insan bazen susar göğü çizer gözleri hayret eder kendine özgü hazla
hayatı denemek istediği kendiyle arasında mesafe ellerini yüzüne mecbur tutar
biter her rakamda bir aşk ve stanbul tecrübe edilmiş her sayfada sorudur her erkek
bakarsın içinde annenden kalma bir uçurum buyur eder herkesi içeri ihanet
şükür ki kelimeler yetişmiştir imdadına ve sayılar tereddüde imkan vermeyen kötü bir sual
sayarsın sayarsın bitmez hayatın acıttığı kara aşk zalimdir aşk zalimdir aşk zalim zalim aşk
çünkü her defasında üzülmüştür yüzü çünkü her kahraman yalnızdır bu ilk değildir ama
bir esmerlik içini tutmuş alınyazına konmuş bir puhu ömrüne acılar saçar
senle bir yolu gideriz bakarsın ardında topyekun orduları yenilmiş bir yahudi ya da
van’da bir kahve ortası telvesinde de yollar var
git geldiğin gibi ikidir fazlalık olmak kendinden çıkıp çektirdiğin her fotoğraf ağrılı bir konstantinopol
içinde bir azlık oturmuş da gün ortasına kendi halinde sımsıcak
yüzyıllık ağrısıymış da kırk günün onca telesekreter mesajı üşütmek etmek için var
Betül Tarıman
Sayılardan Hafızaya, Hafızadan Ağrıya
Betül Tarıman’ın “Sayıların Hikmeti” şiiri, adının çağrıştırdığı matematiksel kesinliğin aksine, hayatın ölçülemeyen, hesaplanamayan ve açıklanamayan tarafları üzerine kuruludur. Şiirde sayılar vardır; fakat sayılar hiçbir şeyi kesinleştirmez. Tam tersine, her sayı başka bir hatırayı, başka bir soruyu, başka bir yarayı açar. Rakamlar aşkın, zamanın, tarihin, kaderin ve kişisel hafızanın içine karışır. Şiir ilerledikçe insanın hayatını sayarak anlamlandırma çabasının nasıl başarısızlığa uğradığını görürüz.
Şiirin ilk dizesi, insanı dış dünyayla değil, kendi içindeki şaşkınlıkla karşı karşıya getirir:
“insan bazen susar göğü çizer gözleri hayret eder kendine özgü hazla”
Burada susmak boşluk değildir. İnsan konuşmayı bıraktığında gökyüzünü “çizer”; yani sözcüklerin yerine bakışları geçer. Fakat gözlerin hayret ettiği şey yalnızca gökyüzü değildir. “Kendine” hayret eder insan. Böylece şiirin daha ilk anında dış dünya ile iç dünya arasında bir mesafe kurulur.
Bu mesafe hemen sonraki dizede belirginleşir:
“hayatı denemek istediği kendiyle arasında mesafe ellerini yüzüne mecbur tutar”
İnsan hayatı deneyimlemek ister; fakat hayatı yaşayan kişi ile kendi benliği arasında bir mesafe vardır. “Ellerini yüzüne mecbur tutmak” ifadesi bu yabancılaşmayı bedensel hâle getirir. İnsan kendisine dokunarak kendisini tanımaya çalışır. Yüz, kişinin kendi varlığını tanıdığı yerdir; fakat burada ona dokunmak doğal değil, “mecbur” bir harekettir. Kişi kendi benliğine ulaşmak için dolaylı bir yol kullanmak zorundadır.
Ardından şiirin başlığıyla doğrudan ilişkili bir dize gelir:
“biter her rakamda bir aşk”
Sayı burada hayatın düzenini gösteren nötr bir araç olmaktan çıkar. Her rakam bir aşkın bitişine bağlanır. Saymak, aynı zamanda kayıpları kaydetmektir. Bir aşk bitmiştir ve o bitiş sanki bir rakamın içine yazılmıştır.
Hemen ardından:
“tecrübe edilmiş her sayfada sorudur her erkek”
dizesi gelir. Sayfa, yaşanmışlığın kaydıdır; fakat yaşanmış olan her şey bir cevap vermek yerine yeni bir soru doğurur. “Her erkek” ifadesi de şiirin kişisel ilişkiler alanına geçişini sağlar. Deneyimlenmiş her ilişki, geride açıklanamayan bir soru bırakır. İnsan yaşadıkça hayatı çözmek yerine, kendi geçmişine dair daha fazla soru biriktirir.
Şiirin en güçlü kişisel imgelerinden biri hemen burada ortaya çıkar:
“bakarsın içinde annenden kalma bir uçurum buyur eder herkesi içeri ihanet”
“Annenden kalma bir uçurum”, şiirin bireysel geçmişe açılan en derin kapılarından biridir. Uçurumun anneden “kalması”, insanın bütün yaralarının kendisiyle başlamadığını düşündürür. Bazı boşluklar, korkular ve kırılmalar insandan önce vardır ve insan onları miras alır.
Fakat şair uçurumu yalnızca boşluk olarak bırakmaz:
“buyur eder herkesi içeri”
Uçurum bir eve dönüşür; insanları içine çağırır. Burada çok güçlü bir paradoks vardır. İnsan kendisindeki boşluğu başkalarından gizlemek yerine, farkında olarak ya da olmayarak onları o boşluğun içine davet eder. Böylece kişinin geçmişten taşıdığı yara, kurduğu ilişkilerin içine de girer. Dizenin sonunda tek başına belirginleşen “ihanet”, aşkın ve yakınlığın içine geçmişten taşınan bu karanlığın adını koyar.
Bunun ardından dilin kendisi devreye girer:
“şükür ki kelimeler yetişmiştir imdadına”
Şair için kelimeler bir kurtarma aracıdır. Yaşananı bütünüyle iyileştiremezler ama insanın kendi acısıyla baş başa kalmasını önlerler. Fakat hemen ardından sayıların yeniden ortaya çıkması önemlidir:
“sayılar tereddüde imkan vermeyen kötü bir sual”
Sayıların özelliği kesinliktir. İki ikidir, kırk kırktır, yüz yüzdür. Fakat şiirde bu kesinlik hayatın belirsizliğiyle karşılaşır. Sayı cevap vermesi beklenen bir araçken “kötü bir sual” hâline gelir. Çünkü hayatın acısını sayıya dönüştürmek mümkün değildir.
Bu nedenle:
“sayarsın sayarsın bitmez hayatın acıttığı”
dizesi şiirin temel hareketlerinden birini ortaya çıkarır. İnsan sayar ama bitiremez. Çünkü saydığı şey rakamlar değil, yaşanmışlıklardır. Hayatın acısı matematiksel bir toplam değildir.
Sonra şiir aşkın kendisine teslim olur:
“kara aşk zalimdir aşk zalimdir aşk zalim zalim aşk”
Burada tekrar, anlamı açıklamaktan çok acının ritmini oluşturur. “Aşk zalimdir” sözü tekrarlandıkça cümle olmaktan çıkar, neredeyse bir iç çekişe dönüşür. Sonunda kelimelerin dizilişi bile bozulur: “aşk zalim zalim aşk.” Sanki aşk hakkında konuşan kişi, artık düzgün bir cümle kurabilecek mesafeyi kaybetmiştir.
Ardından gelen:
“çünkü her defasında üzülmüştür yüzü çünkü her kahraman yalnızdır”
aşkın bireysel acısını daha geniş bir insanlık hâline taşır. “Kahraman” burada zafer kazanan kişi değildir. Kendi acısını taşıyan, kendi hayatının yükünü tek başına üstlenen kişidir. Bu nedenle kahramanlık ile yalnızlık aynı cümlede buluşur.
“bu ilk değildir ama”
dizesi ise yaşanan acının tekrarlanan niteliğini gösterir. Acı ilk kez gelmemiştir; fakat daha önce yaşanmış olması onu daha az acı verici hâle getirmez.
Şiirin karanlığı bundan sonra yoğunlaşır:
“bir esmerlik içini tutmuş alınyazına konmuş bir puhu ömrüne acılar saçar”
“Esmerlik” burada fiziksel bir özellik değil, ruhun üzerine çöken koyuluk gibidir. İçeriyi kaplayan bir kararma vardır. “Alınyazına konmuş bir puhu” ise kader ile karanlığı birleştirir. Puhu geceye ait bir kuştur; burada insanın ömrünün üzerine yerleşmiş, kaderle birleşmiş bir karanlık hâline gelir. Acı artık gelip geçen bir olay değil, ömrün atmosferidir.
Şiirin ardından coğrafya genişler:
“senle bir yolu gideriz bakarsın ardında topyekun orduları yenilmiş bir yahudi ya da”
İki insanın birlikte yürüdüğü sıradan bir yolun arkasında bir anda tarih belirir. “Topyekun orduları yenilmiş” ifadesi, bireysel hayatın arkasında kolektif yenilgilerin ve tarihsel travmaların bulunduğunu düşündürür. Ancak “bir yahudi ya da” ifadesinin yarım bırakılması özellikle önemlidir. Şair açıklamayı tamamlamaz. Tarih, burada kesin bir anlatıya değil, hafızanın parçalı ve belirsiz yapısına dönüşür.
Sonra Van gelir:
“van’da bir kahve ortası telvesinde de yollar var”
Kahve telvesindeki yollar, kaderi okumaya yönelik geleneksel bir bakışı çağırır. İnsan geleceğini, geçmişini ve yolunu anlamaya çalışır. Fakat burada yol gerçek bir yol değildir; telvenin içinde görülen bir izdir. Sayılar gibi fal da hayatı anlamlandırmaya yönelik bir çabadır. İnsan sürekli işaretler arar.
Ve şiirin en yoğun bölümlerinden biri gelir:
“git geldiğin gibi ikidir fazlalık olmak
kendinden çıkıp çektirdiğin her fotoğraf ağrılı bir konstantinopol”
Bu, şiirin en yoğun ve en kapalı yerlerinden biri. Özellikle “ikidir fazlalık olmak”, “kendinden çıkmak” ve “ağrılı bir Konstantinopol” ifadeleri birbirine bağlanınca anlam belirginleşiyor.
Buradaki “git geldiğin gibi”, yalnızca birine “geldiğin yere dön” demek değil. İnsanın bir yere, bir ilişkiye, bir hayata girip orada kendisine ait olmayan bir fazlalığa dönüşmesini de düşündürüyor. “Geldiğin gibi git” sözündeki sıradanlık, hemen ardından gelen “ikidir fazlalık olmak” ile bozuluyor.
“İki” burada yalnızca matematiksel bir sayı olmayabilir. Şiirin sayılarla kurduğu ilişkiyi düşünürsek özellikle önemli.
İki kişi olduğunda normalde bir çift oluşur. İki, eksiklik değil tamamlanma sayısıdır: ben ve sen.
Ama şair bunu tersine çeviriyor:
iki olmak → fazlalık olmak.
Yani iki kişi yan yana geldiğinde birbirini tamamlaması beklenirken, burada iki kişilik varlık hâli bir fazlalığa dönüşüyor.
“İkidir” sözcüğü ayrıca “iki kere” anlamını taşıyor olabilir. O zaman “iki kez fazlalık olmak” gibi bir duygu çıkar: İnsan hem bulunduğu yerde hem de kendisiyle ilişkisinde fazladır. Bir yere ait değildir; hatta kendi hayatında bile kendisine fazla gelmektedir.
Bence dizedeki asıl acı burada.
“Kendinden çıkıp”
Bu ifade çok önemli.
“Kendinden çıkmak”, kendisini terk etmek, kendi benliğinin dışına çıkmak demek. Fotoğraf çektirmek için insan kendisini bir anlığına dışarıdan görür. Normalde fotoğraf, “işte benim” deme biçimidir.
Ama burada tam tersi gerçekleşiyor:
Kendinden çıkıyorsun ve kendine dışarıdan bakıyorsun.
Fotoğraf artık hatıra olmaktan çıkıyor; kişinin kendi yabancılığının kanıtına dönüşüyor.
“Çektirdiğin her fotoğraf ağrılı”
Çünkü fotoğraf zamanı durdurur.
Bir fotoğrafta yüzün, bulunduğun yer, yanında bulunan insanlar sabitlenir. Fakat hayat devam eder. Dolayısıyla fotoğrafın gösterdiği kişi ile fotoğrafa bakan bugünkü kişi arasında bir mesafe oluşur.
Şairin daha önce söylediği:
“hayatı denemek istediği kendiyle arasında mesafe”
ifadesi burada yeniden yankılanıyor.
Kişi kendinden çıkıyor, sonra fotoğrafta kendisine bakıyor. Böylece kendi hayatına dışarıdan bakan bir yabancı hâline geliyor.
Ve fotoğraf “ağrılı”.
Çünkü gördüğü şey yalnızca geçmiş değildir; kaybettikleri, değiştikleri, artık yanında olmayan insanlar ve artık aynı kişi olmayan kendisidir.
Peki neden “Konstantinopol”?
Burada dize birden bire çok büyüyor.
Konstantinopol, bugünkü İstanbul'un tarihsel adlarından biri. Ama şair özellikle “İstanbul” demiyor. “Konstantinopol” diyerek şehrin bugünkü görüntüsünün altına gömülmüş eski zamanları, kayıpları, dönüşümleri ve tarihsel katmanları çağırıyor.
Bu nedenle:
“her fotoğraf ağrılı bir konstantinopol”
çok güzel bir metafor.
Her fotoğraf, küçük bir İstanbul gibi.
Nasıl İstanbul'un bugünkü hâlinin altında başka şehirler, başka insanlar, başka hayatlar ve başka zamanlar varsa; insanın bir fotoğrafının altında da artık geri getirilemeyecek bir geçmiş vardır.
Üstelik Konstantinopol yalnızca “eski İstanbul” değildir. Kelimenin içinde bir kaybolmuş dünya duygusu vardır. Bir zamanlar var olmuş ama artık aynı biçimde bulunmayan bir şehir.
Fotoğraf da aynı şeyi yapar:
Bir zamanlar var olan hayatı saklar ama geri getiremez.
Bu yüzden “ağrılı”.
Dizenin tamamını nasıl okuyorum?
Ben bu iki dizeyi şöyle anlıyorum:
İnsan bir ilişkiye, bir şehre, bir zamana girer; fakat orada kendisini tamamlanmış hissetmek yerine fazlalık olduğunu fark eder. Sonra kendi benliğinin dışına çıkar, kendi hayatına uzaktan bakmaya başlar. Çektirdiği her fotoğraf da artık mutlu bir anın hatırası değildir; kaybolmuş bir zamanın, terk edilmiş bir benliğin, yaşanmış ama geri dönülemeyen bir dünyanın görüntüsüdür.
Ve o görüntü, Konstantinopol gibi, geçmişi bugünün içinde taşıdığı için ağrılıdır.
Hatta şiirin başlığındaki sayı ile de çok güzel birleşiyor: “iki”, burada iki insanın birlikteliğinden çok, insanın kendisiyle arasındaki mesafeyi ölçen bir sayı hâline geliyor. “Her fotoğraf” ise o mesafenin görsel kaydı.
Şiirin son bölümünde zaman yeniden sayılara dönüşür:
“içinde bir azlık oturmuş da gün ortasına kendi halinde sımsıcak”
Buradaki “azlık” da başlıktaki sayı fikrinin başka bir biçimidir. İnsan bir topluluğun, bir şehrin, bir hayatın içinde kendisini “azlık” olarak hissedebilir. “Gün ortasına kendi halinde sımsıcak” oturması ise bu yabancılığın içinde bile kendisine küçük bir sıcaklık alanı kurduğunu gösterir. Şiirin karanlığının ortasında kısa süreli bir insan sıcaklığı belirir.
Fakat hemen ardından zaman ölçeği yeniden büyür:
“yüzyıllık ağrısıymış da kırk günün onca telesekreter mesajı üşütmek etmek için var”
“Yüzyıl” ile “kırk gün” aynı alanda buluşur. Böylece şiirin sayı sistemi yeniden devreye girer. Bir yanda tarihsel ölçekte bir ağrı, diğer yanda gündelik hayatın küçük zaman parçaları vardır. Telesekreter mesajları modern hayatın mekanik iletişim biçimidir; fakat bu mekanik seslerin arkasında yüzyıllık bir ağrı vardır.
Böylece şiirin başlığındaki “hikmet” ironik bir anlam kazanır. Sayıların bir hikmeti varmış gibi görünür; fakat şiir boyunca sayılar hayatı açıklamak yerine onun açıklanamazlığını gösterir. Bir, iki, kırk, yüz ve yüzyıl; bunların hiçbiri yaşanan acının gerçek miktarını veremez.
Şiirin bütününde sayı, aslında insanın hayatını anlamlandırma ve kontrol etme çabasıdır. İnsan kaç aşk yaşadığını, kaç gün geçtiğini, kaç mesaj geldiğini, kaç fotoğraf kaldığını, kaç yılın geride olduğunu sayabilir. Fakat “sayarsın sayarsın bitmez.” Çünkü yaşanmış hayatın gerçek toplamı rakamlardan oluşmaz.
Bu nedenle “Sayıların Hikmeti”, sayıların kesinliğini kullanarak hayatın kesinlikle açıklanamayacağını gösteren bir şiirdir. Rakamlar aşkın içine, aşk ihanetin içine, ihanet geçmişin içine, geçmiş fotoğrafların içine, fotoğraflar şehrin tarihine, şehir de insanın kendi hafızasına dönüşür.
Sonunda geriye bir hesap değil, ağrı kalır.
Ve belki şiirin en derin hikmeti de budur: İnsan hayatını sayabilir; ama hayatın kendisini hesaplayamaz.
