Sınırlar

Şehrin bitip de
tarlaların başladığı bir yer var.
Sınır belli değildir ama ayaklar neresi olduğunu bilir,
aynı zaman da kalp de, ki o hep yenilenmeye
ve bir o kadar sükunete hasrettir.

Bir gün gökyüzünde yaşayacağız.
Ama o vakte kadar yurdumuz
bu yeşil dünya olacak.
Tarlalar, göller, kuşlar.
Kalın gövdeli kara meşeler—muhakkak ki onlar
harika bir şeyin icadılar.
Ayrıca kaplan zambakları.
Ve bundan sonra artık kimsenin budamayacağı
kaçak hanımelleri.
Sordum “nerede” diye,
bildi ayaklarım.
Bir adım attım, evdeyim.

Mary Oliver 
İngilizceden çeviri: Merve Yiğit

Yenilenmeye ve Sükûnete

Bu şiir, Mary Oliver’ın şiir dünyasının çok belirgin bir damarını taşıyor: insanın kendisini dünyada yeniden bulması, doğanın içinde bir “ev” duygusuna ulaşması ve şehirle doğa arasındaki sınırın aslında zihinsel bir sınır olması.
Şiirin merkezindeki duygu: “Eve dönmek”
Şiirin en güçlü hareketi son iki dizede gerçekleşiyor:
“Sordum ‘nerede’ diye,
bildi ayaklarım.
Bir adım attım, evdeyim.”
Buradaki “ev” bir bina değil. İnsan ile dünya arasındaki doğru ilişkinin bulunduğu yer.
Şair “Neredeyim?” diye zihniyle soruyor; fakat cevabı ayakları biliyor. Bu çok güzel bir karşıtlık yaratıyor:
• Akıl soruyor.
• Beden biliyor.
• Ayak hareket ediyor.
• Kalp huzura kavuşuyor.
Dolayısıyla şiir, “ev” kavramını mülkiyetten çıkarıp aitlik duygusuna dönüştürüyor.
İnsan bir yere sahip olduğu için orayı evi olarak görmüyor; orada kendisi olabildiği için evinde hissediyor.

Şehir ile tarla arasındaki belirsiz sınır

Şiirin başlangıcı özellikle önemli:
“Şehrin bitip de
tarlaların başladığı bir yer var.
Sınır belli değildir ama ayaklar neresi olduğunu bilir,”
Burada fiziksel bir sınırdan söz ediliyor gibi görünse de aslında şiirin tamamını taşıyan düşünce bu.
Şehir ve kır arasında çizilmiş bir tabela, duvar veya çizgi yoktur. Fakat insanın bedeni bu geçişi hisseder.
Bu nedenle “ayaklar” şiirde yalnızca yürümeyi sağlayan beden parçası değildir. Ayaklar, insanın dünyayla kurduğu en doğrudan temas noktasıdır.
Göz yanılabilir, akıl kararsız kalabilir, insan kendisine “Ben nereye aitim?” diye sorabilir. Fakat yürüyen beden bazen cevabı zihinden önce bilir.
Bu, şiirin çok derin ama gösterişsiz düşüncesi.

“Kalp” neden yenilenmeye ve sükûnete hasret?
Şu bölüm şiirin insan tarafını açıyor:
“aynı zamanda kalp de, ki o hep yenilenmeye
ve bir o kadar sükunete hasrettir.”
Burada doğaya dönüş yalnızca romantik bir “doğayı seviyorum” duygusu değil.
İnsan yorulmuş.
Şehir hayatının hızından, karmaşasından, belki kendi zihninin gürültüsünden uzaklaşmaya ihtiyaç duyuyor. Fakat yalnızca yenilenmek de yetmiyor. Şiir özellikle “bir o kadar sükûnet” diyor.
Yani insanın ihtiyacı:
yenilenmek + sakinleşmek.
Bu ikisi birlikte gerçekleşiyor.
Doğa burada insanın karşısında duran güzel bir manzara değil; insanın kendisini yeniden düzenleyebildiği bir alan.

“Bir gün gökyüzünde yaşayacağız”
Şiirin bu dizesi bir anda ufku genişletiyor:
“Bir gün gökyüzünde yaşayacağız.”
Bu dizeyi şiirin geri kalanından koparırsak ölüm, öte dünya veya insanın dünyadan ayrılması gibi okunabilir.
Ama hemen ardından gelen dizeler bu düşünceyi dünyaya geri getiriyor:
“Ama o vakte kadar yurdumuz
bu yeşil dünya olacak.”
Bence şiirin asıl güzelliği burada.
Öteki dünya ihtimali ne olursa olsun, insanın şimdiki yurdu burasıdır.
“Bir gün gökyüzünde yaşayacağız” denildikten sonra şiir dünyadan vazgeçmiyor. Tam tersine dünyayı daha büyük bir dikkatle seyretmeye başlıyor:
“Tarlalar, göller, kuşlar.”
Bu basit sıralama neredeyse bir dua gibi.

Doğanın ayrıntıları neden önemli?
Mary Oliver’ın şiirinde doğa hiçbir zaman yalnızca “doğa” değildir.
Burada:
• tarlalar,
• göller,
• kuşlar,
• kara meşeler,
• kaplan zambakları,
• hanımelleri
tek tek ortaya çıkar.
Özellikle “kalın gövdeli kara meşeler” çok güzel bir ayrıntı.
Şair onların:
“harika bir şeyin icadılar”
olduğunu söylüyor.
Ağaçların burada bilimsel ya da botanik bir anlamı yok. Onlar varoluşun mucizesi.
Bir insan ağaca bakıp onun nasıl oluştuğunu açıklayabilir; fakat şiir, açıklamanın ötesindeki hayranlığı arıyor.
Ağaç vardır ve bu başlı başına harika bir şeydir.


“Kaçak hanımelleri” şiirin en güzel imgelerinden biri
Bence şiirin en sevimli ve aynı zamanda en özgürleştirici bölümü:
“Ve bundan sonra artık kimsenin budamayacağı
kaçak hanımelleri.”
“Kaçak” sözcüğü burada çok şey yapıyor.
Budanan, düzenlenen, kontrol edilen bir doğanın karşısına kendi yolunda büyüyen hanımelleri çıkıyor.
Şehirde insan sürekli düzenler:
• budar,
• keser,
• sınırlar,
• ayırır,
• biçim verir.
Oysa kırda hanımeli kaçar.
Ve şair onu artık kimsenin budamayacağını söylüyor.
Bu yalnızca bitkinin özgürlüğü değil; şiirdeki insanın da özgürlüğü.
İnsan da biraz “kaçak hanımeli” olmak istiyor.
Kendisine çizilen sınırların, düzenlemelerin, zorunlulukların dışına çıkıp kendi doğasına göre büyümek istiyor.

“Bir adım attım, evdeyim.”
Şiirin bütün düşüncesi bu cümlede toplanıyor.
Dikkat ederseniz şair uzun bir yolculuktan söz etmiyor. Eve ulaşmak için kilometrelerce yürümüyor.
Bir adım.
Bu çok önemli.
Çünkü şiirde eve dönüş coğrafi olarak küçük, ruhsal olarak çok büyük bir harekettir.
Bir adım atmak:
şehirden kıra,
gürültüden sessizliğe,
yapaylıktan doğaya,
yabancılıktan aidiyete,
huzursuzluktan sükûnete geçmek anlamına geliyor.
Ve belki daha da önemlisi:
İnsan kendisini bulmak için her zaman uzaklara gitmek zorunda değildir. Bazen yalnızca doğru yöne bir adım atması yeterlidir.

Şiirin arka planında nasıl bir insan var?
Ben bu şiirde dünyadan nefret eden bir insan görmüyorum. Daha çok dünyanın içinde kendisine ait yeri kaybetmiş ve onu yeniden bulmaya çalışan bir insan görüyorum.
Şehir kötülüğün sembolü değil; ama insanın doğayla arasına mesafe koyan bir yaşam biçiminin sembolü.
Tarla ise yalnızca kırsal alan değil. İnsanın kendisiyle yeniden temas kurduğu yer.
Bu nedenle şiir aslında “şehirden kaçalım, doğaya gidelim” şiiri değil.
Daha derinde şunu söylüyor:
İnsanın bir yere değil, bir varoluş biçimine ihtiyacı vardır.
Ve şiirin sonunda o varoluş biçimi bulunuyor:
“Bir adım attım, evdeyim.”
Bu yüzden şiirin sonu çok güçlü. Başta “Sınır belli değildir” denmişti. Sonda ise sınırın nerede olduğunu insanın ayakları biliyor.
Şiir böylece başladığı yere dönüyor: Akıl sınırı göremiyor; beden biliyor. İnsan evini düşünerek değil, yaşayarak buluyor.