmamalıdır; otur da akşamı kendine çevir... şimdi artık uzaklara gitmiştir, biraz önce nehre düşen ilk şiir...

Hilmi Yavuz 

Şiirin genel dünyası

“Akşam ve Kalbim”, insanın dış dünyadan yavaş yavaş çekilip kendi iç dünyasıyla baş başa kalmasını anlatıyor. Şiirde bir yolculuk isteği var gibi görünse de aslında şiir ilerledikçe bunun tersine dönüldüğünü görüyoruz. Başlangıçta “nereye giderim?” diye soran insan, sonunda hiçbir yere gitmemesi gerektiğini anlayarak kendi içine dönüyor.

Bu nedenle şiirin temelinde kaçıştan çok kendisiyle kalmayı kabullenme duygusu var.

“Kalbim her şeyin sınırı olsa”

“kalbim her şeyin sınırı olsa: ben nereye giderim, elden ne gelir?”

Şair daha ilk anda dışarıya açılma imkânını sorguluyor. Eğer kalp insanın ulaşabileceği son sınırsa, insan kendisinden nereye kaçabilir?

Burada “kalp” yalnızca duyguların merkezi değil; insanın bütün geçmişini, korkularını, özlemlerini ve yaşadıklarını taşıyan bir iç dünya. Dolayısıyla insanın gidebileceği en uzak yer bile yine kendisiyle sınırlı.

“Elden ne gelir?” ise bu fark edişin ardından gelen çaresizliği taşıyor. Şair artık dış dünyayı değiştiremeyeceğini, kendi içinden de kaçamayacağını biliyor.

“Kalbim, yine kalbim, o uzun şehir”

“kendini akreplerle süslerken,
kalbim, yine kalbim, o uzun şehir...”

Kalbin “uzun şehir” olarak düşünülmesi, şiirin en güçlü imgelerinden biri. Şair kendi içini bir şehir gibi görüyor; fakat bu şehirde kolayca yol bulunmuyor. Sokakları uzuyor, geçmişe ve bilinmeyene açılıyor.

Üstelik bu şehir kendisini “akreplerle” süslüyor. Akrep burada zehir, tehlike ve ölüm duygusunu getiriyor. Fakat bunlar kalbin dışındaki tehditler değil; kalbin kendi süsleri hâline gelmiş. Bu da insanın acılarının zamanla kendi kişiliğinin ayrılmaz parçalarına dönüşmesini düşündürüyor.

İnsan yalnızca sevinçlerinden oluşmuyor. Yaşadığı yaralar da onun kimliğinin bir parçası oluyor.

“Uçurum sır vermez”

“uçurum sır vermez, dâimâ kendini sorar”

Buradaki uçurum, şiirin en karanlık imgelerinden. Bir yandan ölümün ve bilinmeyenin sınırını çağrıştırıyor, bir yandan da insanın kendi içindeki cevapsız alanı.

Şair uçuruma baktığında bir cevap bulamıyor. Tam tersine, uçurum ona kendisini sorduruyor. Yani asıl bilinmeyen dışarıdaki uçurum değil, insanın kendi varlığı.

“Ben kimim?”, “Nereye gidiyorum?”, “Bütün bunların anlamı ne?” gibi sorular şiirin altında sürekli varlığını sürdürüyor.

“Um oteli nasıl bir şeydir?”

“um oteli nasıl bir şeydir?”

Bu dize şiire birdenbire yabancı ve gizemli bir mekân getiriyor. “Otel” kelimesi özellikle önemli; çünkü otel kalıcı olarak yaşanan bir ev değil, geçici olarak konaklanan bir yer.

Bu yüzden insan hayatıyla arasında bir çağrışım kurulabilir. İnsan da dünyada bir süreliğine konaklayan, sonra buradan ayrılan bir yolcu gibi.

Şiirde rıhtım ve gemi gibi doğrudan yolculuk imgeleri kullanılmasa da “otel” aynı geçicilik duygusunu taşıyor.

“Bir kitap açılır, fırtına diner”

“bir kitap açılır, fırtına diner;
akar lâmba, kanar duvar ve sedir...”

Şiirin en huzurlu anı burası.

Dışarıdaki veya insanın içindeki fırtınayı durduran şey bir kitap oluyor. Bu, Hilmi Yavuz'un şiir dünyası açısından da anlamlı bir sığınak olarak okunabilir: İnsan hayatın karmaşasından tamamen kurtulamaz ama kitapla, şiirle ve düşünceyle kendisine daha sakin bir alan kurabilir.

Oda da bu noktada önem kazanıyor. Lamba, duvar, sedir ve kitapla birlikte kapalı bir iç dünya oluşuyor. Dışarının hareketliliği azalıyor; insan kendi sessizliğine çekiliyor.

Fakat bu huzur bütünüyle aydınlık değil. “Kanar duvar” sözü, odanın içinde bile acının devam ettiğini gösteriyor. Fırtına dinmiş olsa da insanın içindeki yara tamamen geçmemiş.

“Hiçbir yere gitmek olmamalıdır”

Şiirin düşünsel merkezi bence burada:

“hiç bir yere gitmek olmamalıdır;
otur da akşamı kendine çevir...”

Başlangıçta “Ben nereye giderim?” diye soran kişi, sonunda gitmemeyi seçiyor.

Bu çok önemli bir dönüşüm.

Çünkü şiir bize kaçışın mümkün olmadığını söylemekle yetinmiyor. Aynı zamanda kaçmak yerine durmayı öneriyor.

“Otur” kelimesi bu yüzden çok güçlü.

Hareket etme.

Uzaklara gitme.

Kendinden kaçmaya çalışma.

Akşamı kendine çevir.

Yani dışarıdaki akşamı kendi iç dünyanda yeniden yaşa.

Burada akşam, insanın kendisini dinlediği bir zamana dönüşüyor.

“Biraz önce nehre düşen ilk şiir”

Son dize:

“şimdi artık uzaklara gitmiştir, biraz önce nehre düşen ilk şiir...”

Şiirin en hüzünlü ve en açık uçlu imgesi burada.

“İlk şiir” neyi temsil ediyor? Bunu kesinleştirmek şiirin gizemini azaltabilir. Ama nehre düşmesi önemli: Bir kez suya bırakılan şiir artık insanın elinde değildir. Akıntıya kapılmış, uzaklaşmıştır.

Bu, geçen zamanın çok güzel bir karşılığı olabilir.

“Biraz önce” denmesi ise daha da etkileyici. Çünkü henüz çok kısa bir süre önce yaşanan şey bile artık uzaklaşmıştır.

İnsan çoğu zaman geçmişi yıllar sonra kaybetmez. Şimdi yaşadığı an bile yaşandığı anda geçmişe dönüşmeye başlar.

“İlk şiir” bu nedenle yalnızca bir şiir değil; ilk aşk, ilk heyecan, gençlik, masumiyet veya insanın hayatındaki ilk büyük duyguların simgesi olarak da okunabilir. Ne olduğu kesin olarak söylenmez; ama bir zamanlar bize ait olan bir şeyin artık akıntıya kapılıp bizden uzaklaşması duygusu çok belirgindir.

Şiirin vardığı yer

Şiirin başında insan hareket etmek istiyor:

“ben nereye giderim?”

Sonunda ise:

“hiç bir yere gitmek olmamalıdır”

diyor.

Aradaki yolculuk dışarıya değil, içeriye yapılmış oluyor.

Kalbin bir sınır olduğunu fark etmek başlangıçta çaresizlik gibi görünürken, sonunda bir tür kabullenişe dönüşüyor. İnsan artık uzaklarda bir cevap aramıyor. Kitabını açıyor, lambanın altında oturuyor ve akşamı kendisine çeviriyor.

Ama bu kabulleniş mutluluk değil. Nehirde uzaklaşan “ilk şiir”, geçmişin ve zamanın geri getirilemeyeceğini hatırlatıyor.

Bu yüzden şiirin sonunda bende kalan duygu hüzünle karışmış bir iç huzur.

İnsan her şeyi geri getiremeyeceğini, her yere gidemeyeceğini ve kendisinden kaçamayacağını anlıyor. Sonra da ilk kez kaçmak yerine kendi kalbinin içinde oturmayı seçiyor.