William Blake — Tanrı’nın Baba Kılığında Göründüğü An

BULUNAN KÜÇÜK OĞLAN

Issız bataklıklarda kaybolan gezgin ışığı
Takip eden küçük oğlan
Ağlamaya başladı; ama hep yakında olan Tanrı,
Beyazlara bürünmüş, babası kılığında ortaya çıktı.

Öptü çocuğu ve tuttu elinden,
Ve getirdi onu, ıssız vadi boyunca,
Acıdan bezmiş halde ağlayarak
Küçük oğlunu arayan annesinin yanına.

William Blake

Kaybolmuş Çocuğun Elini Tutan Tanrı

William Blake’in “Bulunan Küçük Oğlan” şiiri, ilk bakışta kaybolmuş bir çocuğun bulunmasını anlatan son derece sade, hatta masalsı bir şiir gibi görünür. Bir çocuk ıssız bir yerde yolunu kaybeder, ağlamaya başlar; Tanrı onun karşısına babası kılığında çıkar, çocuğu öper, elinden tutar ve annesine götürür. Fakat bu küçük anlatının içinde Blake’in çocukluk, ebeveynlik, güven, korku, kayboluş ve ilâhî merhamet anlayışını taşıyan oldukça yoğun bir dünya vardır.

Şiirin merkezinde çocuğun kaybolması kadar, Tanrı’nın çocuğun karşısına nasıl çıktığı bulunur. Blake’in asıl tercihi burada belirleyicidir: Tanrı, çocuğun karşısına kendi görkemli ve aşkın kimliğiyle çıkmaz; “babası kılığında” görünür. Şiirin bütün anlamını derinleştiren ayrıntı budur. Çünkü Blake için çocuk açısından Tanrı’nın en anlaşılır biçimi, uzak ve soyut bir ilâhî kudret değil, çocuğun güvenebileceği babadır.

I. Işığın Peşinden Giden Çocuk

Şiir,

“Issız bataklıklarda kaybolan gezgin ışığı
Takip eden küçük oğlan”

dizeleriyle başlar.

Burada çocuğun hareketini belirleyen şey bir insan değil, “gezgin ışığı”dır. Işık normalde yön bulmayı, aydınlığı ve güveni çağrıştırır. Fakat Blake’in ışığı sabit değildir; “gezgin”dir. Çocuğun takip ettiği şey aydınlık olsa da onu güvenli bir yere götürmemektedir.

Üstelik bu ışık “ıssız bataklıklarda” kaybolmaktadır.

Bataklık, şiirin yalnızca fiziksel mekânı değildir. Sağlam zeminin bulunmadığı, insanın yönünü kolayca kaybedebileceği, içine çekilebileceği bir dünyayı çağrıştırır. Çocuk ise bu dünyanın tehlikelerini henüz değerlendirebilecek durumda değildir. Bir ışık gördüğü için onu takip eder. Onun gerçekten yol gösterici olup olmadığını bilemez.

Burada çocukluğun temel özelliklerinden biri ortaya çıkar: çocuğun dünyaya duyduğu güven ile dünyanın gerçekten güvenilir oluşu aynı şey değildir.

Çocuk inanır, takip eder, merak eder. Fakat dünyanın her zaman onun inancına karşılık verecek kadar iyi ve güvenli olmadığı ortaya çıkar.

Bu nedenle şiirde çocuk yanlış yaptığı için kaybolmaz. Onun suçu yoktur. O yalnızca çocuktur. Bir ışığın peşinden gitmiş, sonra yolunu kaybetmiştir.

Bu ayrıntı önemlidir. Blake çocuğun kaybolmasını ahlâkî bir suç gibi kurmaz. Çocuğa “Neden oraya gittin?” diye soran bir baba yoktur. Onu cezalandıran bir Tanrı da yoktur.

Çünkü şiirin meselesi hata karşısında ceza değil, kırılganlık karşısında merhamettir.

II. Çocuğun Ağlaması: Kendi Başına Yeterli Olamadığı An

Çocuk ışığı takip eder, fakat sonunda:

“Ağlamaya başladı”

Burada şiirin yönü değişir.

Çocuk artık keşfeden değil, yardıma ihtiyaç duyan çocuktur.

Bir anlamda çocuğun ağlaması, onun dünyadaki sınırını kabul ettiği andır. Bir yere kadar kendi başına gidebilmiştir; fakat ıssızlığın içinde kendi yönünü bulamayınca ağlamaya başlar.

Küçük çocuk için ağlamak yalnızca üzüntünün ifadesi değildir. Aynı zamanda “Beni bulun” çağrısıdır.

Ve şiirin bundan sonraki hareketi bu çağrıya verilen cevap olacaktır.

Tam burada Blake çok önemli bir cümle söyler:

“ama hep yakında olan Tanrı,”

Bu “ama” şiirin bütün karanlığını bir anda değiştirir.

Çocuk kendisini yalnız sanmaktadır. Fakat anlatıcı bize çocuğun aslında hiçbir zaman bütünüyle yalnız olmadığını söyler: Tanrı hep yakındadır.

Burada “hep” kelimesi özellikle önemlidir. Tanrı çocuk ağlamaya başladıktan sonra gelmiş değildir. Çocuk kaybolduğu anda Tanrı'nın varlığı başlamaz. Tanrı zaten oradadır.

Çocuğun deneyimi ile gerçeklik arasında bir ayrılık vardır:

Çocuk yalnız olduğunu hisseder; fakat yalnız değildir.

Bu, şiirin en önemli düşüncelerinden biridir. İnsan bazen korunmadığını düşündüğü anda bile korunuyor olabilir. İlâhî merhametin görünür hâle gelmesi, onun o anda ortaya çıkması anlamına gelmez.

III. “Babası Kılığında”: Şiirin Asıl Merkezi

Fakat Tanrı'nın çocuğa nasıl göründüğü, “hep yakında olan Tanrı” ifadesinden bile daha önemlidir:

“Beyazlara bürünmüş, babası kılığında ortaya çıktı.”

Bence şiirin asıl ağırlık merkezi kesinlikle buradadır.

Blake Tanrı'yı çocuğun karşısına Tanrı olarak çıkarabilirdi. Gökyüzünden gelen bir ışık, melek, kutsal bir varlık ya da olağanüstü bir görüntü kullanabilirdi. Fakat bunu yapmaz.

Tanrı baba olur.

Daha doğrusu çocuk için babasının biçiminde görünür.

Bu, yalnızca bir “kılık değiştirme” değildir. Tanrı çocuğu kandırmak için babasına benzememektedir. Buradaki düşünce çok daha derindir: Çocuğun dünyasında ilâhî merhametin anlaşılabileceği en doğal biçim babadır.

Çünkü küçük çocuk açısından baba yalnızca biyolojik bir yakın değildir. Baba, dünyanın henüz bütünüyle anlaşılmadığı bir yaşta, çocuğun kendisini güvende hissetmesini sağlayan temel figürlerden biridir.

Çocuk karanlıkta ne olduğunu bilmese bile babasının elini tanır.

Bir yolun nereye çıktığını bilmese bile babası biliyorsa onun peşinden gidebilir.

Tehlikenin ne olduğunu anlayamasa bile babasının yanında güvende olduğunu hissedebilir.

Bu nedenle baba, çocuk açısından yalnızca bir insan değil, güvenilir dünyanın temsilcisidir.

Blake'in Tanrı'sı tam da bu nedenle babanın kılığına girer. Çocuğa ilâhî kudretin ne olduğunu açıklamaz; çocuğun zaten bildiği bir sevgi biçimiyle yaklaşır.

Çocuk Tanrı'nın sonsuzluğunu anlayamayabilir.

Fakat babasını anlayabilir.

Tanrı'nın aşkınlığını kavrayamayabilir.

Fakat babasının elini tanıyabilir.

Tanrı'nın neden onu koruduğunu açıklayamayabilir.

Fakat korunduğunu hissedebilir.

Dolayısıyla şiirde ilâhî olan, çocuğun dünyasına babalık ilişkisi üzerinden tercüme edilir.

IV. Baba: Otoriteden Önce Güven

“Baba” figürünü burada yalnızca otorite olarak okumamak gerekir. Çünkü Blake'in şiirindeki baba, çocuğun karşısına hükmeden biri olarak çıkmaz.

Çocuğa:

“Niçin kayboldun?”

“Neden o ışığın peşinden gittin?”

“Beni neden dinlemedin?”

diye sormaz.

Çocuğu azarlamaz.

Onu korkutmaz.

Hatasını hatırlatmaz.

İlk yaptığı şey:

“Öptü çocuğu”

olur.

Bu son derece önemlidir.

Çünkü Blake, Tanrı'nın çocuğa yönelişini ceza ve hükümle değil, sevgiyle başlatır.

Çocuğun ihtiyacı o anda bilgi değildir. Çocuğun ihtiyacı güven duygusunun yeniden kurulmasıdır.

Öpücük tam da bunu sağlar.

Çocuğun kayboluşuyla bozulan dünya, önce fiziksel olarak değil, duygusal olarak onarılır. Çocuk yeniden sevildiğini ve güvende olduğunu hisseder.

Ardından ikinci hareket gelir:

“ve tuttu elinden”

Bu, öpücüğün tamamlayıcısıdır.

Öpücük sevginin, elinden tutmak ise korumanın hareketidir.

Bir baba çocuğunu öptüğünde ona “Sen benim için değerlisin” duygusunu verir. Elinden tuttuğunda ise bu sevgiyi eyleme dönüştürür: “Artık yolu tek başına bulmak zorunda değilsin.”

Bu nedenle Blake'in Tanrı'sı yalnızca çocuğu seven bir Tanrı değildir; çocuğun yolunu onunla birlikte yürüyen bir Tanrı'dır.

Bu ayrım çok önemlidir.

Tanrı çocuğa uzaktan yardım etmez.

Onu bir anda annesinin yanına ışınlamaz.

Çocuğa yol tarif edip kendi başına göndermeyi de seçmez.

Yanına gelir.
Öper.
Elinden tutar.
Ve onunla yürür.

İlâhî kudretin şiirdeki en güzel biçimi budur: gücünü göstermek yerine yakınlığını göstermek.

V. Baba, Çocuğun Dünyasında “Güvenilir Yön”dür

Şiirin başında çocuk bir ışığı takip etmiştir. Fakat ışık onu kaybolmaya götürmüştür.

Şimdi ise başka bir yönlendirme vardır: babasının eli.

Bu iki unsur arasındaki fark şiirin anlamını derinleştirir.

Işık çocuğun önündedir; baba çocuğun yanındadır.

Işık bir yön gösteriyor gibi görünür; baba gerçekten yolu yürür.

Işık çocuğun dikkatini çeker; baba çocuğun güvenini taşır.

Bu nedenle çocuk sonunda bir “ışık” bulmaz. Bir el bulur.

Bu çok insani bir ayrıntıdır.

Küçük bir çocuğun korktuğu zaman ihtiyacı çoğu zaman dünyayı açıklayan büyük cevaplar değildir. Yanında güvenebileceği birinin bulunmasıdır. Baba bu nedenle çocuk için dünyanın bütün bilinmezliklerini ortadan kaldırmaz; fakat çocukla bilinmezlik arasına kendi varlığını koyar.

Blake'in Tanrı'sı da aynısını yapar.

Dünya hâlâ ıssızdır.

Vadi hâlâ ıssızdır.

Gece ya da karanlık tamamen ortadan kalkmış değildir.

Fakat çocuk artık yalnız değildir.

Bu, Blake'in şiirindeki kurtuluş fikrinin çok önemli bir yönüdür: Kurtuluş her zaman tehlikenin ortadan kaldırılması değildir; bazen tehlikenin içinde yalnız bırakılmamaktır.

VI. Babalığın En Güçlü Biçimi: Çocuğu Kendisine Değil, Evine Götürmek

Tanrı'nın baba olarak ortaya çıkmasının bir başka inceliği de çocuğu kendisine bağlamamasıdır.

Tanrı çocuğu bulduğunda onu yanında tutabilirdi. Fakat şiirin amacı bu değildir.

“Ve getirdi onu, ıssız vadi boyunca,
Acıdan bezmiş halde ağlayarak
Küçük oğlunu arayan annesinin yanına.”

Tanrı çocuğu annesine geri götürür.

Bu, baba-çocuk ilişkisini çok güzel bir noktaya taşır. Gerçek koruyuculuk, çocuğu kendisine bağımlı hâle getirmek değildir. Onu güvenli biçimde ait olduğu yere ulaştırmaktır.

Dolayısıyla Tanrı'nın babalığı sahiplenen değil, emanet eden bir babalıktır.

Çocuk Tanrı'nın çocuğu olarak alınmaz; annesinin çocuğu olarak annesine geri verilir.

Burada Tanrı'nın müdahalesi aile ilişkilerinin yerine geçmez. Tam tersine, bozulmuş aile bağını yeniden kurar.

Bu nedenle şiirin sonunda yalnızca bir çocuk kurtulmuş olmaz.

Bir anne de kurtulur.

Çünkü annenin yaşadığı acı, çocuğun kayboluşuyla doğmuştur.

Anne:

“Acıdan bezmiş halde ağlayarak”

çocuğunu aramaktadır.

Dolayısıyla çocuğun bulunması aynı anda annenin de bulunmasıdır. Çocuk annesini yeniden bulur; anne de çocuğunu yeniden bulur.

Tanrı'nın işi burada tamamlanır.

VII. Anne ile Baba Arasında Çocuğun Yeri

Şiirde anne ve baba doğrudan karşı karşıya getirilmez. Fakat ikisi çocuğun etrafında birbirini tamamlayan iki farklı koruyuculuk biçimi oluşturur.

Anne arayan kişidir.

Baba ise bulup getiren kişidir.

Anne çocuğun yokluğunda acı çeker.

Baba çocuğu yokluğun içinden çıkarır.

Anne çocuğa ulaşmaya çalışırken Tanrı baba kılığında çocuğa ulaşır.

Bu nedenle şiirde ebeveynlik yalnızca biyolojik bir ilişki olarak değil, çocuğun kaybolduğu anda onu yeniden bulmaya çalışan sevgi olarak ortaya çıkar.

Ve Tanrı bu sevginin içinde görünür.

Burada Blake'in düşüncesi çok zarif bir biçimde genişler: Çocuğun babasında gördüğü koruyuculuk, Tanrı'nın merhametinin dünyadaki görünüşlerinden biridir. Çünkü çocuk için “korunmak” soyut bir kavram değildir. Korunmak, birinin gelip seni bulması, sana dokunması, elinden tutması ve seni eve götürmesidir.

Tanrı'nın merhameti de şiirde tam olarak bu hâle gelir.

VIII. “Beyazlara Bürünmüş” Baba

Tanrı'nın “beyazlara bürünmüş” olması da bu baba imgesine başka bir katman ekler.

Beyazlık, çocuğun gördüğü babanın sıradan bir insan olmadığını sezdirir. Baba tanıdıktır, fakat aynı zamanda olağanüstüdür.

Burada Blake iki alanı birbirine yaklaştırır:

Tanıdık olan ile kutsal olan.

Çocuk karşısında babasını görür; okur ise Tanrı'yı görür.

Çocuk için bu kişi “babasıdır”; şiirin metafizik düzeyinde ise Tanrı'dır.

Bu ikili görünüş, şiirin güzelliğini oluşturur. Çünkü Blake Tanrı'yı insan dünyasından uzaklaştırmak yerine, insan sevgisinin içine yerleştirir.

İlâhî olan, insanî sevginin karşısında değildir.

Tam tersine, en saf hâliyle insanî sevginin içinde kendisini gösterebilir.

IX. Çocuk Tanrı'yı Babasında Tanıyabilir

Buradan şiirin belki de en derin düşüncesine ulaşabiliriz.

Çocuk Tanrı'yı soyut bir varlık olarak tanımayabilir. Fakat babasını tanır.

Babasının elini bilir.

Babasının sesini bilir.

Babasının kendisini nasıl tuttuğunu bilir.

Babasının yanında korkusunun nasıl azaldığını bilir.

Bu nedenle Tanrı'nın babası kılığında gelmesi, ilâhî olanın çocuğun deneyim dünyasına tercüme edilmesidir.

Çocuğun Tanrı hakkında bir şey öğrenmesine gerek yoktur.

Tanrı'nın ona ne yaptığını deneyimlemesi yeterlidir:

Beni buldu.
Beni öptü.
Elimi tuttu.
Benimle yürüdü.
Beni anneme götürdü.

Böyle bakıldığında Blake, Tanrı'yı tanımlamak yerine Tanrı'nın davranışlarını gösterir.

Bu çok önemlidir.

Çünkü şiir “Tanrı merhametlidir” demekle yetinmez.

Merhameti gösterir.

Bir çocuk bedeni üzerinden gösterir.

Bir babanın eli üzerinden gösterir.

Bir öpücük üzerinden gösterir.

Bir eve dönüş üzerinden gösterir.

Dolayısıyla şiirde Tanrı'nın varlığının çocuğa yönelik en güçlü kanıtı, onun hakkında söylenenler değil, çocuğa gösterdiği merhamettir.

X. Kayboluşun Gerçek Karşıtı Bulunmak Değil, Yalnız Kalmamaktır

Şiirin tamamına baktığımızda “kaybolmak” ile “bulunmak” arasındaki ilişki de daha derin bir anlam kazanır.

Çocuk fiziksel olarak kaybolmuştur. Fakat şiir bize onun başka bir anlamda hiç kaybolmadığını söyler: Tanrı hep yakındadır.

Bu nedenle şiirin gerçek karşıtı yalnızca “kaybolmak / bulunmak” değildir.

Asıl mesele yalnızlık / yakınlıktır.

Çocuk kendisini yalnız hisseder.

Tanrı yakındadır.

Çocuk ağlar.

Tanrı gelir.

Çocuk yolunu bilemez.

Tanrı elinden tutar.

Çocuk annesinden ayrılmıştır.

Tanrı onu annesine götürür.

Böylece şiirin bütün hareketi, çocuğun yalnızlığının yeniden ilişkiye dönüştürülmesidir.

Başlangıçta çocuk dünyayla tek başınadır.

Sonunda ise anne ve Tanrı ile yeniden ilişki içindedir.

Bu nedenle Blake'in şiirindeki kurtuluş, yalnızca bir mekândan başka bir mekâna geçiş değildir. Yalnızlıktan ilişkiye geçiştir.

XI. Şiirin En Dokunaklı Noktası

Bence şiirin en dokunaklı tarafı, Tanrı'nın çocuğun karşısına Tanrı olarak çıkmaya ihtiyaç duymamasıdır.

Çocuk için Tanrı'nın sonsuz gücünü bilmek önemli değildir.

Çocuğun ihtiyacı olan şey, karanlığın içinde kendisine uzanan bir eldir.

Ve Blake o eli özellikle baba eli olarak tasarlar.

Bu nedenle:

“babası kılığında ortaya çıktı”

dizesi şiirin yalnızca dinsel değil, aynı zamanda güçlü biçimde insani merkezidir.

Blake burada çok büyük bir teolojik düşünceyi çok küçük bir aile sahnesinin içine yerleştirir:

İlâhî sevgi, çocuğun anlayabileceği en temel sevgi biçimine dönüşür.

Tanrı uzak gökyüzünden konuşmaz.

Çocuğun seviyesine iner.

Onun bildiği yüzü alır.

Onun bildiği dokunuşu kullanır.

Onun bildiği güven duygusunu verir.

Ve onu eve götürür.

Bu yüzden şiirin mucizesi yalnızca çocuğun bulunması değildir. Tanrı'nın, kaybolmuş bir çocuğun anlayabileceği kadar yakınlaşmasıdır.

Sonuç: Tanrı'nın İnsan Yüzü Olarak Baba

“Bulunan Küçük Oğlan”, küçücük bir anlatının içine Blake'in şiir dünyasının temel meselelerinden birini yerleştirir: Masum ve savunmasız insan, kaybolabileceği bir dünyada nasıl korunacaktır?

Blake'in cevabı soyut değildir.

Çocuğun karşısına bir baba çıkar.

Fakat bu baba yalnızca çocuğun biyolojik babasının görüntüsünü taşıyan bir figür değildir. Baba, burada Tanrı'nın merhametinin insan tarafından görülebilen biçimidir.

Çocuğun babasında bulduğu koruyuculuk, Tanrı'nın merhametinin dünyadaki görünüşlerinden biridir; çünkü çocuk için sevginin en anlaşılır dili, birinin gelip onu bulması, öpmesi, elinden tutması ve güvenli yere götürmesidir.

Bu yüzden şiirde babalık, Tanrı'nın yerine geçen bir kavram değil; Tanrı'nın merhametini görünür kılan bir insanî biçimdir.

Ve Blake'in en güzel tercihi şudur: Tanrı çocuğu kendi yanına çağırmaz. Onu annesine geri götürür.

Çünkü gerçek babalık, çocuğu kendine bağlamak değil, onun korktuğu dünyada yanında olmak ve sonunda onu yeniden yuvasına ulaştırmaktır.

Şiirin başında küçük oğlan bir ışığın peşinden giderek kaybolur.

Şiirin sonunda ise bir elin peşinden yürüyerek bulunur.

İlkinde ışık vardır ama güven yoktur.

İkincisinde ise bir baba vardır ve çocuk artık korkmaz.

Blake'in şiirindeki Tanrı tam da bu yüzden gökyüzündeki uzak bir kudretten çok daha yakındır: Kaybolduğunu düşündüğün anda yanında duran, seni suçlamadan öpen, elinden tutan ve seni eve götüren baba.