Vladimir Kuziçkin “Redwood”: Bir İktidarsızlık Meselesinin İran Devrimine Etkisi

Tarihi değiştiren insanların her zaman büyük amaçları olduğunu düşünürüz. Kimi dünyayı değiştirmek ister, kimi bir rejimi yıkmak, kimi ülkesini kurtarmak, kimi de insanlığı daha güzel bir geleceğe taşımak için mücadele eder. Vladimir Kuziçkin'in hikâyesinde ise tarihin kapısını çalan neden bunların hiçbirine pek benzemiyordu. Kuziçkin bir KGB subayıydı ve Sovyetler Birliği'nin İran'daki istihbarat faaliyetlerinin önemli isimlerinden biriydi. Tudeh Partisi'nin yeraltı örgütlenmesini, Sovyetlerle ilişkilerini ve İran ordusu içindeki bağlantılarını biliyordu. Bildiği bazı şeyler İran'ın, hatta Soğuk Savaş'ın geleceğini etkileyebilecek kadar önemliydi. Fakat Kuziçkin'in İngilizlere gitmesinin ardında dünyayı değiştirmek isteyen büyük bir ideolojik tutku yoktu. Onun çok daha kişisel bir derdi vardı: iktidarsızlık.

Ve tarihin en tuhaf ironilerinden biri tam burada başlıyor. Kuziçkin'in Batı'ya taşıdığı bilgiler, birkaç yıl içinde İran'ın en eski komünist hareketlerinden Tudeh'in ağır bir darbe almasına, yüzlerce insanın hayatını kaybetmesine ve İran-Sovyet ilişkilerinin ciddi biçimde bozulmasına katkıda bulunacaktı. Bütün bunların başlangıcında ise Soğuk Savaş'ın büyük teorilerinden veya devletlerin uzun vadeli planlarından çok, bir adamın özel hayatındaki başarısızlık vardı.

KGB'nin İran'daki adamı

1979 İran Devrimi yalnızca Şah Muhammed Rıza Pehlevi'nin devrilmesi anlamına gelmiyordu. Şah gitmişti ama İran'a kimin hükmedeceği henüz kesinleşmemişti. İslamcılar, milliyetçiler, liberaller, Marksistler ve çeşitli devrimci gruplar yeni düzenin nasıl şekilleneceği konusunda mücadele ediyordu. Devrimin hemen ardından ortaya çıkan iktidar boşluğu, yalnızca İranlı siyasi hareketlerin değil, Soğuk Savaş'ın iki büyük kampının da dikkatini çekmişti.

Sovyetler Birliği açısından İran sıradan bir ülke değildi. Ülke Sovyet sınırının hemen güneyinde bulunuyordu ve Sovyet ordusu 1979'un sonunda Afganistan'a girmişti. İran'da Moskova'ya yakın bir yönetimin ortaya çıkması, Sovyet nüfuzunun Basra Körfezi'ne kadar genişlemesi anlamına gelebilirdi. Bu nedenle Moskova, İran'daki siyasi gelişmeleri yakından izliyor ve özellikle Tudeh Partisi üzerinden etkisini artırabilecek imkânları araştırıyordu.

Tudeh, İran'ın en eski ve en örgütlü komünist hareketlerinden biriydi. Sovyetler Birliği'yle uzun süredir ilişkileri vardı; ayrıca İran ordusu içinde de gizli bağlantılar oluşturmuştu. İşte Vladimir Kuziçkin tam olarak bu dünyanın içindeydi. Bir KGB subayı olarak Moskova'nın İran'daki faaliyetlerini biliyor, Tudeh ile Sovyetler arasındaki bağlantılardan haberdar oluyor ve İran'daki siyasi dengeleri yakından takip ediyordu. Kısacası Kuziçkin, Sovyet istihbaratı açısından oldukça değerli bir adamdı.

Fakat KGB'nin İran'daki değerli subaylarından biri olmasının yanında, son derece sıradan ve kişisel bir sıkıntıyla da uğraşıyordu. Özel hayatı iyi gitmiyordu.

Büyük jeopolitik, küçük bir kişisel problem

Kuziçkin ciddi bir iktidarsızlık sorunu yaşıyordu ve bunun evliliğine zarar verdiğini düşünüyordu. Sovyet doktorlarından beklediği sonucu alamamıştı. Batı tıbbının daha gelişmiş olduğuna ve kendisine yardımcı olabileceğine inanıyordu. Bugünden geriye baktığımızda bu inanç biraz ironik görünüyor; çünkü bugün cinsel işlev bozukluğuyla ilgili tedavilerin önemli bir bölümü sıradan tıbbi seçenekler arasında yer alsa da, Kuziçkin'in yaşadığı yıllarda Viagra henüz ortada yoktu. İlacın piyasaya çıkmasına daha on yıldan fazla zaman vardı.

Kuziçkin ise bunu bilmiyordu ve Batı'nın kendisini tedavi edebileceğine inanıyordu. Sonunda bu beklenti onu Tahran'daki İngiliz Büyükelçiliği'ne götürdü. Dünyanın iki süper gücü arasındaki Soğuk Savaş'ın İran cephesinde görev yapan bir KGB subayı, elinde Sovyetler Birliği'nin çok değerli sırlarıyla İngilizlerin kapısını çalıyordu. Fakat kapıyı çalmasının asıl nedeni Sovyetler Birliği'ni yıkmak ya da Batı'yı kurtarmak değildi. Tedavi olmak istiyordu.

Hikâyeyi daha da tuhaflaştıran bir başka ayrıntı vardı. Kuziçkin İngilizlere ulaşmaya çalışırken ilk olarak bir diplomata gitti ve onun İngiliz istihbarat görevlisi olduğunu düşündü. Oysa adam MI6 ajanı değildi. Gerçek MI6 görevlisi Ian McCredie'ye ulaşılması biraz zaman aldı. Böylece dünyanın en ilginç casusluk hikâyelerinden birinin ilk aşamasında, Sovyet istihbaratının bir subayı İngilizlere casusluk teklif ediyor fakat önce yanlış İngiliz'e başvuruyordu.

McCredie'nin karşısındaki adamın gerçekten kaçmak isteyen bir KGB subayı mı, yoksa İngilizlere kurulmuş bir KGB tuzağının parçası mı olduğu da hemen anlaşılamadı. İstihbarat dünyasında bu tür teklifler, ilk bakışta göründüğü kadar masum değildir. Bir düşman ajanının kendi ayağıyla gelip sırlarını sunması büyük bir fırsat olduğu kadar büyük bir risk de taşıyabilir. İngilizler bu nedenle Kuziçkin'in anlattıklarını dikkatle değerlendirdi.

Kısa süre içinde ise ellerindeki adamın sıradan bir kaçak olmadığını anladılar. Kuziçkin, KGB'nin İran'daki faaliyetleri, Tudeh'in yeraltı yapılanması, Sovyetlerin İran'daki bağlantıları ve İran ordusu içindeki gizli örgütlenmeler hakkında çok değerli bilgiler verebiliyordu. Karşılığında ise iki temel isteği vardı: Batı'ya kaçırılmak ve tedavi edilmek.

Casusluk tarihinin belki de en tuhaf pazarlıklarından biri böyle kurulmuştu. Bir tarafta Sovyetler Birliği'nin İran'daki gizli operasyonları, diğer tarafta bir adamın yatak odasına kadar uzanan son derece mahrem bir problemi vardı.

Casusa verilen ilaç

İngiliz istihbaratı Kuziçkin'in bilgilerine değer biçtikçe onu koruma ve kaçışını hazırlama meselesi de önem kazandı. Fakat Kuziçkin'in tedavi beklentisi İngilizler açısından oldukça zor bir problemdi. Çünkü onun Batı tıbbından beklediği mucizevi çözüm o yıllarda henüz mevcut değildi.

Buna rağmen İngilizlerin onu kaybetmek istemediği ve kendisine bazı haplar verdiği aktarılıyor. Bu hapların gerçek bir tedavi değil, vitamin tabletleri olduğu anlatılıyor. Soğuk Savaş'ın en ciddi istihbarat operasyonlarından birinin içinde böyle tuhaf bir ayrıntının bulunması, hikâyenin neredeyse kara mizah tarafını oluşturuyor. KGB'nin İran'daki gizli yapılanmasını bilen çok değerli bir Sovyet subayını Batı'ya kazandırmaya çalışan MI6, bir yandan Sovyet sırlarını toplarken bir yandan da adama vitamin veriyordu.

Ancak Kuziçkin'in İngilizlere sağladığı bilgiler gerçekten değerliydi. Ona küçük bir Minox casus kamerası verildi. Kuziçkin Sovyet belgelerini fotoğraflamaya başladı ve gizli temas yöntemleriyle elde ettiği bilgileri İngilizlere aktardı. Böylece Tahran'da aynı adam iki farklı hayat yaşamaya başladı. Resmî olarak Sovyetler Birliği adına çalışan bir KGB subayıydı; gizli dünyada ise İngiliz istihbaratının önemli kaynaklarından birine dönüşmüştü.

Bir adamın bilgisi, bir ülkenin siyasi dengesi

Kuziçkin'in verdiği bilgiler arasında Tudeh'in yeraltı örgütlenmesine ve İran ordusundaki bağlantılarına ilişkin ayrıntılar özellikle önemliydi. Batılı istihbarat servisleri açısından mesele artık yalnızca İran'da güçlü bir komünist partinin bulunması değildi. Asıl soru, Sovyetler Birliği'nin İran'daki siyasi kaostan yararlanarak Tudeh üzerinden nüfuzunu genişletip genişletemeyeceğiydi.

Bu ihtimal, İran'ın coğrafi konumu nedeniyle Batı açısından ciddi bir stratejik meseleydi. Sovyetler Birliği'nin İran'la kuzeyden sınırı vardı; Kızıl Ordu Afganistan'da bulunuyordu ve İran Basra Körfezi'ne açılıyordu. İran'da Sovyet yanlısı bir yönetimin ortaya çıkması, Moskova'nın bölgedeki etkisini büyük ölçüde artırabilirdi.

İngiliz istihbaratı Kuziçkin'in sağladığı bilgileri Amerikalılarla paylaştı. Daha sonra bu istihbaratın bir bölümü İran yönetimine ulaştı. İşte hikâyenin en büyük ironisi burada ortaya çıktı. Batı'nın temel amacı Sovyetler Birliği'nin İran'daki nüfuzunu sınırlamaktı. Fakat İran yönetimi eline geçen bilgileri kendi içindeki komünist muhalefeti tasfiye etmek için kullandı.

1983'te Tudeh'e karşı büyük bir operasyon başladı. Parti üyeleri tutuklandı, örgütün yeraltı ağı ortaya çıkarıldı ve çok sayıda insan öldürüldü. Macintyre'ın aktardığı rakamlara göre binden fazla Tudeh üyesi tutuklandı ve yaklaşık 200 kişi idam edildi. İran ayrıca 18 Sovyet diplomatı sınır dışı etti. Tudeh'in örgütsel yapısı ağır biçimde parçalandı ve İran'ın siyasi hayatındaki etkisi büyük ölçüde sona erdi.

Böylece Kuziçkin'in İngilizlere verdiği bilgiler, yalnızca Sovyetlerin İran'daki faaliyetlerine ilişkin istihbarat olarak kalmadı; İran'ın iç siyasi mücadelesinin de bir parçasına dönüştü. Sovyet nüfuzunu sınırlamak amacıyla toplanan bilgiler, aynı zamanda Humeyni yönetiminin önemli rakiplerinden birinin tasfiyesinde kullanılmıştı.

Batı'nın hesabı başka, İran'ın sonucu başka

Bu noktada hikâyenin tarihsel ironisini abartmadan görmek gerekiyor. Batılı istihbarat servislerinin amacı Humeyni yönetimini güçlendirmek değildi. Amaç, Sovyetler Birliği'nin İran'da stratejik bir üstünlük elde etmesini engellemekti. Fakat bir devletin kendi güvenliği için yaptığı hesapla başka bir devletin o bilgiyi kullanma biçimi aynı değildi.

İran yönetimi açısından Kuziçkin'in bilgileri, Sovyet bağlantılı bir siyasi örgütü etkisiz hale getirmek için kullanılabilecek değerli bir fırsattı. Sonuçta Tudeh ağır bir darbe aldı ve İran'daki örgütlü sol muhalefetin önemli bir bölümü ortadan kaldırıldı. Böylece Soğuk Savaş'ın bir tarafının rakibini zayıflatmak için yaptığı hamle, İran'daki başka bir iktidar mücadelesinin sonucunu da etkiledi.

Bu nedenle Kuziçkin'in hikâyesini yalnızca “bir KGB ajanı Batı'ya kaçtı ve Tudeh'i ele verdi” şeklinde okumak eksik kalır. Asıl ilginç olan, bir istihbarat bilgisinin el değiştirdikçe farklı amaçlara hizmet etmesi ve sonunda başlangıçta hesaplanmayan siyasi sonuçlar doğurmasıdır.

Türkiye üzerinden kaçış

Kuziçkin'in İran'dan çıkarılması ise hikâyenin casusluk romanlarını aratmayan bölümünü oluşturuyor. 1982'de MI6 onu İran'dan çıkarmak için operasyon başlattı. Türkiye üzerinden Batı'ya ulaştırılması planlandı. Tahran'daki İngiliz yerleşkesine gizlice sokulması sırasında Land Rover'ın arkasında battaniyenin altında saklandığı anlatılıyor.

Burada da hikâyenin ironisi kendisini gösteriyor. İngilizler ona Redwood kod adını vermişti; bunun nedeni iri ve uzun boylu olmasıydı. Yani saklanması gereken adamın fiziksel yapısı, gizli bir operasyon için pek de ideal değildi. KGB'nin İran'daki sırlarını taşıyan adamı bir otomobilin arkasında saklamak zaten yeterince zorken, bir de uzun boylu ve iri yapılı olması işleri kolaylaştırmıyordu.

Yine de operasyon başarıyla sonuçlandı ve Kuziçkin İran'dan çıkarıldı. Artık Moskova için kayıp bir KGB subayı, İngilizler için ise son derece değerli bir istihbarat kaynağıydı.

KGB subayından akupunkturcuya

Kuziçkin'in İngiltere'deki hayatı ise hikâyenin belki de en şaşırtıcı kısmı. Yeni bir kimlikle Alexander Larkin adı altında yaşamaya başladı ve İngiltere'nin kırsalında akupunkturcu olarak çalıştı. Bir zamanlar Sovyetler Birliği'nin İran'daki gizli faaliyetlerini bilen, KGB'nin operasyonlarına hâkim olan ve Tudeh'in örgütsel yapısına ilişkin bilgiler sağlayan adam, artık insanlara iğne batırarak geçimini sağlıyordu. Hastaları arasında ünlü İngiliz aktör Alec Guinness'in de bulunduğu aktarılıyor.

Bir casusluk hikâyesinin sonunda beklediğimiz manzara genellikle çok farklıdır. Gizli kimlikler, silahlı takipler, diplomatlar, karanlık odalarda yapılan görüşmeler ve kaçış planları bekleriz. Kuziçkin'in ikinci hayatında ise bunların yerini İngiltere kırsalında bir muayene odası aldı.

Ve belki de hikâyenin en güzel ironisi burada saklıdır: KGB'nin İran'daki sırlarını bilen adam, sonunda insanların sağlık sorunlarıyla uğraşmaya başladı.

Tarihi değiştiren şey her zaman büyük fikirler değildir

Vladimir Kuziçkin'in hikâyesi, tarihin yalnızca büyük idealler ve büyük liderler tarafından şekillendirilmediğini hatırlatıyor. Devletlerin arkasında milyonlarca dolarlık istihbarat bütçeleri, stratejik hesaplar ve Soğuk Savaş'ın devasa jeopolitik planları bulunabilir. Fakat bazen bütün bu mekanizmayı harekete geçiren şey, o büyük planların hiçbirinde yazılı olmayan küçük bir insanî meseledir.

Kuziçkin'in Batı'ya yönelmesinin arkasında başlangıçta Sovyetler Birliği'ni yenmek, İran'ı değiştirmek veya Tudeh'i ortadan kaldırmak gibi büyük bir siyasi hedef yoktu. Kendi hayatındaki çok özel bir problemi çözmek istiyordu. İngiliz istihbaratı ise karşısında yalnızca tedavi arayan bir adam değil, Sovyetler Birliği'nin İran'daki gizli yapılanmasını bilen bir KGB subayı buldu.

Sonrası zincirleme gelişti. Bir adamın kişisel sıkıntısı onu İngilizlerin kapısına götürdü; İngilizlerin karşısına çıkan istihbarat Amerikalılara ulaştı; bu istihbaratın bir bölümü İran'a aktarıldı; İran yönetimi Tudeh'e karşı harekete geçti; yüzlerce insan hayatını kaybetti; Tudeh'in örgütsel yapısı ağır bir darbe aldı ve Sovyetler Birliği'nin İran'daki nüfuz alanı daraldı.

Bütün bunların başlangıcında ise Soğuk Savaş'ın büyük ideallerinden biri yoktu.

Bir adamın özel hayatındaki çok kişisel bir sorun vardı.

Belki de hikâyenin en düşündürücü tarafı tam olarak bu. Tarih kitapları çoğu zaman devletleri, orduları, liderleri ve ideolojileri anlatır. Oysa tarihin gerçek aktörleri, bütün bu büyük yapıların içinde yaşayan sıradan zaafları, korkuları, arzuları ve dertleri olan insanlardır.

Kuziçkin de böyle bir insandı. Bir yandan Moskova'nın İran'daki hesaplarının içinde yer alıyor, öte yandan kendi bedeninin ve evliliğinin yarattığı sorunla uğraşıyordu. Ve sonunda kendi hayatındaki küçük bir çıkmazdan kurtulmak için attığı adım, kendisinin bile öngöremeyeceği kadar büyük bir siyasi sonuçlar zincirinin başlangıcı oldu.

Tarihin tuhaflığı belki de burada: Bazen devletler yıllarca plan yapar ama hiçbir şey gerçekleşmez. Bazen de bir insan, kendi hayatındaki sorunu çözmek için yanlış kapıyı çalar ve o kapının arkasından bir ülkenin kaderini değiştirecek bilgiler çıkar.

Kuziçkin'in hikâyesinde o kapı İngiliz Büyükelçiliği'nin kapısıydı.

Anahtar ise jeopolitik bir plan değil, son derece kişisel bir dertti.