Akşam, tebessümüyle örtüyor üstünü dünyanın
ve dünyanın güzel sevgili çocuklarının.
Dünya kendi yolluyor, güneş ışınını istirahata:
“Git! Çocuklarımı daha fazla şımartma.”

Gidiyor o. Son bakışlarıyla kamaştırıyor gözünü
dünyanın. Sonra dönüp bakıyor bir defa daha geri
dağların orada. Dünya ise sesini çıkarmadan işaret ediyor ona,
yollayacağım, nicedir özlenen geceyi.

Bütün çiçekler, düş sarhoşu,
yorgun başlarını yeryüzünün göğsüne yaslıyor.
Sadece akşam, farkında kendi ihtişâmının,
son ışığının pırıltısını onun başına serpiyor,

sanki övünerek saf altınla taçlandırmak istermiş gibi
Ne var ki dünya başım eğiyor, ve ağlıyor
apaydınlık gözyaşlarıyla. Susun! Sanki o böyle dua ederek
gökyüzüyle anlaşıyor.

illkbahar 1894
Prag

Rainer Maria Rilke 

Veda Sahnesi

Bu şiir, akşamın yalnızca günün bitişi değil, dünyanın canlı bir varlık gibi geceyi kabul ettiği törensel bir an olarak tasarlanmasıyla çok güçlü. İlk bakışta doğa şiiri gibi görünse de altında ayrılık, teslimiyet, ölüm, uyku ve yeniden doğuş çağrışımları var.

Şiirin en dikkat çekici tarafı, doğadaki her unsura insanî bir bilinç vermesi: Dünya konuşuyor, güneş dinlenmeye gönderiliyor, çiçekler uyuyor, akşam kendisini biliyor, dünya başını eğip ağlıyor. Böylece bütün tabiat tek bir büyük sahneye dönüşüyor.

1. Akşamın gelişi: dünyanın üzerine örtülen tebessüm

"Akşam, tebessümüyle örtüyor üstünü dünyanın
ve dünyanın güzel sevgili çocuklarının."

Şiir daha ilk iki dizede akşamı şefkatli bir varlık olarak kuruyor.

"Örtmek" fiili burada çok önemli. Akşam dünyayı karanlığa gömmüyor; onu örtüyor.

Bu, annenin çocuğunun üzerine örtü örtmesini düşündürüyor.

Üstelik dünya:

"güzel sevgili çocukları"

olan bir anne gibi.

Dolayısıyla gece başlangıçta korkutucu değil, koruyucu bir şeydir.

"Akşam"ın "tebessümü" de karanlığın kötü ya da tehditkâr olmadığını gösteriyor. Şiirin gecesi, gündüzün karşıtı olmaktan çok onun dinlenme zamanı.

2. Güneşin çocukları şımartması

Sonra çok güzel bir küçük aile sahnesi kuruluyor:

"Dünya kendi yolluyor, güneş ışınını istirahata:
'Git! Çocuklarımı daha fazla şımartma.'"

Dünya burada anne, güneş ise çocuklarını fazla seven bir ebeveyn gibi.

"Şımartma" kelimesi şiirin tonunu özellikle yumuşatıyor.

Güneş yalnızca ışık veren kozmik bir güç değil; çocukları sevindiren, onları oynatan, yaşamı güzelleştiren bir varlık.

Dünya ise artık:

"Yeter, şimdi dinlenme zamanı."

diyor.

Böylece gece, ölümün değil, istirahatin metaforuna dönüşmeye başlıyor.

3. Güneşin vedası

"Son bakışlarıyla kamaştırıyor gözünü
dünyanın."

Güneş giderken son kez dünyaya bakıyor.

Burada "son bakış" ifadesi şiire hafif bir ayrılık hüznü getiriyor.

Ama hemen ardından:

"Sonra dönüp bakıyor bir defa daha geri
dağların orada."

Bu çok insani bir hareket.

Bir yerden ayrılan insanın gitmeden önce son kez arkasına bakması gibi.

Güneşin batışı böylece kozmik bir olay olmaktan çıkıp bir veda sahnesine dönüşüyor.

4. Dünya ve güneş arasındaki sessiz konuşma

Şiirin en ilginç bölümlerinden biri:

"Dünya ise sesini çıkarmadan işaret
ediyor ona,
yollayacağım, nicedir özlenen geceyi."

Burada dünya konuşmuyor; işaret ediyor.

Bu sessizlik önemli.

Çünkü dünya ile güneş arasında sözcüklere ihtiyaç duymayan bir anlaşma var.

Ve:

"nicedir özlenen gece"

ifadesi şiirin anlamını genişletiyor.

Gece istenmeyen bir karanlık değildir.

Tam tersine, özlenmiştir.

Bu nedenle şiirde gece:

• dinlenme,
• sükûnet,
• uyku,
• içe dönüş

anlamlarını taşıyor.

5. Çiçeklerin yeryüzünün göğsüne yaslanması

"Bütün çiçekler, düş sarhoşu,
yorgun başlarını yeryüzünün göğsüne yaslıyor."

Bence şiirin en güzel imgelerinden biri.

Çiçekler insanlaştırılıyor ama sıradan bir insanlaştırma değil bu.

"yeryüzünün göğsü" ifadesi dünyayı anneye dönüştürüyor.

Çiçekler de onun çocukları.

Gündüz boyunca açmış, güneş altında yaşamış, yorulmuş çiçekler artık annenin göğsüne başlarını koyuyor.

Burada uyku ile ölüm arasındaki eski şiirsel akrabalık da hissediliyor.

Fakat şiirin tonu ölümcül değil.

Daha çok:

"Bugünlük yeter; şimdi uyu."

duygusu var.

6. Akşamın kendi ihtişamının farkında olması

Sonra akşamın kendisi sahneye çıkıyor:

"Sadece akşam, farkında kendi ihtişâmın,
son ışığının pırıltısını onun başına serpiyor"

Burada akşam artık yalnızca bir zaman dilimi değil, bilinci ve gururu olan bir varlık.

Üstelik kendisinin güzelliğinin farkında.

Bu nedenle son ışığı dünyaya serpiştiriyor.

Ardından gelen benzetme çok belirgin:

"sanki övünerek saf altınla taçlandırmak istermiş gibi"

Gün batımının altın rengi ışığı burada taç oluyor.

Böylece dünya, güneşin gidişinden sonra fakirleşmiyor; tam tersine akşam tarafından taçlandırılıyor.

Bu çok güzel bir dönüşüm:

Gündüzün altınını güneş verir.
Akşam ise o altını son kez dünyaya bırakır.

7. Fakat sonra şiirin tonu değişiyor

"Ne var ki dünya başım eğiyor, ve ağlıyor
apaydınlık gözyaşlarıyla."

Burada "Ne var ki" çok önemli.

Çünkü şiirin ilk kısmındaki masalsı, sıcak atmosfer bir anda hüzne dönüşüyor.

Dünya başını eğiyor.

Ve ağlıyor.

Ama gözyaşları:

"apaydı[n]lık"

Bu kelime çok güzel bir paradoks yaratıyor.

Ağlamak normalde karanlık, keder ve belirsizlikle ilişkilendirilebilir. Buradaysa gözyaşları bile ışıklı.

Bu, şiirin genel estetiğine çok uygun:

Akşam karanlık getiriyor ama şiirin karanlığı bile ışık taşıyor.

8. Son iki dize: dua ve gökyüzü

"Susun! Sanki o böyle dua ederek
gökyüzüyle anlaşıyor."

Final son derece ilginç.

"Susun!" emriyle şiirin sesi birden kesiliyor.

Sanki şair okuyucuya:

Bu sessizliği bozmayın.

diyor.

Dünya başını eğmiş, ağlıyor ve gökyüzüyle anlaşmaya çalışıyor.

Buradaki "anlaşma"yı birkaç şekilde okuyabiliriz.

Birinci okuma: Geceyle barış

Dünya, güneşin gitmesini ve gecenin gelmesini kabul ediyor.

Yani:

ışık → ayrılık → gece

kaçınılmaz döngüsüne teslim oluyor.

İkinci okuma: Ölüm

Burada daha derin bir sembolik okuma mümkün.

Güneşin gidişi, çiçeklerin toprağa baş koyması, dünyanın başını eğmesi ve geceyi beklemesi...

Bunların tamamı ölümün şiirsel imgelerini çağrıştırıyor.

Fakat ölüm burada kesin bir son değil.

Çünkü gece "nicedir özlenen" bir şey.

Dolayısıyla şiirin ölüm anlayışı daha çok:

uyku → gece → yeniden doğacak gün

döngüsüne yakın.

Şiirin temel karşıtlığı

Şiirde sürekli bir ışık / karanlık karşıtlığı var ama klasik anlamda "iyi / kötü" karşıtlığı yok.

Fakat şiir bunlardan birini diğerine üstün tutmuyor.

Gece de hayatın gerekli bir parçası.

Hatta şiirde gece özleniyor.

"Ön Sezi" ile birlikte düşünülürse

Az önce analiz ettiğimiz "Ön Sezi" ile bu şiir arasında çok ilginç bir ortaklık var.

İki şiirde de doğa, insan ruhunun bir yansıması olmaktan öte canlı ve bilinçli bir varlık gibi davranıyor.

"Ön Sezi"de:

sessizlik → rüzgâr → fırtına

vardı.

Burada:

güneş → akşam → gece

var.

Ama iki şiirin ruh hâli farklı.

"Ön Sezi" yaklaşan değişimin yarattığı gerilim ve yalnızlıkla dolu.

"Akşam" ise değişimi daha kabullenici bir biçimde karşılıyor.

Birinde insan fırtınaya doğru fırlatılıyor.

Diğerinde dünya geceye doğru başını eğiyor.

Bu nedenle "Akşam"ın temel duygusunu tek kelimeyle ifade edecek olursam:

Teslimiyet.

Ama pasif bir teslimiyet değil.

Daha çok, hayatın kendi döngüsünü bilerek:

"Şimdi gece gelsin."

diyebilmenin huzurlu hüznü.

Şiirin en güçlü üç imgesi

1. "Bir bayrak gibi kuşatılmışım uzaklarla." — Ön Sezi

İnsanın yaklaşan geleceği bedeninde taşıması.

2. "yorgun başlarını yeryüzünün göğsüne yaslıyor." — Akşam

Doğanın anneye dönüşmesi ve uykunun güvenli bir eve dönüşmesi.

3. "apaydı[n]lık gözyaşlarıyla." — Akşam

Hüznün bile ışık taşıması.

Bu iki şiiri yan yana koyduğumuzda, şairin doğaya bakışının önemli bir özelliği ortaya çıkıyor: Doğa onun şiirlerinde dekor değil; yaşayan, hisseden, bekleyen, vedalaşan ve susarak dua eden bir varlık.