Ahmet Muhip Diranas'a

kadınlar akşamla gelirler, kuytu bir yağmur sonrasıyla dudaklarında; fırtına uzakta kalır, kaybolur yüzleri ev içi karanlığında...

aynalar silinir, akşamdır artık her şeyin yüzeyi; sular örtülür, usulca, kadifeyle, açar sofada bir gül, kızıl, lâmba berraklığında...

dedim ki, kalbimdir ay aydınlığı; o yol gösterir bütün yollara; her yer ışıkla dolar, yüzler belirir kadınlar akşamı aldattığında...

Hilmi Yavuz 

Bu şiiri teknik yapısından çok duygusal ve arka planındaki anlam dünyasıyla okuyunca, Hilmi Yavuz'un “akşam” şiirleri arasında biraz farklı bir yerde durduğunu düşünüyorum. Burada akşam artık yalnızca geçmiş, ölüm, ayrılık ve hüzün değil; kadınların gelişiyle birlikte saklanmanın, mahremiyetin, güzelliğin ve yeniden aydınlanmanın zamanı oluyor.

Ahmet Muhip Dıranas'a ithaf edilmesi de bu atmosferi güçlendiriyor. Ahmet Muhip Dıranas Dıranas'ın şiir dünyasında da kadın, gece, akşam, güzellik ve tabiat birbirine karışan güçlü bir duygu alanı oluşturur. Yavuz'un şiiri bu duyarlılıkla konuşuyor gibi.

“Kadınlar akşamla gelirler”

Şiirin ilk cümlesi aslında bütün şiirin anahtarını veriyor:

“kadınlar akşamla gelirler”

Buradaki “gelmek”, sıradan bir geliş değil.

Kadınlar sanki akşamın kendisiyle birlikte geliyor.

Yani kadınların gelişiyle birlikte dünyanın ışığı, algısı ve ruhu değişiyor.

Ama kadınların nasıl geldiğine dikkat etmek gerekiyor:

“kuytu bir yağmur sonrasıyla dudaklarında”

Burada kadınların üzerinde yağmur sonrası bir atmosfer var.

Yağmur sonrası dünya henüz tamamen açılmamıştır. Islak, sessiz, serin ve biraz da mahremdir.

Bu nedenle şiirdeki kadın figürü baştan itibaren gündüzün açık ve görünür dünyasına değil, akşamın kapalı ve gizemli dünyasına ait.

“Fırtına uzakta kalır”

“fırtına uzakta kalır, kaybolur yüzleri ev içi karanlığında...”

Burada çok güzel bir karşıtlık var.

Dışarıda fırtına var.

İçeride kadınlar.

Ve kadınların yüzleri evin karanlığında kayboluyor.

Sanki kadınların gelişiyle dış dünyanın gürültüsü uzaklaşıyor.

Dışarıdaki hayatın sertliği azalıyor, içeride mahrem bir dünya kuruluyor.

Bu yüzden şiirde “ev” yalnızca fiziksel bir mekân değil.

Ev:

• sığınak,
• mahremiyet,
• sıcaklık,
• hatıra,
• kadınların dünyası

haline geliyor.

“Aynalar silinir”

İkinci bölümde çok önemli bir dönüşüm var:

“aynalar silinir, akşamdır artık her şeyin yüzeyi”

Bence buradaki “ayna” çok anlamlı.

Ayna insanın kendisini görmesini sağlar.

Ama akşam gelince aynalar siliniyor.

Yani insanlar artık kendilerine gündüzün açıklığıyla bakmıyorlar.

Bu, şiirdeki mahremiyet duygusunu artırıyor.

Gündüz:

görmek

Akşam:

hissetmek

üzerinden işliyor.

Kadınların dünyası da tam bu ikinci alanda ortaya çıkıyor.

“Sular örtülür, usulca, kadifeyle”

Burada şiirin duygusu daha da yumuşuyor.

“sular örtülür, usulca, kadifeyle”

Akşam artık dünyayı karartmıyor.

Örtüyor.

Bu çok önemli bir fark.

Örtmek, gizlemek ama aynı zamanda korumak anlamına da gelir.

Akşamın karanlığı burada tehdit değil.

Bir tür mahremiyet.

Dünyanın sert çizgileri kayboluyor.

Her şey daha yumuşak, daha belirsiz, daha dokunulabilir hale geliyor.

Bu yüzden şiirin akşamı, “Akşam ve Hançer”deki gibi yaralayıcı bir akşam değil.

Burada akşam şefkatli.

“Açar sofada bir gül”

Ve sonra şiirin merkezi geliyor:

“açar sofada bir gül”

Bu “gül”ün gerçek bir çiçek olması mümkün.

Ama şiirin bütün atmosferinde gülün kadının kendisiyle birleştiğini düşünüyorum.

Kadınlar geliyor.

Akşam geliyor.

Sofada bir gül açıyor.

Yani kadınların varlığı, karanlıklaşan evin içinde bir güzellik ve canlılık noktası yaratıyor.

Üstelik:

“kızıl, lâmba berraklığında”

ifadesiyle gülün rengi lamba ışığına karışıyor.

Burada karanlığın içinde küçük ama yoğun bir ışık oluşuyor.

Son kıta şiirin yönünü değiştiriyor

İlk iki kıtada kadınlar akşamla birlikte geliyor ve dünyayı örtüyor, gizliyor, yumuşatıyor.

Son kıtada ise tam tersine:

“dedim ki, kalbimdir ay aydınlığı;
o yol gösterir bütün yollara;”

Burada şairin iç dünyası devreye giriyor.

Kalp = ay aydınlığı.

Bu çok romantik ama aynı zamanda şiirin arka planını açıklayan bir benzetme.

Gündüzün güneş ışığı nasıl her şeyi açıkça gösteriyorsa, şair için kalbin ışığı da yol gösteriyor.

Fakat bu ışık güneş gibi güçlü ve açıklayıcı değil.

Ay ışığı gibi.

Yumuşak.

Dolaylı.

Gizemli.

Ve şiirin kadınlara bakışı da zaten böyle.

Kadınlar açıkça açıklanmıyor.

Onların yüzleri karanlıkta kayboluyor.

Ayna siliniyor.

Sular örtülüyor.

Ama buna rağmen bir ışık ortaya çıkıyor.

“Kadınlar akşamı aldattığında”

Son dize bütün şiiri yeniden yorumlatıyor:

“her yer ışıkla dolar, yüzler belirir kadınlar akşamı aldattığında...”

Burada çok güzel bir paradoks var.

Şiirin başında kadınlar akşamla geliyorlar.

Sonunda ise:

akşamı aldatıyorlar.

Yani kadınlar önce akşamın parçası gibi görünürken, sonunda akşamın karşısındaki güç haline geliyorlar.

Bence şiirin asıl duygusu burada.

Kadınlar akşamı ortadan kaldırmıyor.

Onu başka bir şeye dönüştürüyor.

Akşam artık karanlık değil.

Kadınların varlığıyla:

ışığa dönüşüyor.

Bu şiirde “kadın” neyi temsil ediyor?

Ben burada kadınları yalnızca romantik veya cinsel bir nesne olarak okumayı eksik bulurum.

Şiirde kadın daha geniş bir anlam taşıyor:

hayatı yeniden anlamlandıran varlık.

Çünkü kadınların gelişiyle:

• fırtına uzaklaşıyor,
• yüzler ortaya çıkıyor,
• ev bir sığınağa dönüşüyor,
• gül açıyor,
• ışık beliriyor,
• yollar görünür hale geliyor.

Dolayısıyla kadın burada karanlığın içindeki hayat duygusu.

Bu yüzden şiirin merkezinde aslında “kadın”dan biraz daha geniş bir şey var:

İnsanın karanlık zamanlarda kendisine hayatı yeniden sevdiren bir varlığa duyduğu ihtiyaç.

Önceki “Akşam” şiirlerinden farkı

Bu şiiri önceki şiirlerle yan yana koyunca çok güzel bir karşıtlık ortaya çıkıyor.

“Akşam ve Hançer”de:

Akşam yaralıyor.

“Akşam ve Annem”de:

Akşam geçmişi ve kaybı hatırlatıyor.

“Akşam ve Yolculuk”ta:

Akşam vedanın ve yolculuğun başlangıcı.

“Akşam ve Doluluk”ta:

Akşam zamanın eksilttiği şeyleri hatırlatıyor.

Ama “Kadınlar”da:

Akşamın kendisi bile dönüştürülebiliyor.

Ve bunu kadınların varlığı yapıyor.

Bu nedenle şiirin duygusal olarak en güzel tarafı bence hüzünden umuda geçişi.

Ama bu umut güneşli, açık, neşeli bir umut değil.

Akşamın içindeki ay ışığı kadar kırılgan ve mahrem bir umut.

Sonunda “kadınlar akşamı aldattığında” yüzlerin belirlemesi de bunu söylüyor:

Bazen hayatın karanlığını ortadan kaldırmak gerekmez. Karanlığın içinde birinin varlığı yeterlidir.

Ve o zaman insan, daha önce göremediği yüzleri yeniden görmeye başlar.