Yoksul İnsanlar

YOKSUL İNSANLAR
I

Zavallı insanlar…
Gece çökmüş. Kulübe yoksul ama sımsıkı kapalı.
Ev gölgelerle dolu; loş alacakaranlıkta
Bir sıcaklık, bir ışık seziliyor sanki.
Duvara balıkçı ağları asılı.
Köşede, eski bir dolabın raflarında
Mütevazı kap kacak belli belirsiz parlıyor.
Dipte uzun perdeli büyük bir yatak,
Yanında eski sıralara serili bir şilte…
Beş küçük çocuk, ruh yuvası, orada uyuyor.
Yüksek ocakta birkaç alev kıpırdıyor,
Karanlık tavanı kızartıyor. Alnı yatakta,
Bir kadın diz çökmüş; dua ediyor, düşünüyor, sararıyor.
O, anne. Yalnız.
Dışarıda, köpükten bembeyaz okyanus
Göğe, rüzgâra, kayalara, geceye, sise
Uğursuz, kara bir hıçkırık salıyor.

II

Adam denizde. Çocukluğundan beri denizci,
Karanlık kaderle amansız bir savaşa tutuşmuş.
Yağmur, fırtına demeden çıkmak zorunda;
Çünkü evde beş aç çocuk bekliyor.
Akşam, sular rıhtımı basarken ayrılıyor.
Dört yelkenli kayığını tek başına idare ediyor.
Evde kadın eski bezleri dikiyor,
Ağları onarıyor, oltaları hazırlıyor,
Balık çorbasını kaynatıyor,
Çocuklar uyuyunca da Tanrı’ya yalvarıyor.
O ise yalnız, dalgalarla boğuşarak
Uçuruma, karanlığa doğru yol alıyor.
Zorlu bir emek! Her yer kapkara, buz gibi;
Hiçbir ışık yok.
Kıyılarda çılgın dalgalar arasında,
Balığın sevdiği o yer — gümüş yüzgeçlilerin oyuncağı —
Uçsuz bucaksız denizde küçücük bir nokta.
Aralık gecesi, yağmur ve sis içinde
O noktayı dalgalı çölde bulmak için
Akıntıyı, rüzgârı, mareyi hesaplamak gerek!
Manevraları ustaca birleştirmek gerek!
Dalgalar borda boyunca yeşil yılanlar gibi kayıyor,
Uçurum devasa kıvrımlarını büküyor,
Donanım korkudan inliyor.
Adam buz gibi sularda Jeannie’sini düşünüyor;
Jeannie ağlayarak onu çağırıyor.
Düşünceleri gecede kesişiyor — kalbin ilahi kuşları.

III

Dua ediyor. Boğuk çığlıklı martılar rahatsız ediyor onu.
Enkaz kayalıklar arasında okyanus yüreğini daraltıyor.
Zihninden türlü gölgeler geçiyor:
Dalgaların öfkesine kapılmış denizciler…
Saat, damarındaki kan gibi tıkırdıyor;
Zamanı, mevsimleri, ilkbaharları, kışları
Damla damla akıtıyor gizeme.
Her vuruş, koskoca evrende
Ruhlara beşikler ve mezarlar açıyor.

Düşünüyor, dalıyor.
Bunca yoksulluk! Çocuklar kış yaz yalınayak.
Buğday ekmeği yok, arpa ekmeğiyle idare ediyorlar.
— Ey Tanrım! Rüzgâr körük gibi uğulduyor,
Kıyı örs gibi ötüyor. Sanki kasırgada
Takımyıldızlar ocağın kıvılcımları gibi savruluyor.
Gece yarısı, saten maskeli neşeli dansçı
Gözleri parlayarak gülüyor;
Aynı saatte gizemli bir haydut gibi
Gölgeye, yağmura bürünmüş,
Ürperen yoksul denizciyi kapıp
Aniden beliren dev kayalarda parçalıyor.
Dehşet! Adam dalganın boğduğu çığlıkla
Geminin battığını hissediyor;
Altında uçurum açılıyor ve aklına
Güneşli rıhtımdaki eski demir halka geliyor.

Bu kasvetli görüntüler kalbini gece gibi karartıyor.
Titriyor, ağlıyor.

IV

Ey balıkçı kadınlar, ne korkunç bir düşünce:
“Sevdiklerim, canım, kanım, etim —
Baba, koca, kardeş, oğul — hepsi o kaosta!”
Dalgaların oyuncağı olmak, canavarların oyuncağı olmak…
Rüzgâr deli gibi örgüsünü savururken,
Çocuk tayfadan patrona kadar
Hepsinin o dipsiz karanlıkta çırpındığını düşünmek…
Sadece bir tahta ve bir parça bezle
O uçsuz bucaksız gölgeye karşı koymak!
Kara kaygı! Çakıllarda koşuyor, dalgaya yalvarıyor:
“Ah, geri ver onları!”
Ama karanlık düşünceye, altüst olmuş denize
Ne cevap verebilir ki?

Jeannie daha da üzgün. Kocası yalnız!
Yalnız bu acı gecede, kara kefenin altında!
Yardım yok, çocuklar çok küçük.
“Keşke büyüseler!” diyorsun;
Sonra büyüyünce ağlayacaksın: “Keşke küçük kalsalardı!”

V

Fenerini ve pelerinini alıyor.
Denizin durumuna, işaret ateşine, günün ağarıp ağarmadığına bakmaya gidiyor.
Sabah rüzgârı henüz esmiyor. Hiçbir şey yok.
Karanlıkların taştığı boşlukta beyaz bir iz yok.
Yağmur yağıyor. Sabah yağmurundan daha kara bir şey yoktur;
Sanki gün doğmaya korkuyor, bebek gibi ağlıyor.
Yolda hiçbir pencerede ışık görünmüyor.

Birden yoluna karanlık, yıkık bir kulübe çıkıyor;
Ne ışık, ne ateş; kapı rüzgârda çarpıyor.
Çürük duvarlarda tehlike saçan bir çatı,
Rüzgâr samanları sarı, kirli bir nehir gibi savuruyor.

“Vay, şu zavallı dul kadını unutmuşum,” diyor.
“Kocam geçen gün hasta ve yalnız bulmuştu onu.
Bir bakayım haline.”

Kapıyı vuruyor, dinliyor… Ses yok.
Jeannie deniz rüzgârıyla ürperiyor.
“Hasta… İki çocuğu var, kocası yok.
Ne kadar kötü besleniyorlardır kim bilir!”
Yine vuruyor: “Komşu! Hey!”
Ev suskun. “Tanrım, ne derin uyuyor!”
Bu kez kapı, sanki eşyalar acımış gibi,
Kendi kendine yavaşça açılıyor.

VI

İçeri girdi. Fener loş evi aydınlattı.
Tavan elek gibi delik delik, su damlıyor.

Dipte korkunç bir görüntü:
Sırtüstü yatan, hareketsiz bir kadın.
Çıplak ayaklar, donuk bakış, ürkütücü bir hal…
Bir ceset. Eskiden neşeli, güçlü bir anne.
Yoksulluğun ölümden sonraki dağınık saçlı hayali.
Samandan yatağında solgun kolu ve yeşermeye başlamış eli sarkıyor.
Açık ağzından dehşet fışkırıyor —
Ruh oradan kaçarken attığı o büyük ölüm çığlığı.

Yatağın yanında aynı beşik içinde
İki küçük çocuk — oğlan ve kız —
Gülümseyerek uyuyor.

Anne ölürken pelerinini ayaklarına,
Elbisesini vücutlarına örtmüş;
Kendisi üşürken onların sıcak kalması için.

VII

Beşik sarsılıyor ama ikisi de derin uykuda.
Nefesleri sakin, alınları huzurlu.
Sanki Kıyamet borusu bile uyandıramaz onları;
Masumlar çünkü, hâkimden korkuları yok.

Dışarıda yağmur tufan gibi gürlüyor.
Yarık çatıdan bazen bir damla
Ölü alna düşüp yanağa kayıyor, gözyaşı oluyor.
Dalga alarm zili gibi çalıyor.
Ölü, aptalca gölgeyi dinliyor.
Ruh gidince beden sanki ruhunu arıyor:
Solgun ağız ile hüzünlü göz arasında
Garip bir diyalog:
“— Nefesini ne yaptın? — Ya sen, bakışını?”

Ah! Sevin, yaşayın, çiçek toplayın,
Dans edin, gülün, kadehleri boşaltın…
Nasıl ki her dere okyanusa kavuşursa,
Kader de beşiğe, şölene, aşka, gülümsemeye
Sonunda mezarın soğukluğunu sunuyor.

VIII

Jeannie o ölünün evinde ne yaptı?
Pelerininin altında ne saklıyor?
Neden kalbi böyle çarpıyor,
Adımları neden titrek ve acele?
Neden arkasına bakmadan koşuyor?
Yatağın üzerine gölgeye ne gizledi?
Ne çaldı?

IX

Eve vardığında kayalıklar ağarıyordu.
Yatağın yanına bir iskemle çekip
Bembeyaz oturdu. Alnı yastığa düştü.
Ara sıra kesik kesik konuşuyordu,
Uzaktan vahşi deniz gümbürdüyordu:

“Zavallı kocam! Tanrım, ne diyecek?
Zaten bunca derdi var! Beş çocuk yetmezmiş gibi…
Ne yaptım ben?
— O mu? Hayır.
Kötü yaptım. Döverse ‘Haklısın’ derim.
— Kapı oynuyor… Ama hayır.
Şimdi onun dönmesinden korkuyorum!”

Derken kapı gürültüyle açıldı,
İçeri beyaz bir ışık doldu.
Balıkçı ıslak ağını sürükleyerek, neşeli bir sesle:
“İşte geldim!” dedi.

X

“Sen misin!” diye atıldı Jeannie,
Kocasını bağrına bastı, ceketini öpücüklere boğdu.
Denizci gülümseyerek:
“İşte geldim kadın!
Soğuldum ama seni öpünce her şey geçti.
Hiçbir şey tutamadım, ağ da delindi.
Ne geceydi ama!
Sen ne yaptın bu arada?”

Jeannie titredi, bozuldu.
“Her zamanki gibi… diktim, denizi dinledim, korktum.”
Sonra cesaretini toplayıp:
“Komşumuz öldü. İki küçük çocuğu kaldı.
Guillaume ve Madeleine… Çok küçüktüler.”

Adam ciddileşti, ıslak beresini köşeye fırlattı:
“Vay be… Beş çocuk yetmezmiş, yedi oldu.
Kışın bazen akşam yemeğinden vazgeçiyorduk zaten.
Ama ne yapalım… Tanrı’nın işi.
Onları getir kadın.
Korkuyorlardır ölüyle yalnız.
Hepsini karıştırırız, kardeş olurlar.
Tanrı da bize daha çok balık verir.
Ben su içer, daha çok çalışırım.
Haydi, git getir onları!”

Jeannie perdeleri açtı ve gülümseyerek:
“İşte buradalar!” dedi.

Victor Hugo 

Les Pauvres Gens (Yoksul İnsanlar) – I. ve II. Bölüm Analizi

Victor Hugo bu şiirde büyük bir trajedi anlatmaya hazırlanır; ancak ilk iki bölümde henüz hiçbir trajedi yaşanmaz. Hugo önce bize yoksulluğun içindeki insan sıcaklığını ve emeğin soyluluğunu gösterir. Çünkü birazdan anlatacağı merhamet ve fedakârlığın değerini anlamamız için önce bu insanların kim olduğunu tanımamız gerekir.

I. Bölüm: Yoksul evin içindeki ışık
Şiir şu karşıtlıkla başlar:
"Kulübe yoksul, ama iyi korunmuş."
Hugo daha ilk dizede önemli bir şey söyler: Yoksulluk ile değersizlik aynı şey değildir.
Ev fakirdir; ama dağınık, sahipsiz, ruhsuz değildir. İçeride bir düzen vardır. Balık ağları, eski eşyalar, küçük yataklar... Bunlar yoksulluğun işaretleridir ama aynı zamanda emeğin izleridir.
En önemli dize şudur:
"Karanlığın içinden bir şey ışıldıyor gibi."
Buradaki ışık fiziksel değildir. Evde lamba azdır, eşya azdır; ama sevgi vardır. Hugo burada gerçek zenginliğin maddi şeyler değil, insanların birbirine bağlılığı olduğunu söyler.
Beş çocuk için kullandığı ifade çok dikkat çekicidir:
"Ruhlardan oluşmuş bir yuva gibi..."
Çocuklar sadece uyuyan bedenler değildir. Onlar evin anlamıdır. Yoksul kulübeyi yaşanabilir yapan şey çocukların varlığıdır.
Sonra kamera dışarı döner:
"Köpükler içindeki deniz, geceye ve kayalıklara karşı kara ağıdını haykırır."
Burada çok güçlü bir sembol vardır:
Ev = sıcaklık, korunma, sevgi
Deniz = kader, tehlike, bilinmezlik
Hugo daha ilk bölümde insan ile doğayı karşı karşıya getirir.
Ama doğa kötü değildir; sadece acımasızdır. Deniz, insanı umursamaz. İnsan hayatı ise o büyük gücün karşısında küçücüktür.

II. Bölüm: Emeğin kahramanlığı
İkinci bölümde baba ortaya çıkar:
"Adam denizdedir."
Bu kısa cümle çok güçlüdür. Çünkü Hugo önce evi gösterdi, şimdi o evin ayakta kalmasını sağlayan kişiyi gösteriyor.
Balıkçı sıradan bir insan değildir. Hugo onu savaşçı diliyle anlatır:
"Karanlık yazgıya karşı sert bir savaş verir."
Burada savaş alanı bir meydan değildir; denizdir.
Ama onun savaşı zafer, ün veya şeref için değildir.
Tek sebebi vardır:
"Çünkü küçük çocuklar açtır."
Bu dize, şiirin ahlaki merkezidir.
Adam kahraman olmak için değil, baba olduğu için mücadele eder.

Kadın ve erkek: iki ayrı mücadele
Hugo çok dengeli bir yapı kurar.
Erkek dışarıda denizle savaşır.
Kadın içeride yoksullukla savaşır.
Adam:
• fırtınaya,
• dalgaya,
• karanlığa karşıdır.
Kadın:
• açlığa,
• yalnızlığa,
• korkuya karşıdır.
Biri fiziksel bir mücadele verir; diğeri ruhsal bir mücadele.
Hugo burada kadın emeğini de görünür kılar. Kadın sadece "bekleyen eş" değildir:
• ağları onarır,
• yemeği hazırlar,
• çocuklara bakar,
• dua eder.
Yani aileyi ayakta tutan görünmez bir emek vardır.

Deniz sahnelerinin anlamı
Hugo'nun deniz tasviri sadece bir doğa resmi değildir.
Dalgalar:
"Yeşil yılanlar gibi..."
olarak anlatılır.
Bu benzetme denizi canlı, tehlikeli ve bilinmez bir varlık hâline getirir.
Balıkçının aradığı balık noktası ise çok anlamlıdır:
Sonsuz denizin içinde küçücük bir nokta.
Bu aslında insan hayatının simgesidir.
İnsan, devasa bir evrende küçücük bir alan arar:
• geçimini sağlayacağı bir yer,
• ailesini koruyacağı bir güven,
• biraz mutluluk.
Ama hayat denizi sürekli hareket eder.

II. bölümün sonundaki en güzel imge
"Düşünceleri gecenin içinde kesişir; kalbin kutsal kuşları gibi."
Bu dize, şiirin romantik ve insani tarafını ortaya çıkarır.
Adam denizde, kadın evdedir.
Aralarında mesafe vardır ama sevgi mesafeyi aşar.
Hugo'nun söylediği şudur:
İnsan bazen bedeniyle yalnız kalır; ama sevdiği insanın varlığıyla ayakta kalır.

III. bölüm, şiirin duygusal merkezlerinden biridir. İlk iki bölümde Hugo bize mekânı (kulübe) ve emeği (denizci) tanıttı. Bu bölümde ise görünmeyen üçüncü kahramanı tanıtır: bekleyiş.
Jeannie'nin yaptığı tek şey beklemektir. Ama Hugo, bekleyişi pasif bir eylem olarak yazmaz. Kadın dua ederken zihni durmaksızın felaket üretir. Çünkü denizde olan her şey görünmezdir. Görünmeyen şey, hayal gücüyle tamamlanır. Böylece korku, gerçek olaylardan daha büyük hâle gelir.
Şiirin en güçlü imgelerinden biri saattir:
"Saat, damla damla zamanı akıtır... Her vuruşunda bir yanda beşikleri, öte yanda mezarları açar."
Saat artık zamanı ölçen bir araç değildir. Her tik tak, doğum ile ölüm arasında kapanan bir kapıdır. Hugo burada insan hayatını tek bir ritme indirger: her doğum, aynı anda ölüme doğru işlemeye başlar. Beşik ve mezarın aynı cümlede buluşması, şiirin bütün felsefesini özetler.
Yoksulluğun anlatılış biçimi de dikkat çekicidir. Hugo, uzun uzun açlığı anlatmaz. Yalnızca şu ayrıntıyı verir:
"Çocukları yaz kış çıplak ayakla gezer. Buğday ekmeği değil, arpa ekmeği yerler."
Bu iki ayrıntı yeterlidir. Büyük edebiyatın gücü de buradadır; sefaleti abartarak değil, birkaç somut ayrıntıyla görünür kılar.
Bölümün ortasında olağanüstü bir karşıtlık kurulur. Hugo aynı gece yarısını iki farklı dünyada gösterir. Bir yerde insanlar maskeli balolarda dans ederken, başka bir yerde aynı gece, fırtına bir balıkçıyı kayalara çarpmaktadır. Aynı saat, birileri için eğlence, başkaları için ölüm olabilir. Böylece şiir, sessizce toplumsal eşitsizliği de eleştirir.
En etkileyici imgelerden biri ise şudur:
Boğulmak üzere olan balıkçı, son anda güneşli günlerde teknesini bağladığı iskelenin demir halkasını hatırlar.
İnsan ölüm anında büyük düşünceleri değil, en sıradan ayrıntıları hatırlar. O demir halka, artık güvenli kıyının sembolüdür. Hugo'nun psikolojik gözlem gücü burada hayranlık vericidir.
Ve bölüm şu iki kısa cümleyle biter:
"Titrer. Ve ağlar."
Bütün fırtınanın, bütün metafizik düşüncelerin sonunda geriye yalnızca bir kadın kalır. Ne kahramanlık vardır ne destan. Yalnızca sevdiği insanın dönüp dönmeyeceğini bilmeyen bir eşin sessiz gözyaşları vardır.
Bu yüzden III. bölümün asıl konusu deniz değildir; kaybetme ihtimaliyle yaşamanın insan ruhunda yarattığı yavaş yıkımdır. Hugo, felaket gerçekleşmeden önceki korkunun da en az felaket kadar ağır olduğunu gösterir. Bu, şiirin en insani ve en evrensel yanlarından biridir.