ŞİİR ÇALIŞMALARI 3

Bavulun
bu kadar ağır olacağını bilseydim
ayrılmazdım.

Aldım.
Kullanıyorum.
Az kaldı:
Hayat

Yaşlanırken uyanık olmalıyım.
Sülâlemin kötü huyları
beni bulabilir.

***

Yerlerde sürüklenen çınar yaprakları!
Sizin yüzünüzden kaybettim...

Zengin bir masa:
Ortasında bir sürahi güz suyu.

***

Yapraklar dökülmeye başladı.
Dikkatli olmam gerekiyor
birşey düşünmemeliyim.

***

Yapraklar düşerken
etlerim sızlıyor.

Alıp başımı gidiyorum. Bu, benim.
Arkama bakmak istesem. O, kim?

***

Sus be köpek.
Gece bitmeyecek.

***

İyi ki kırıldı
dedemlerin evindeki ayna.
Çocukluğuma bakmayacağım.

Günümüze göre olmayan
bir aşk tanımı:
Dağ sakinse
yağmur da sakindir.

***

Yalnız kalmak istiyorum.
Gözlerim bırakmıyor.

Bir sevgilim
küçük bir bahçem olsa...

***

J.L. Godard’ı düşüneyim, dedim.
Kafamda acı bir rüzgâr.

***

Gelip geçenler bakmak isteyecek
kapıya, pencerelere.
Ne de olsa yalnızlık.

***

Üstüne, dünyamızın
bütün gecelerini örtsen saklayamazsın gerçeği;
aşk, denen tartışmalı gerçeği.

***

Yüreğimin bir ucu uçurtma
bir ucu gözle görülmez kayalarda.

***

Kes şu gürültüyü sessizlik!
Sen ondan büyüksün.

Vidanjör biraz önce geçti.
Denize girilebilecek yerler azaldı.
Lağımcı geçiyor sokaklardan.

***

Ses gibi gidiyorum
içi karanlık aydınlıklara.
Körleşip dönüyorum.

Ağzını bile açmayan bir acı:
Gözü yaşaramaz
kanı sıcak değil.

***

Geldim gidiyorum
hâlâ duruyor orada
aşkın sisleri arasında
belli belirsiz bir karaltı.

***

Ölmek!
Yaşlandığım için değil
saçmalığına inandığım için
ciddiye alıyorum seni.

— Neden terliyorum sevişirken?
— Öküz terliyor, çiftçi terliyor, toprak terliyor.

Uyandıktan sonra
uyuyuncaya kadar
bir tek sözcük
çıkmasa ağzımdan.

Yanımda sevgilim olsa.

— Sıkılıyor musun?
— Avuçlarım, yağmur yağmış iki sokak.

Bazen karıştırıyorum:
Şiir mi yazıyorum
telesekreterlere mesaj mı
bırakıyorum?

“Seçici davranmazsan
hiçbir yol zor değil” diyorlar.
Yürümeliyim.

Sevdiğimi
sevmediğimin karşısına koymak.
Çok kolay.
Altından kalkmak zor.

***

Rüzgârla büyümüşüm.
Taa dağın or’dan geliyor orman
kâğıdın kenarına kalemin ucuna.

Sarı, kuru, kurutulmuş
eski şeyler bulaşırsa aşkına
beni orada arama.

Yazı yadırgayan
ilk ateş böceği.
Korkma
ben de biraz senin gibiyim.

Saatlerce yürümüşüm
ırmak kıyısında.
Biten yolun yalancısıyım.

Ayrıldık.
Pek etkilenmedik.
Ağaçlar
çiçeğe durmuştu.

Bütün gece
Ay ve ben...
İzmir’de indik.

Hiçbir yere, hiç kimseye
gitmek istemiyorum bu gece.
Otele, yalnızlığıma bile.

***

Yaşlandıkça
daha çok seviyorum içini.
Evet, içini.

Bedenlerimiz gibi çıplak değilsek
uzaklaşır bize bakar
bizi bekler sevişme.

Yağmurdan sonra
güneş çıkmadan
bir domates kopar tarladan.
Ne yapacağına kendin karar ver.

***

Tanrı canımı koymasın
doğru söylüyorum:
Fidanların ışık almasını
karayelin yıktığı ağaç sağlıyor.

Bütün gün oturdum
otel odasında, bir başıma.
Kararımı verdim:
Aklımı çığrından çıkaran
bir şey yoksa
içerisi de bir, dışarısı da.

***

İyi ki çöpçü değilim.
Nasıl süpürebilirdim
dökülmüş yaprakları
çiğ damlalarını?

***

Kalbimin bir yanı
hep boş kaldı.
Şiddeti
ölçülemeyenlere karşı.

***

Ellerimden başladı yaşlılık benleri
yüreğimden değil.

Sevdiğimi sanmışım, sanmışım
o zamanın başında.

Her zaman
kendi bildiğini okumanın mirası
bir tek sana kalır.

Gerçekten merak ediyorsan
önce akıl düşer öne.

***

Yetinmeyi huyum bilirim.
Bu yüzden koptu
bu yüzden çektim.
Bundan sonrası, çabası.

Gafil aylar
sabaha karşı
kalp gürültüsü.

***

— Çocuk doğurmak istiyorum.
Çok istiyorum.
— Doğur şekerim. Doğur tabii.

***

Kırlangıç sesi duymayayım.
Dağılıp gider, en ağır sıcak.

***

Karanlık iyi huyludur.
Ne istersen o olur.

***

Bilimadamları araştırıyor:
Yürürken mi daha çok ıslanır
insan, koşarken mi?
Bence, kaçarken.

Ahmet Altan’a

Şu bardaktaki
suyun yüzüne bak.
Işığa tut.
İşte ilkyaz.

— Şiirlerinizi nasıl yazıyorsunuz?
— Şiirlerin aksayan yerlerini
silgiyle siliyorum.
Sonra, nasıldıl diye
silgi kırıntılarında arıyorum.

***

Ömrüm uzadıkça
geçmişin karanlıkları aydınlanmıyor
bir bir kayboluyor.

***

— Neyin var?
— Hiçbir şeyim yok.
— Bahar geldi, bahar.
— O zaman her şeyim var.

Görüntüden, görünüşten
uzaklaşmaya göreyim.
Gerçek bıraktığım yerde.

***

Oğluna kız bulmak için
hamama gitmiş ana.
Oğul mektubunda
“Berraklığı
yaşlarının bulutuyla örülmüş olan
gözlerini öperim” diyor.

Süreyya Berfe 

Yaş Alırken Aşktan Vazgeçememek

Bu şiir parçalarının içinde beni en çok yakalayan damar, yaşlanmanın farkına varmakla yaşlanmayı kabullenmek arasındaki mesafe. Şiir kişisi yaşın ilerlediğini biliyor; bedenindeki değişimleri görüyor, geçmişin geride kaldığını biliyor, bazı yolların kapandığının farkında. Fakat bütün bunları bilmek, onun içindeki yaşama ve özellikle aşkı isteme duygusunu ortadan kaldırmıyor. Tam tersine, yaş ilerledikçe aşkın değeri daha da belirginleşiyor.

Bu yüzden şiirlerin merkezinde yalnızca “yaşlanma” yok. Daha derinde şu soru var: İnsan yaşlandığını bildiği hâlde gençliğe ait arzularından vazgeçmek zorunda mıdır? Şairin cevabı kesinlikle hayır gibi görünüyor.

“Ellerimden başladı yaşlılık benleri
yüreğimden değil.”

Belki de bütün çalışmanın anahtarı bu iki dizede. Yaşlılık önce bedene geliyor. Eller ele veriyor insanı. Yüz, saçlar, beden, hareketler zamanın izlerini taşımaya başlıyor. Fakat insanın içinde aynı ölçüde bir yaşlanma gerçekleşmiyor. Yüreğin takvimi bedeninkiyle aynı değil.

İşte insanın belli bir yaşa geldikten sonra yaşadığı en büyük şaşkınlıklardan biri de bu olabilir: Aynaya baktığında yaşlanmış birini görürsün ama içeride hâlâ sevebilen, özleyebilen, heyecanlanabilen, birinin yanında olmak isteyebilen aynı insan vardır. Beden “artık eskisi gibi değilsin” derken yürek “ben hâlâ buradayım” der.

Şiirlerin derinliği biraz da buradan geliyor.

Yaşlanmak, aşktan vazgeçmek değildir

Çalışmanın belki de en çarpıcı cümlesi şudur:

“Yaşlandıkça
daha çok seviyorum içini.
Evet, içini.”

Buradaki “içini” sözcüğü özellikle önemli. Gençlikte aşk çoğu zaman bedenin, güzelliğin, bakışın ve ilk heyecanın çevresinde kurulur. Yaş ilerledikçe insanın sevgiyi başka bir yerde aramaya başlaması beklenebilir: bir insanın karakterinde, zihninde, sesinde, yaralarında, geçmişinde, yalnızlığında.

Fakat bu şiirde çok daha incelikli bir şey var. Şair “artık dış görünüş önemli değil” demiyor. Yaşlandıkça içe doğru derinleşen bir sevme biçiminden söz ediyor. Yani aşk küçülmüyor; biçim değiştiriyor.

Bu nedenle yaş almak, şiir kişisini aşktan uzaklaştırmıyor. Hatta tam tersine, onu aşka karşı daha bilinçli hâle getiriyor.

“Bir sevgilim
küçük bir bahçem olsa...”

Bu birkaç kelime gençlikteki büyük aşk tasvirlerinden çok farklıdır. Burada saray yok, sonsuz mutluluk yok, dünyayı değiştiren bir tutku yok. Küçük bir bahçe ve bir sevgili var. Hayatın artık büyük vaatlerden çok küçük ama gerçek bir yakınlık istediğini hissediyoruz.

Belki de yaşın ilerlemesiyle insanın aşk anlayışı tam olarak budur: Dünyayı istemek yerine bir insanı, bir odayı, bir bahçeyi, bir akşamı istemek.

Fakat yalnızlık da kabullenilmiyor

Şiir kişisi yalnızlığın ne olduğunu biliyor. Hatta zaman zaman onu istiyor:

“Yalnız kalmak istiyorum.
Gözlerim bırakmıyor.”

Bu çok güçlü bir itiraf. Zihin yalnızlığı seçmek istiyor fakat gözler buna izin vermiyor. Çünkü insanın yalnız kalmak istemesi ile yalnızlığa gerçekten dayanabilmesi aynı şey değil.

Daha sonra:

“Hiçbir yere, hiç kimseye
gitmek istemiyorum bu gece.
Otele, yalnızlığıma bile.”

Burada yalnızlık artık huzurlu bir sığınak olmaktan çıkıyor. İnsan kendi yalnızlığına gitmekten bile kaçıyor.

Bu nedenle “yalnızlığı kabullenmiş insan” demek bu şiir kişisini eksik anlatır. Daha doğrusu, yalnızlığın varlığını kabul ediyor ama yalnızlığı hayatının nihai biçimi olarak kabul etmiyor.

Aradaki fark çok önemli.

Bir insan yalnız yaşayabilir; ama bu, yalnızlığı sevdiği anlamına gelmez.

Bir insan yalnızlığa alışabilir; ama bu, artık bir sevgiliye ihtiyaç duymadığı anlamına gelmez.

Bir insan “tek başıma da yaşarım” diyebilir; ama gecenin bir yerinde yanında birinin olmasını isteyebilir.

Şiirlerde tam olarak böyle bir ruh hâli var.

“Yanımda sevgilim olsa” cümlesindeki büyük yalnızlık

Bence bu dosyanın en dokunaklı yerlerinden biri şu:

“Uyandıktan sonra
uyuyuncaya kadar
bir tek sözcük
çıkmasa ağzımdan.

Yanımda sevgilim olsa.”

Burada sevgilinin konuşmasına bile gerek yok.

İnsan yaş aldıkça belki de aşkın en temel ihtiyacının konuşmak olmadığını fark ediyor: Birinin orada olması.

Yanında biri olsun.

Konuşmasın.

Bir şey çözmesin.

Hayatı değiştirmesin.

Sadece orada olsun.

Bu yüzden “Yanımda sevgilim olsa” cümlesi romantik bir arzudan daha fazlasıdır. Bu, hayatın sonuna doğru insanın yalnızca sevilmek değil, tanıklık edilmek istemesidir.

Birinin sizin hayatınıza tanıklık etmesi.

Sabah uyandığınızı görmesi.

Akşam sustuğunuzu fark etmesi.

Yaşlandığınızı bilmesi.

Ve bütün bunlara rağmen yanınızda kalması.

Yaşlılıkla aşk arasındaki asıl çatışma

Burada çok insani bir çelişki ortaya çıkıyor.

İnsan yaşlandığını fark ettikçe zamanın azaldığını da fark ediyor. Bu farkındalık bazen aşkı gereksizleştirmek yerine daha acil hâle getiriyor.

Gençken aşk için “daha sonra” denebilir.

Daha sonra karşılaşırım.

Daha sonra severim.

Daha sonra telafi ederim.

Daha sonra yaşarım.

Fakat yaş ilerledikçe “daha sonra” kelimesinin güvenilirliği azalıyor.

“Az kaldı:
Hayat”

dizesi bu yüzden yalnızca ölüm duygusunu anlatmıyor. Aynı zamanda ertelenemeyecek bir yaşama arzusu taşıyor.

Hayatın az kaldığını hisseden insan neden aşktan vazgeçsin?

Tam tersine, belki de artık vazgeçmemesi gerekir.

Çünkü zaman azaldıkça insanın neyi gerçekten istediği daha görünür olur.

Bedeni yaşlanan insanın hâlâ sevilmek istemesi

Bu şiirlerde beden de saklanmıyor.

“Bedenlerimiz gibi çıplak değilsek
uzaklaşır bize bakar
bizi bekler sevişme.”

Burada yaşlanmanın en zor taraflarından biri olan bedenin değişmesi ile aşk ve cinselliğin devam etmesi arasında bir bağ kuruluyor.

Toplum çoğu zaman yaşlanmış bedeni arzunun dışına iter. Sanki insan belli bir yaştan sonra sevilme, arzu edilme, dokunulma, sevişme ihtiyacını da geride bırakmalıdır.

Oysa şiir buna itiraz ediyor.

İnsan yaşlanabilir.

Bedeni değişebilir.

Ama arzu yaşlanmak zorunda değildir.

“Neden terliyorum sevişirken?
— Öküz terliyor, çiftçi terliyor, toprak terliyor.”

Bu cevap da cinselliği utanılacak veya yaşa bağlanacak bir şey olmaktan çıkarıp hayatın doğal hareketine yerleştiriyor. Terleyen yalnız insan değil; öküz, çiftçi ve toprak da terliyor. Yani bedenin arzusu, hayatın doğal ve üretici tarafıyla aynı düzleme çekiliyor.

Burada yaşlılığın karşısında utanma değil, hayatın doğal akışına yeniden bağlanma var.

“Sevdiğimi sanmışım” — aşkın muhasebesi

Şu parça ise yaşlanmanın getirdiği başka bir yüzleşmeyi gösteriyor:

“Sevdiğimi sanmışım, sanmışım
o zamanın başında.”

Bu, yalnızca eski bir aşkın sorgulanması değil. İnsan belli bir yaşa geldiğinde geçmişte “aşk” diye adlandırdığı şeylerin bazılarını yeniden değerlendirebilir.

Neyi gerçekten sevdim?

Kimi sevdim?

Kendimi mi sevdirdim?

Yalnız kalmamak için mi birine bağlandım?

Gerçekten bir insanı mı sevdim, yoksa onun bende uyandırdığı duyguyu mu?

Yaşın en büyük kazanımlarından biri belki de budur: İnsan geçmişte yaşadıklarına yeni isimler verebilir.

Gençken aşk dediğine yıllar sonra yalnızlık diyebilir.

Tutku dediğine alışkanlık diyebilir.

Bağlılık dediğine korku diyebilir.

Ve bazen yıllarca aşk sandığı şeyin aslında aşk olmadığını anlayabilir.

Fakat bu fark ediş aşkı reddetmez. Tam tersine, gerçek aşk için daha seçici hâle getirir.

“Sevdiğimi sevmediğimin karşısına koymak”

Şu dizeler bu bakımdan çok önemli:

“Sevdiğimi
sevmediğimin karşısına koymak.
Çok kolay.
Altından kalkmak zor.”

İnsan yaş aldıkça seçmenin önemini daha iyi anlıyor. Çünkü gençlikte insanın önünde zaman vardır. Yanlış seçimlerin telafisi mümkün görünür.

Yaş ilerledikçe seçimlerin ağırlığı artıyor.

Kimi hayatına alacağın.

Kimden uzak duracağın.

Neyi sürdüreceğin.

Neyi bırakacağın.

Kime güveneceğin.

Kimle yaşlanmak isteyeceğin.

Bu yüzden “çok kolay” ile “altından kalkmak zor” arasındaki mesafe, yaşanmışlığın mesafesidir.

Sevmek kolay olabilir; doğru insanı seçmek ve seçtiğin sevginin sorumluluğunu taşımak zordur.

Yalnızlığı istemek başka, yalnız kalabilmek başka

Bu şiirleri yalnızlık bakımından okuduğumuzda ortaya çok sahici bir insan çıkıyor.

Bir tarafta:

“Yalnız kalmak istiyorum.”

Öte tarafta:

“Yanımda sevgilim olsa.”

Bir tarafta:

“Hiçbir yere, hiç kimseye
gitmek istemiyorum bu gece.”

Öte tarafta:

“Bir sevgilim
küçük bir bahçem olsa...”

Bunlar birbirini bozan ifadeler değil. Tam tersine, insanın gerçek psikolojisini oluşturuyorlar.

İnsan hem yalnız kalmak ister hem yalnızlıktan sıkılır.

Hem insanlardan uzaklaşmak ister hem bir kişinin gelmesini bekler.

Hem kendi içine çekilmek ister hem bir başkasının o iç dünyaya girmesini ister.

Hem “kimseyi istemiyorum” der hem de aslında “beni anlayacak birini istiyorum” demektedir.

Bence şiirlerin en insani taraflarından biri tam olarak bu çelişkiyi çözmeye çalışmamasıdır.

Çünkü bazı çelişkiler çözülmez.

İnsan hem yalnızlık ister hem yakınlık.
Hem özgürlük ister hem bağ.
Hem geçmişten kurtulmak ister hem hatırlanmak.
Hem yaşlanmayı kabul eder hem gençlikteki bazı arzularını bırakmak istemez.

Sonbaharın içinde hâlâ bahar aramak

Yaprak imgesi bu nedenle çok önemli.

“Yapraklar düşerken
etlerim sızlıyor.”

Yaprak dökülmesi yalnızca sonbahar değildir. Bedenin de dökülmesidir.

Ardından:

“Yaşlandıkça
daha çok seviyorum içini.”

Ve sonra:

“Bahar geldi, bahar.
— O zaman her şeyim var.”

Şair sonbaharın farkındadır ama baharı da kaybetmemiştir.

Çünkü belirli bir yaştan sonra insanın hayatı bütünüyle bahar değildir artık. Sonbaharın ne olduğunu bilir. Kaybettiklerini bilir. Bedenindeki değişiklikleri görür. Bazı insanların artık hayatında olmadığını bilir. Bazı ihtimallerin eskisi kadar kolay gerçekleşmeyeceğini bilir.

Ama bütün bunları bilmek, baharın artık gelmeyeceği anlamına gelmez.

Tam tersine, bahar geldiğinde onun kıymetini daha iyi bilir.

“Bundan sonrası, çabası”

“Yetinmeyi huyum bilirim.
Bu yüzden koptu
bu yüzden çektim.
Bundan sonrası, çabası.”

Bu bölümde artık kabulleniş ile direnme arasındaki sınırdayız.

“Yetinmek” bir savunma biçimi olabilir. İnsan alamadığını istememeyi öğrenebilir. Beklentilerini küçültebilir. Böylece hayal kırıklığından korunabilir.

Fakat şiir “bundan sonrası, çabası” diyerek yetinmeyi nihai bir hayat ilkesi olmaktan çıkarıyor.

Sanki şöyle diyor:

Şimdiye kadar yetindim.
Çünkü başka türlü yaşayamadım.
Ama bundan sonrası için yalnızca yetinmek istemiyorum.

Bu, yaşlılığa karşı çok güçlü bir itirazdır.

Çünkü yaşlanmanın insana dayattığı en tehlikeli düşüncelerden biri şudur:

“Artık böyle.”

Şiir buna razı olmuyor.

Ve ölümün karşısında hâlâ hayat

“Ölmek!
Yaşlandığım için değil
saçmalığına inandığım için
ciddiye alıyorum seni.”

Burada ölümle konuşan bir insan var. Fakat ilginç biçimde ölümden söz ederken bile hayat duygusu ağır basıyor.

Çünkü ölümü ciddiye almak, hayatı önemsizleştirmiyor.

Tam tersine:

Hayatın sonlu olduğunu bilen insan, kalan kısmını daha ciddi yaşamak zorunda.

Bu yüzden şiirlerde ölüm düşüncesi aşktan kopuşa değil, aşka daha fazla ihtiyaç duymaya yol açıyor.

Yaşlanmak, “artık aşk olmaz” demiyor.

Belki:

“Artık gerçek olmayan aşklara zaman ayırma.”

diyor.

Bu çok farklı bir şey.

Sonuç: Yaşlanıyorum ama içimdeki insan yaşlanmıyor

Dosyanın merkezindeki insanı şöyle tarif etmek mümkün:

Yaşlandığının farkında ama yaşlı biri gibi yaşamaya razı değil.

Geçmişi var ama geçmişte yaşamak istemiyor.

Yalnızlığı tanıyor ama yalnızlığı kader olarak kabul etmek istemiyor.

Kendi başına kalabiliyor ama yanında birinin olmasını hâlâ arzuluyor.

Aşkın ne kadar kırıcı olabileceğini biliyor ama aşktan vazgeçmiyor.

Bedeninin eskisi olmadığını görüyor ama bedenin hâlâ sevgiye ve arzunun sıcaklığına açık olduğunu biliyor.

Ölümü düşünüyor ama ölüm düşüncesini hayatın önüne geçirmiyor.

Ve belki en önemlisi, yaşlandıkça kendini kandırma imkânı azalırken kendine karşı daha dürüst oluyor.

Bu nedenle şiirlerin asıl meselesi “yaşlılık” değil; yaşlılığın içinde hâlâ genç kalan arzularla ne yapılacağıdır.

İnsanın içinde bazı şeyler yaşlanmıyor.

Birinin elini tutma isteği.

Birinin gözlerine bakma arzusu.

Bir sabah yanında birinin uyanmasını istemek.

Birlikte küçük bir bahçeye sahip olmayı düşlemek.

Birini gerçekten sevmek.

Sevilmek.

Dokunmak.

Dokunulmak.

Ve bütün bunların artık eskisi kadar kolay olmayacağını bile bile yine de istemek.

Belki bu yüzden şu iki dize, bütün çalışmanın en derin yerine yerleşiyor:

“Ellerimden başladı yaşlılık benleri
yüreğimden değil.”

Çünkü insanın trajedisi de umudu da burada.

Beden zamanın tarafında; yürek ise hâlâ hayatın tarafında.

Ve insanın belli bir yaşa geldikten sonra yaşadığı en büyük iç çatışmalardan biri, bu ikisini aynı bedende taşımaktır. Yaşlandığını bilmek ama kendini yalnızca yaşından ibaret hissetmemek. Hayatın azaldığını görmek ama kalan hayatın içine hâlâ aşk sığdırmak istemek.

Bu yüzden bu şiirlerin insanı yalnızlığa teslim olmuyor.

Yalnızlığı öğreniyor; fakat yalnızlığı sevmeyi öğrenemiyor.

Ve belki de öğrenmemesi gerekiyor.