Şiir ile Hayat Arasında Bir Ölçü: “Karısı İçin Bir Şiir Yazdı Ozan”

Resul Hamzatov’un bu kısa şiiri, ilk bakışta bir aşk şiirinin kurulup hemen ardından bozulması üzerine kurulu küçük bir mizah öyküsü gibidir. Ozan, karısına duyduğu sevgiyi büyük ve parlak imgelerle anlatır: “Işığımsın benim, yıldızım, şafağımsın.” Kadın onun dünyasına ışık veren, yokluğunda ise hayatı “acı” ve “tatsız” kılan kişidir. Fakat şiirin asıl anlamı bu romantik sözlerde değil, bu sözlerin gerçek hayatla karşılaşmasında ortaya çıkar.

Ozan tam karısı için şiir yazmaktadır. Derken şiirinin konusu, yani “yıldızı ve ışığı”, gerçekten kapıya gelir. Üstelik “gülümseyerek” gelir. Bu ayrıntı önemlidir; çünkü kadın artık ozanın şiirindeki soyut bir sevgili değil, gündelik hayatın içindeki gerçek insandır. Ve ozanın romantik dünyası bir anda dağılır:

“Yine mi sen?” diye bağırdı ozan,
“Çalışıyorum, Tanrı aşkına git başımdan!”

Şiirin mizahı, bu iki durum arasındaki uçurumdan doğar. Birkaç saniye önce karısının yokluğunda her şeyin “acı, tatsız” olduğunu söyleyen adam, kadın gerçekten geldiğinde ondan gitmesini ister. Fakat burada mesele karısını sevip sevmediği değildir. Tam tersine, karısını şiir yazacak kadar sevmektedir. Ozanın düştüğü durum, şiire dalmanın hayatın kendisini bir anlığına görünmez kılmasıdır.

Bu nüans şiirin bütün anlamını değiştirir. Ozan karısının varlığından bunalmış değildir; onunla yaşamaya tahammül edemediği için “git başımdan” demez. “Çalışıyorum” der. Yani zihni, yazmakta olduğu şiirin içindedir. Karısı ise tam o sırada şiirin dışından gelip karşısında durmuştur. Ozan, şiirinde ışık olarak tarif ettiği kadının gerçek ışığını o anda görememektedir.

Böylece Hamzatov, sanatla hayat arasındaki çok ince bir sınırı mizahla görünür kılar. Bir şeyi anlatmak için ona yoğunlaşmak gerekir; fakat insan anlatmaya çalıştığı şeyi göremeyecek kadar yoğunlaşırsa, şiir hayatla bağını koparmaya başlar. Ozanın komikliği de tam burada ortaya çıkar: Karısını sevmediği için değil, şiirine fazla daldığı için kapıdaki karısını göremez.

Benim için bu şiirin asıl önemi de burada başlıyor. Şiirle meşguliyette dozu kaçırıp kaçırmadığımın ölçü birimi, bu şiirdeki o küçük nüansta saklı.

Çünkü şiirle ilgilenmek benim için yalnızca birkaç şiir okumaktan ibaret değilse, zamanla insanın hayatında ciddi bir yer kaplamaya başlar. Okumak, araştırmak, şairlerin hayatlarının peşine düşmek, şiirleri karşılaştırmak, çözümlemek, yazmak, yeniden yazmak… Bunların hepsi tek tek bakıldığında değerli uğraşlar. Hatta insanın hayatına anlam, derinlik ve dikkat katabilir. Fakat burada başka bir soru ortaya çıkar:

Şiire ayırdığım zaman, hayatımda şiirin hak ettiği yer kadar mı; yoksa hayatımın geri kalanından çalmaya başlayacak kadar mı?

Benim ölçüm tam burada devreye giriyor. Bir şairin şiirle geçirdiği zamanın fazla olup olmadığını dışarıdan söylemek kolay değildir. Kimi insan şiirle mesleği gereği, kimi tutkusu gereği, kimi de yalnızca birkaç saatlik bir sığınak olarak ilgilenir. Dolayısıyla mesele saat hesabından çok, şiirin hayat içindeki ağırlığıdır.

Şiir, insanın mesleğinden daha fazla zamanını almaya başladığında, özellikle de kişinin kendi sorumluluklarının, ilişkilerinin, gündelik hayatının, dinlenmesinin ve başka ilgi alanlarının önüne geçtiğinde durup düşünmesi gerekir. Çünkü artık mesele yalnızca “şiiri çok sevmek” değildir. İnsan kendisine bir sınır koyamıyor, sürekli şiire dönüyor, başka işlere ayırması gereken zamanı şiire aktarıyor ve bundan vazgeçemiyorsa, sevgi ile bağımlılık arasındaki çizgiye yaklaşmış demektir.

Burada Hamzatov’un ozanı benim için küçük ama güçlü bir uyarıya dönüşüyor. Ozanın yaptığı şey tek başına yanlış değildir; çalışmaktadır. Bir şiir yazmaktadır. Fakat şiir yazmak, hayatın kendisini görmesini engellediği anda ölçü kaçmaya başlamıştır. Karısı kapıdadır. Şiir yazdığı kadın kapıdadır. Ve ozan buna rağmen onu “git başımdan” diyerek geri çevirmektedir.

Benim açımdan önemli olan da tam bu nokta: Şiirle geçirdiğim zaman, hayatın içinde daha dikkatli bir insan olmamı sağlıyor mu; yoksa hayatın benden beklediği şeyleri ertelememe, insanları ihmal etmeme ve başka hiçbir şeye yer bırakmamama mı yol açıyor?

Eğer ikinci durum ortaya çıkıyorsa, şiirin kendisi ne kadar güzel olursa olsun, insanın durup kendisine çeki düzen vermesi gerekir. Bir sınır koymak gerekir. Çünkü insanın sevdiği bir şeyle arasındaki ilişkinin sağlıklı kalması için, o şeyin hayatın tamamını işgal etmemesi gerekir.

Bu yüzden benim için bu şiirin “ölçü birimi” oluşu, şiirle kaç saat geçirdiğimi ölçmekten çok daha anlamlıdır. Şiirle uğraşırken kapıda duran hayatı hâlâ görebiliyor muyum?

Hamzatov’un ozanı karısını seviyor. Hatta onun için şiir yazıyor. Fakat şiirin içine öyle dalıyor ki, şiirinin konusu gerçek hâliyle kapısına geldiğinde onu göremiyor. Mizahın altında yatan nüans tam burada: Ölçüyü kaçırmak, sevdiğimiz şeyden vazgeçememek değil; sevdiğimiz şey yüzünden başka şeyleri göremez hâle gelmektir.

Bu nedenle “Karısı İçin Bir Şiir Yazdı Ozan” benim için yalnızca şiirin hayatla ilişkisini anlatan bir şiir değil; aynı zamanda şiirle kurduğum ilişkinin sınırını yoklayan bir ölçüm.

Şiir hayatıma ne kadar girerse girsin, hayatın kendisini benden almamalı. Şairleri, şiirleri ve onların dünyalarını anlamaya çalışırken, kendi dünyamı ihmal etmeye başladıysam artık şiirle arama yeniden mesafe koymam gerekir.

Belki de şiirin bana bıraktığı en önemli ölçü budur:

Şiir için hayatı ihmal etmeye başladığım yerde, şiirle aramdaki ölçüyü yeniden kurmam gerekir.

Çünkü şiirin amacı hayatın yerine geçmek değil, hayatı daha derinden görebilmektir. Kapıya gelen “yıldızı ve ışığı” göremiyorsam, ne kadar şiir okuduğumun artık bir önemi kalmaz.