William Blake — Baba Uzaklaşınca Dünya Karanlıklaşır

KAYIP KÜÇÜK OĞLAN

“Baba! Baba! nereye gidiyorsun?
Ah yürüme bu kadar hızlı.
Konuş baba, konuş küçük oğlunla,
Kaybolacağım yoksa.”

Gece karanlıktı, yoktu orada hiçbir baba;
Çocuk çiğle ıslanmıştı;
Batak derindi, ve çocuk ağlıyordu,
Ve pus uçuyordu uzaklara.

Babanın Ardından Giden Çocuk: Kayboluşun Başladığı Yer

William Blake’in “Kayıp Küçük Oğlan” şiiri, “Bulunan Küçük Oğlan”ın karanlık ve trajik karşılığı gibidir. Fakat şiirin gücü yalnızca bir çocuğun kaybolmasını anlatmasından gelmez. Asıl mesele, çocuğun babasıyla arasındaki bağın kopmasıyla birlikte dünyanın da onun için güvenli olmaktan çıkmasıdır.

Şiirin ilk dört dizesi bu ilişkinin bütün ağırlığını taşır:

“Baba! Baba! nereye gidiyorsun?
Ah yürüme bu kadar hızlı.
Konuş baba, konuş küçük oğlunla,
Kaybolacağım yoksa.”

Burada çocuk henüz kaybolmuş değildir. Kaybolmaktan korkmaktadır. Bu ayrım çok önemlidir. Çocuğun ilk ihtiyacı yolunu bilmek değil, babasının yanında kalmasıdır.

“Baba! Baba!”

Şiirin ilk kelimesi “Baba”dır ve iki kez tekrarlanır:

“Baba! Baba!”

Bu tekrar, sıradan bir seslenme değildir. Çocuğun babasına ulaşma çabasının giderek artan çaresizliğini duyurur. İlk “Baba” bir çağrıysa, ikincisi neredeyse bir tutunma çığlığıdır.

Çocuk babasının nereye gittiğini sormaktadır:

“nereye gidiyorsun?”

Fakat hemen ardından:

“Ah yürüme bu kadar hızlı.”

der.

Çocuğun korkusunun temelinde aslında babasının nereye gittiğini bilmemek kadar, ona yetişememek vardır.

Baba uzaklaşmaktadır.

Çocuk ise küçüktür.

Babanın yürüyüşü çocuk için fazla hızlıdır.

Dolayısıyla şiirde fiziksel mesafe ile duygusal korku aynı anda büyür. Baba birkaç adım uzaklaştıkça çocuk yalnızca babasından değil, güven duygusundan da uzaklaşmaktadır.

“Konuş baba, konuş küçük oğlunla”

Bu dize şiirin belki de en acı veren yeridir:

“Konuş baba, konuş küçük oğlunla,”

Çocuk babasından yalnızca durmasını istemez.

Konuşmasını ister.

Bu çok anlamlıdır.

Çünkü konuşmak burada iletişimden daha fazlasıdır. Baba konuştuğu sürece çocuk onunla bir bağın devam ettiğini hissedecektir. Ses, karanlıkta çocuğa ulaşan son güven işaretidir.

Çocuğun “Baba, beni bekle” demekten çok “Konuş baba” demesi, aslında çok derin bir ihtiyacı açığa çıkarır:

“Benimle bağlantını koparma.”

Baba çocuk ilişkisi açısından bakıldığında bu son derece temel bir ihtiyaçtır. Küçük çocuk için baba yalnızca fiziksel olarak yanında bulunan bir beden değildir; sesini duyabildiği, kendisine cevap veren, varlığını hissettiren kişidir.

Baba sustuğunda çocuk için belirsizlik başlar.

Ve hemen arkasından korkunun en açık ifadesi gelir:

“Kaybolacağım yoksa.”

Buradaki “yoksa” kelimesi çok güçlüdür. Çocuk henüz kaybolmamıştır; fakat babasının kendisinden uzaklaşması, onun için kaybolmakla eşdeğerdir.

Bu nedenle şiirde kayboluşun asıl sebebi bataklık değildir.

Bataklık daha sonra gelir.

Kayboluş önce ilişkide başlar.

Çocuk babasının elinden, sesinden ve yakınlığından uzaklaşmaya başladığı anda dünya yönünü kaybetmeye başlar.

Baba, Çocuğun Dünyasındaki Yön Duygusudur

Burada baba figürünü yalnızca “koruyucu yetişkin” olarak görmek şiirin derinliğini azaltır. Blake'in şiirinde baba, çocuk için dünyanın anlaşılabilir ve güvenilir olmasını sağlayan kişidir.

Çocuk nereye gideceğini bilmeyebilir.

Ama babası biliyorsa sorun yoktur.

Çocuk karanlıktan korkabilir.

Ama babası yanındaysa karanlık aynı karanlık değildir.

Çocuk yolun nereye çıktığını bilmeyebilir.

Ama babasının peşinden yürüyebilir.

Dolayısıyla çocuk için baba bir anlamda yolun kendisinden daha önemlidir.

Bu yüzden “Kaybolacağım” sözü fiziksel bir korkudan ibaret değildir. Çocuk aslında şöyle demektedir:

“Sen gidersen dünya benim için yönünü kaybeder.”

Bu bakımdan şiirin baba–çocuk ilişkisi üzerine kurulmuş en önemli düşüncesi şudur:

Çocuğun dünyasında güven, mekândan önce ilişkidir.

Sonra Baba Yoktur

İlk bölümde çocuk babasına seslenmektedir.

İkinci bölüm ise bu çağrının cevapsız kaldığını gösterir:

“Gece karanlıktı, yoktu orada hiçbir baba;”

Bu dize ilk bölümün bütün umutlarını yıkar.

Çocuk “Baba!” diye bağırmıştır.

Babasının konuşmasını istemiştir.

Onun kendisini bırakmamasını istemiştir.

Fakat şimdi anlatıcı açıkça söyler:

“yoktu orada hiçbir baba”

Burada şiirin en büyük trajedisi gerçekleşir.

Çocuğun korktuğu şey başına gelmiştir.

Artık yalnızdır.

Üstelik yalnızlık yalnızca fiziksel değildir. Çocuk kendisini koruyacak, yön gösterecek ve ses verecek kişiden mahrum kalmıştır.

Ve hemen ardından çevrenin bütün unsurları çocuğun iç dünyasını yansıtmaya başlar:

“Çocuk çiğle ıslanmıştı;
Batak derindi, ve çocuk ağlıyordu,”

Çiğ: Dünyanın Çocuğa Dokunmaya Başlaması

“Çiğle ıslanmıştı” ayrıntısı çok güzel ve önemlidir.

Çocuk artık korunaksızdır. Doğanın soğuğu doğrudan bedenine ulaşmaktadır.

Baba varken çocuk ile dünya arasında bir koruyucu mesafe vardır.

Baba yok olduğunda ise çiğ çocuğun bedenine dokunur.

Bu nedenle “çiğ” yalnızca gece atmosferini kuran bir ayrıntı değildir. Çocuğun korunmasızlığının fiziksel karşılığıdır.

Baba yoktur ve dünya artık çocuğa doğrudan temas etmektedir.

Bataklığın Derinleşmesi

“Batak derindi”

Bu dize de çocuğun psikolojik durumunu dış dünyaya taşır.

Şiirin başında çocuk yalnızca “kaybolacağım” demişti.

Şimdi bataklık gerçekten derindir.

Çocuğun korkusu artık soyut değildir. İçinde bulunduğu çevre gerçekten tehlikelidir.

Fakat Blake'in başarısı, bu fiziksel tehlikeyi baba figüründen ayrı düşünmemize izin vermemesidir. Çünkü bataklığın tehlikesi, çocuğun onu tek başına aşmak zorunda kalmasıyla büyür.

Bir yetişkin için bataklık tehlikeli olabilir.

Küçük bir çocuk için ise korkunçtur.

Ama babası yanındaysa aynı bataklık aşılabilir.

Baba yoksa birkaç adım bile sonsuz bir mesafeye dönüşür.

“Ve çocuk ağlıyordu”

Bu cümle, şiirin başındaki:

“Konuş baba, konuş küçük oğlunla”

çağrısının cevapsız kaldığını gösterir.

Çocuk önce babasıyla iletişim kurmaya çalışmıştır.

Sonra iletişim kesilmiştir.

Sonunda çocuk ağlamaya başlamıştır.

Burada ağlamak yalnızca korkunun sonucu değildir. Aynı zamanda cevapsız kalmış bir çağrının devamıdır.

Çocuk hâlâ bir anlamda babasına seslenmektedir.

Fakat artık kelimeler yoktur.

Sadece ağlama vardır.

Bu, baba-çocuk ilişkisindeki kopuşun şiirdeki en acı biçimidir: Çocuk konuşmak istemiş, fakat karşısında konuşacak kimse kalmamıştır.

“Pus uçuyordu uzaklara”

Son dize şiiri çok daha hüzünlü bir görüntüyle bitirir:

“Ve pus uçuyordu uzaklara.”

Pusun uzaklaşması, ilk bakışta görüşün açılması gibi olumlu yorumlanabilir. Fakat burada böyle bir aydınlanma gerçekleşmez. Çünkü pus uzaklaşırken baba da yoktur, çocuk da hâlâ yalnızdır.

Bu nedenle görüntü ironik bir hâl alır.

Dışarıdaki pus dağılıyor olabilir ama çocuğun içindeki belirsizlik dağılmaz.

Dünya görünür hâle gelirken çocuk için dünya daha güvenli hâle gelmez.

Hatta tam tersine, artık yalnızlığının bütün çıplaklığıyla görünür olması mümkün hâle gelir.

İki “Küçük Oğlan” Arasındaki En Büyük Ayrım

Bu şiiri baba–çocuk ilişkisi açısından okuduğumuzda, Blake'in “Bulunan Küçük Oğlan”daki baba figürünün anlamı daha da belirginleşir.

Orada Tanrı “babası kılığında” gelir.

Burada ise çocuk:

“Baba! Baba!”

diye seslenir ama baba yoktur.

Bu iki durum arasında çok güçlü bir anlam ilişkisi vardır.

Bir şiirde çocuk babanın yokluğuyla kaybolur.

Diğerinde ise Tanrı babanın biçimini alarak çocuğu bulur.

Bu, Blake'in şiir dünyasında babalığın ne kadar önemli bir güven imgesi olduğunu gösterir.

“Kayıp Küçük Oğlan”da baba yokluğu, çocuğun kayboluşunun zeminini hazırlar.

“Bulunan Küçük Oğlan”da Tanrı'nın baba olarak görünmesi, bu kayboluşun tersine çevrilmesidir.

Dolayısıyla “babası kılığında” ifadesinin anlamı yalnızca “Tanrı baba gibidir” değildir. Daha derin bir düzeyde şunu söyleyebiliriz:

Babanın çocuğun dünyasındaki koruyucu işlevi o kadar temel bir güven biçimidir ki, Blake Tanrı'nın merhametini anlatırken bile onu baba suretinde görünür kılar.

Bir başka ifadeyle, ikinci şiirde Tanrı'nın yaptığı şey, ilk şiirde babanın yapması gereken şeydir:

Çocuğun yanında olmak.

Onun sesini duymak.

Onun korkusuna cevap vermek.

Elinden tutmak.

Onu güvenli yere götürmek.

Bu nedenle iki şiir arasında çok güçlü bir teolojik gerilim oluşur: İnsan babanın yokluğunun açtığı boşluğu, ikinci şiirde Tanrı baba suretinde doldurur.

Babanın Yokluğu Dünyayı Nasıl Değiştiriyor?

Şiirin başında çocuk hâlâ babasının peşindedir.

Dolayısıyla dünya henüz bütünüyle düşmanca değildir.

Baba uzaklaşmaya başlayınca dünya değişir.

Gece karanlık olur.

Çiğ çocuğu ıslatır.

Bataklık derinleşir.

Çocuk ağlar.

Bu unsurların tamamı, babanın yokluğuyla birlikte anlam kazanır.

Blake burada çok güçlü bir çocukluk sezgisini yakalar:

Çocuk için dünyanın güvenli olup olmadığını yalnızca dünyanın kendisi belirlemez; yanında kimin bulunduğu belirler.

Bir çocuk babasının yanında yürürken karanlık bir yol yalnızca karanlık bir yol olabilir.

Baba gittikten sonra aynı yol kaybolma ihtimaline dönüşür.

Bu yüzden şiirde baba, çocuğu tehlikeden koruyan bir duvar olmaktan daha fazlasıdır. Baba, çocuğun dünyayı anlamlandırmasını sağlayan güven merkezidir.

“Küçük Oğlun” Demesi

Çocuğun babasına:

“küçük oğlunla”

demesi de özellikle dikkat çekicidir.

Çocuk kendisini babasının oğlu olarak tanımlar.

“Ben” demek yerine “küçük oğlun” der.

Bu, çocuğun kimliğinin bile ilişki üzerinden kurulduğunu gösterir.

O, babasının çocuğudur.

Ve babasından uzaklaşması yalnızca fiziksel bir ayrılık değildir; kendi güvenli kimliğinden de uzaklaşmaktır.

Çocuk adeta babasına şunu hatırlatmaktadır:

“Ben senin küçük oğlunum; beni bırakma.”

Bu ifade şiirin duygusal merkezini daha da ağırlaştırır. Çünkü çocuk babasından yardım isterken herhangi bir yetişkine seslenmez. Babasının oğlu olmanın getirdiği güvene dayanır.

Dolayısıyla burada çocuk ile baba arasındaki bağın en saf hâli görülür: Çocuk, babasının sevgisinin ve koruyuculuğunun doğal olarak kendisine yönelmesini bekler.

Şiirin Trajedisi: Çocuğun İhtiyacı Çok Basit

Belki de şiirin en acı tarafı budur.

Çocuğun babasından istediği şey çok büyük değildir.

Ondan mucize istemez.

Yol istemez.

Dünyayı değiştirmesini istemez.

Sadece:

“Konuş baba, konuş küçük oğlunla”

der.

Yani “Benimle bağlantını koparma.”

Fakat baba yoktur.

Bu nedenle şiir, fiziksel bir kayboluş hikâyesinin ötesinde cevapsız bırakılmış bir çocuk çağrısının şiiridir.

Çocuğun trajedisi yalnızca bataklıkta olması değildir.

Asıl trajedi, bataklığın içinde “Baba!” diye seslendiğinde cevap alamamasıdır.

Sonuç: Kaybolmak Önce Babadan Uzaklaşmaktır

“Kayıp Küçük Oğlan”ı baba–çocuk ilişkisi üzerinden okuduğumuzda şiirin bütün imgeleri birbirine bağlanır.

Çocuk babasının peşinden gitmektedir. Baba hızlı yürür. Çocuk yetişememekten korkar. Babasının konuşmasını ister. Çünkü babanın sesi, onun için güvenin işaretidir. Ardından baba ortadan kaybolur. Gece, çiğ, bataklık ve pus çocuğun etrafını sarar. Çocuk ağlamaya başlar.

Burada Blake'in kayboluş anlayışı son derece derindir:

Çocuk önce mekânda değil, ilişkide kaybolur.

Baba uzaklaştığında çocuk yalnızca bir insanı kaybetmez; dünyayı güvenli kılan merkezi kaybeder.

İşte “Bulunan Küçük Oğlan”daki Tanrı'nın neden özellikle “babası kılığında” ortaya çıktığını da bu şiir çok daha anlaşılır hâle getirir.

Birinci şiirde çocuğun en büyük ihtiyacı babanın yanında olmasıdır.

İkinci şiirde bu ihtiyaç ilâhî bir karşılık bulur.

Tanrı, çocuğun anlayabileceği en güvenilir biçimde gelir: baba olarak.

Ve orada yaptığı ilk şey de son derece anlamlıdır: Çocuğu sorgulamaz; öper ve elinden tutar.

Bu iki şiir yan yana düşünüldüğünde Blake'in çok güçlü bir düşüncesi ortaya çıkar: Bir çocuğun dünyasında baba, Tanrı'nın merhametinin en somut imgelerinden biri olabilir. Baba çocuğa dünyanın korkulacak bir yer olmadığını garanti etmez; fakat çocuk korktuğunda yanında olur. İşte Tanrı'nın “babası kılığında” görünmesi, bu insanî deneyimi ilâhî bir düzeye taşır.

“Kayıp Küçük Oğlan”da çocuk:

“Baba, konuş benimle; yoksa kaybolacağım.”

der.

“Bulunan Küçük Oğlan”da Tanrı bunun cevabını sözle değil, babanın yaptığı şeyle verir:

Gelir, çocuğu öper, elinden tutar ve onu eve götürür.

Böylece iki şiirin derininde tek bir soru belirir:

Çocuk karanlıkta kaldığında yanında kim olacaktır?

Blake'in cevabı ikinci şiirde bütün açıklığıyla verilir:

Çocuğun kaybolduğu yerde Tanrı, onun tanıyabileceği yüzü — babasının yüzünü — alır.