Şiir İhtiyacı Olanındır: Okurun Şiirde Kendini Araması

Şiir İhtiyacı Olanındır

Il Postino’da Mario’nun Neruda’yla karşı karşıya geldiği sahne, ilk bakışta oldukça basit bir tartışma üzerine kuruludur. Neruda, Mario’nun kendi şiirlerinden birini Beatrice’i etkilemek için kullandığını öğrenir ve doğal olarak öfkelenir. Mario ise kendisini savunurken, şiirin yazılmış olmasının onun yalnızca şaire ait olduğu anlamına gelmediğini söyler. Filmin İngilizce kaynaklarında cümle iki biçimde aktarılıyor: “Poetry belongs to those who need it” ve “Poetry belongs to those who use it.”

Türkçede daha çok “Şiir onu yazana değil, ona ihtiyaç duyana aittir” biçiminde hatırlanıyor. Bu küçük farklılık bile önemli. Çünkü “ihtiyaç duymak” şiirin duygusal tarafını, “kullanmak” ise şiirin insanın hayatında bir iş görmesini öne çıkarıyor.

Ama sahnenin asıl güzelliği bence başka yerde.

Mario, Neruda’nın şiirini yalnızca alıp kullanmıyor. Şiirin kendisinde daha önce bulunmayan bir şeyi keşfediyor: kendi duygusunu söyleyebilme imkânını.

Neruda ona metaforu öğretiyor. Mario ise metaforu öğrendikten sonra yalnızca Neruda gibi konuşmaya başlamıyor; kendi dünyasını görmeye başlıyor. Beatrice’e duyduğu aşk, deniz, ada, sesler, günlük hayat artık onun için başka türlü görünmeye başlıyor. Filmde bu, Mario’nun kendisini şiir aracılığıyla bulma sürecinin bir parçası olarak da okunabilir.

Buradan kendi şiir okuma biçimime geçebilirim.

Ben şiirde kendimi arıyor muyum?

Evet. Fakat bunu “Her şiirde kendimi buluyorum” diye basitleştirmek istemiyorum. Daha çok, şiirin bende hangi hayat parçasını uyandırdığını ve neden bazı dizelerin beni diğerlerinden daha uzun süre durdurduğunu anlamaya çalışıyorum.

Bir önceki paylaşımda “ikidir fazlalık olmak” meselesini düşünelim.

Dizenin içinde, kendi başına edebî olarak ele alınabilecek bir anlam var. İki insanın bir araya gelmesi normalde çoğalma, bütünlenme ve birliktelik duygusu yaratması beklenirken, burada “iki” bir fazlalığa dönüşüyor. Birliktelik, varlığı azaltmak yerine fazlalık üretiyor.

Ben ise orada durmadım.

“İki kişilik varlık hâli bir fazlalığa dönüşüyor” dedim. Ardından “ikidir” sözcüğünün “iki kere” anlamına da açılabileceğini düşündüm ve birden başka bir kapı açıldı:

İki kez fazlalık olmak.

İşte burada artık yalnızca şiiri çözümlemiyorum. Şiirin kurduğu anlamı kendi deneyimimin içine götürüyorum. Ardından şu soru ortaya çıkıyor:

İnsan yalnızca bir ilişkinin içinde mi fazlalık hisseder, yoksa kendi hayatında da kendisine fazla gelebilir mi?

Bu, şiirin bana ait olmayan bir anlamını zorla şiire sokmak değil. Tam tersine, şiirin açtığı imkânı kendi hayatımda sınamak.

Bunu uzun yıllardır yaptığımdan olsa gerek, koca bir sayfaya baktığımda vazodaki çatlağı ilk bakışta görür gibi, metindeki o kırılgan kelimeyi hemen görüyorum.

Belki de yıllar içinde şiir okumak bende başka türlü bir dikkat geliştirdi. Artık her kelimeye aynı mesafeden bakmıyorum. Bazı kelimeler daha ilk anda kendisini belli ediyor; sanki metnin yüzeyinde küçük bir çatlak açılıyor ve ben gözümü oraya çeviriyorum. O kelimenin neden orada olduğunu, hangi duyguyu taşıdığını, hangi yaranın kenarından çıktığını merak ediyorum.

Çünkü şiirde beni çoğu zaman büyük ve gösterişli imgelerden önce, kırılgan kelimeler yakalıyor. Bir kelime fazla suskun olabilir, bir başkası cümlenin içinde hafifçe tökezleyebilir, bir diğeri hiç beklenmedik bir yerde durabilir. Ben galiba yıllardır o küçük düzensizliklerin peşinden gidiyorum.

Sonra o kelime büyüyor. Bir dizeye, bir dize şiirin bütününe açılıyor. Bazen şiirin anlamını oradan yeniden kuruyorum; bazen de o kelime beni kendi hafızamın hiç beklemediğim bir yerine götürüyor.

Bu yüzden şiirde kendi kırılmalarımı aramaktan çok, kendi kırılmalarımın hangi şiirlerde dile geldiğini fark ediyorum.

Belki de Şiir Antolojim’in yıllar içinde oluşmasının asıl nedeni bu: Bir şiiri yalnızca güzel olduğu için kaydetmiyorum. Bende bir yere dokunduğu için kaydediyorum. Sonra o dokunuşun nedenini anlamaya çalışıyorum.

Ve bazen bütün bunlar, koca bir sayfaya bakıp vazodaki çatlağı ilk bakışta görmek kadar hızlı gerçekleşiyor.

Benim için şiir okumanın önemli taraflarından biri burada başlıyor. Önce “Bu ne demek?” diye sormuyorum. “Bu neden beni burada durdurdu?” diye düşünüyorum.

Çünkü bir şiirin bütün anlamını anlayabiliriz ve yine de ona hiçbir şekilde bağlanmayabiliriz. Buna karşılık tek bir dizeyi tam olarak açıklayamasak bile o dize içimizde bir yere dokunabilir.

İşte Mario’nun cümlesi tam burada anlam kazanıyor.

Şiir ihtiyacı olanındır.

Çünkü ihtiyaç, yalnızca “Bu şiire ihtiyacım var” demek değildir. Bazen ihtiyaç, bir şiirin içinde henüz adını koyamadığımız bir duyguyla karşılaşmaktır.

Ben bir şiirde kendi hayatımdan bir karşılık bulduğumda şiiri tüketmiş olmuyorum. Aksine, şiir benim kendi hayatıma başka bir gözle bakmamı sağlıyor.

Bu yüzden “Şair bunu benim için mi yazmış?” sorusu bana yanlış geliyor.

Daha doğru soru şu:

Şairin söylediği şey, benim hayatımda hangi karşılığı buluyor?

Bu ikisi arasında büyük bir fark var.

İlkinde şiiri kendi hayatıma uydurmaya çalışıyorum. İkincisinde şiirin bana açtığı imkânı kabul ediyorum.

Ve burada kendime daha önce sorduğum “Buna hakkım var mı?” sorusunun cevabını da daha iyi anlayabiliyorum.

Evet, hakkım var.

Ama şiirin şairden bağımsız olduğunu iddia etmek için değil; şiirin benim hayatımda başka bir yankıya sahip olabileceğini kabul etmek için.

Çünkü şiir yayımlandığı anda artık yalnızca şairin zihnindeki şiir değildir. Bir okur onu okur, başka bir okur başka bir şey duyar. Bir insan aşkını bulur onda, bir başkası yasını, bir başkası çocukluğunu, bir başkası yalnızlığını.

Şair aynı şiiri yazmıştır.

Ama herkes aynı şiiri yaşamaz.

Belki “Şiir ihtiyacı olanındır” sözünün en güçlü tarafı da budur.

Mario’nun Neruda’nın şiirini sahiplenmesi, telif bakımından elbette savunulabilir bir şey değildir. Fakat filmin şiir üzerine kurduğu düşüncede mesele hukuki mülkiyet değildir. Sahne, şiirin yaşantıya geçtiği anda ne olduğuyla ilgilidir. Neruda’nın şiiri Mario’nun elinde başka bir hayatın parçasına dönüşür.

Burada Mario ile benim şiir okuma biçimim arasında bir yakınlık görüyorum.

Mario şiiri kendi hayatına sokuyor.

Ben şiiri kendi hayatımın içinden geçiriyorum.

Mario, şiirin içinden konuşmaya başlıyor. Ben ise çoğu zaman şiirin içinden kendi duygularımı anlamaya çalışıyorum.

Fakat benim şiirle ilişkimde bunun bir başka tarafı daha var. Şiir benim için yalnızca duygularımı anlamanın değil, duygularıma tercüman bulmanın da bir yolu.

Ben her zaman kendi duygularımı kendi kelimelerimle yazmıyorum. Bazen bir şairin cümlesi karşıma çıkıyor ve o cümlenin benim söyleyemediğim ya da söylemek için ayrıca kelime aramadığım bir duyguyu taşıdığını fark ediyorum.

Bu durumda o cümleyi kendime mal etmiyorum.

Şairin sözünün şaire ait olduğunu biliyorum.

Ama o sözün benim hayatımda bir yeri olduğunu da inkâr etmiyorum.

Belki benim şiirle ilişkimi anlatmak için “tercüman” kelimesi bu yüzden daha doğru. Şiir, duygularımı benim yerime açıklayan bir tercümana dönüşüyor. Ben de o tercümeyi kendi duygusal tarihime not düşüyorum.

Son beş yıl boyunca paylaştığım şiirlerden ve metinlerden birer ikişer dize seçerek üç bölüm hâlinde yayımladığım alıntılara bugün geriye dönüp baktığımda bunu daha açık görebiliyorum.

Her bir alıntının kaynağını da veriyorum. Okur isterse benim seçtiğim birkaç dizede kalabilir, isterse bağlantıya giderek şiirin ya da metnin tamamını okuyabilir. Yani ben şiiri kendi kişisel hikâyemin içine kapatmıyorum. Tam tersine, şiirin kendisine giden yolu açık bırakıyorum.

Bu benim için önemli.

Çünkü beni kişisel olarak tanımayan, hayatımı merak etmeyen bir insan da şiirantolojim.com’a girip o şiiri okuyabilir. Benim o dizeyi neden seçtiğimi bilmesine gerek yoktur. Hatta benim hayatımdan tamamen bağımsız olarak da şiirden başka bir anlam çıkarabilir.

Blogun altı milyon okunmaya ulaşmış olması da bunun somut bir göstergesi. Orada bıraktığım şey yalnızca beni tanıyan insanlara yönelik kişisel mesajlardan oluşmuyor. Benim kendi duygusal tarihim açısından anlam taşıyan bir şiir, beni hiç tanımayan bir okurun karşısına da bağımsız bir şiir olarak çıkabiliyor.

Dolayısıyla yaptığım şey bir şiiri saklamak ya da kendimi şiirin arkasına gizlemek değil.

Ben hiçbir zaman saklamıyorum. Yalnızca her zaman kendi kelimelerimle yazmış olmuyorum.

Bence aradaki fark önemli.

Bir şiiri paylaşırken “Ben böyle hissediyorum” demeyebilirim. Bunun yerine bir şairin “Yoruldum, usandım hayatın zorluklarından” cümlesini seçebilirim. “Ayrılık bana bunu yaptı” demeyebilirim; “Ayrılık acısı bülbüle şakımayı öğretince...” dizesinde durabilirim. “Beni okşayan bir şeyin kalıcı olmasını istiyorum” diye kendi cümlemi kurmayabilirim; “çünkü okşayış kalıcıdır” diyen bir şiirin altını çizebilirim.

Bunlar benim cümlelerim değil.

Ama onları seçmem benim.

Bu nedenle yıllar boyunca yaptığım alıntılara bugün bir bütün olarak baktığımda, orada doğrudan yazılmış bir otobiyografi görmüyorum. Fakat dolaylı bir otobiyografi görüyorum.

Kendi hayatım hakkında baştan sona bir anlatı yazmamış olabilirim. Fakat hangi cümlelerde durduğumu, hangi dizelerin altını çizdiğimi, hangilerini yıllar sonra hâlâ hatırladığımı ve hangilerini başkalarıyla paylaşmaya değer bulduğumu yan yana koyduğumda, kendi duygusal tarihimin izleri ortaya çıkıyor.

Belki de asıl otobiyografik olan, seçtiğim dizelerin tek tek anlamlarından çok seçme biçimimin kendisi.

Bu yüzden artık “Her şiirde kendi kırılmalarımı mı arıyorum?” sorusuna da başka türlü cevap verebilirim.

Hayır. Her şiirde kendi kırılmamı aramıyorum.

Ama kendi hayatımda yaşadığım bazı duyguların hangi şiirlerde dile geldiğini fark ediyorum.

Bazen bir şiir bana kendi hayatım hakkında daha önce düşünmediğim bir soru sorduruyor. Bazen bir dize, yıllardır hissettiğim ama adını koyamadığım bir duygunun biçimini gösteriyor. Bazen de yalnızca bir cümlenin içinde duruyorum ve neden durduğumu hemen bilmiyorum. Belki yıllar sonra anlıyorum.

Bu nedenle şiir benim için yalnızca okunan bir şey değil. Duygusal tarihime düşülen bir not da olabiliyor.

Üstelik bu notu kendi kelimelerimle yazmak zorunda değilim.

Başkalarının cümleleriyle kendi hayatımın kaydını tutabiliyorum.

Bunu yaparken şiirin kendisini de elimden geldiğince olduğu yerde bırakıyorum. Şairin adını, şiirin kaynağını, metnin bütününü koruyorum. Çünkü benim o şiirde bulduğum şey, şiirin bütün anlamını ortadan kaldırmıyor.

Benim için önemli olan iki cümleyi aynı anda söyleyebilmek:

Şair burada bunu söylüyor.

Ben burada kendime ait şunu duyuyorum.

Birincisi şiirin hakkı.

İkincisi benim okur olarak hakkım.

İkisini birbirine karıştırmadan yan yana tutabildiğim sürece, şiirin anlamını daraltmış olduğumu düşünmüyorum. Tam tersine, şiirin gerçek hayatla buluştuğu yere yaklaşmış olduğumu düşünüyorum.

Çünkü şiir yalnızca şairin zihninde kalmak için yazılmıyor. Bir noktada birinin hayatına değiyor. Bazen bir aşkın içinde, bazen bir ayrılığın, bazen bir kaybın, bazen yalnızca insanın kendisiyle baş başa kaldığı bir anda.

Şair şiiri kuruyor.

Okur onun içinde kendine rastlıyor.

Ben ise bazen o rastlantıyı kaydetme ihtiyacı duyuyorum.

Belki de Neruda’nın postacısının söylediği düşünceyi benim açımdan önemli kılan şey tam olarak bu:

Şiir ihtiyacı olanındır.

Çünkü insan bazen şiire güzel sözler duymak için değil, kendi içinde taşıdığı bir duygunun dilini bulmak için ihtiyaç duyuyor.

Bazen insan kendi hayatını kendi cümlesiyle anlatamıyor. Sonra bir şair çıkıyor ve onun yerine, ondan yıllar önce, tam da o duygunun cümlesini kurmuş oluyor.

İnsan o cümleyi okuduğunda yalnızca şunu söylemiyor:

“Ne güzel söylemiş.”

Bazen şunu da söylüyor:

“Benim duygumun dili buymuş.”

Ve belki şiirin insana verdiği en büyük özgürlüklerden biri burada ortaya çıkıyor. İnsan kendisini bir başkasının cümlesinde bulabiliyor. O cümleyi kendi hayatına taşıyabiliyor. Onu kendi duygusal tarihinin bir yerine koyabiliyor. Ama bunu yaparken şiirin şairden geldiğini de unutmuyor.

Şair şiiri yazıyor.

Ben onun içinden kendi hayatımda karşılık bulan yeri seçiyorum.

Okur başka bir yerini seçiyor.

Böylece aynı şiir, farklı hayatlarda farklı izler bırakabiliyor.

Belki de şiirin asıl gücü burada.

Şiir ne yalnızca şairindir ne de okurun istediği her şeye dönüştürebileceği sınırsız bir malzemedir. Şiir, şairin kurduğu dünya ile okurun hayatı arasında yeniden yaşanır.

Ve ben kendi şiir arşivime bugün biraz da böyle bakıyorum.

Orada yalnızca sevdiğim şiirler yok.

Beni bir yerde durdurmuş dizeler var.

Bazıları bir ilişkiye, bazıları bir kayba, bazıları yalnızlığa, bazıları zamana, bazıları geçmişe, bazıları da henüz adını koyamadığım bir duyguya dokunmuş olabilir.

Ben onları seçmişim.

Altlarını çizmişim.

Bir yere kaydetmişim.

Sonra paylaşmışım.

Yıllar geçtikten sonra yeniden karşılarına çıkmışım.

Belki bu yüzden şiirantolojim.com benim için yalnızca bir şiir arşivi değil. Bir bakıma, kendi duygusal tarihimin başkalarının cümleleriyle tutulmuş kaydı.

Ve Neruda’nın postacısının o cümlesine bugün kendi deneyimimden baktığımda, onu şöyle tamamlamak isterim:

Şiir ihtiyacı olanındır; çünkü insan bazen kendi hayatını ancak başka birinin cümlesinde okuyabilir.