Mendilimde Kan Sesleri: Mendilde Biriken Bir Ülkenin Acısı

Edip Cansever'in Mendilimde Kan Sesleri şiiri, Ahmet Gayretli'nin gerçek hayatını bilmeden de güçlü bir şiirdir. Fakat Ahmet Gayretli'nin kim olduğunu öğrendiğimizde şiirin birçok dizesi yeni bir derinlik kazanır. Çünkü “Ahmet Abi” yalnızca şiirin içinde yaratılmış bir karakter değildir. 1926 Kayseri doğumlu, işçi bir babanın oğlu; gençliğinde Halkevleri'nde siyasallaşmış; Tayyare Fabrikası'nda çalışmış; 1951 TKP tutuklamaları sırasında cezaevine girmiş; Sansaryan Hanı, Harbiye Askerî Cezaevi ve Adana Cezaevi'nde yıllar geçirmiş; Malatya'ya sürülmüş; siyasal kimliği nedeniyle iş bulmakta zorlanmış; buna rağmen hayatının sonuna kadar daha iyi bir dünyanın mümkün olduğuna inanmış gerçek bir insandır.

Bu biyografik gerçeklik şiiri bir “belge”ye dönüştürmez. Tam tersine, Cansever'in yaptığı dönüşümü daha görünür kılar. Şair Ahmet Gayretli'nin hayatını anlatmaz; onun yaşadığı hayatın içindeki işsizlik, cezaevi, özlem, dostluk, aşk, çocuk, gurbet, umut ve kayıp duygularını Türkiye'nin toplumsal ruhuna dönüştürür.

Şiirin merkezindeki kişi böylece tek bir Ahmet olmaktan çıkar. Ahmet Gayretli'de bir kuşak, o kuşakta da bir ülke görünür.

“Ahmet Abi”den Türkiye'ye

Şiirin ilk dizeleri son derece kişisel bir sesle başlar:

“Her yere yetişilir
Hiçbir şeye geç kalınmaz ama
Çocuğum beni bağışla
Ahmet Abi sen de bağışla”

Buradaki “ama”, şiirin bütün kapısını açan kelimedir. Her şeye yetişmek mümkündür; fakat insan yine de asıl önemli şeylere geç kalabilir. Şairin ilk hareketi bir özürdür.

“Çocuğum” ve “Ahmet Abi” aynı cümlenin içine yerleştirilir. Biri gelecek kuşağı, diğeri geçmiş kuşağı çağrıştırır. Böylece daha başlangıçta geçmiş ile gelecek arasında duran bir anlatıcı ortaya çıkar.

“Bağışla” kelimesi şiirin sonunda yeniden anlam kazanacaktır. Ahmet Gayretli'nin ölümünden sonra onu arayan, fakat bulamayan ve ona yeterince ulaşamadığını düşünen insanların duyduğu gecikmiş vicdan, bu sözü daha geniş bir bağlama taşır.

Dolayısıyla “Ahmet Abi sen de bağışla” yalnızca Cansever'in dostundan özür dilemesi değildir. Aynı zamanda bir kuşağın kendisinden önceki kuşağa karşı duyduğu borcun ifadesi olarak da okunabilir.

İnsan yaşadığı yere benzer

Şiirin merkezindeki önerme şudur:

“İnsan yaşadığı yere benzer.”

Cansever bu cümleyi bir düşünce olarak ortaya atıp bırakmaz. İnsan ile yaşadığı coğrafya arasındaki benzerliği giderek genişletir. İnsan o yerin suyuna, toprağına, balığına, çiçeğine, dağlarına, göğüne, denizine, evlerine, sokaklarına, avlularına ve sözlerine benzer.

Böylece insan ile coğrafya arasındaki sınır ortadan kalkar.

Ahmet Gayretli'nin biyografisini bildiğimizde bu dize daha da somutlaşır. Kayseri'deki yoksulluk, çocuklukta yaşanan hastalıklar, toplumsal ve dinsel baskılar, fabrika hayatı, siyasal mücadele, tutuklanma, cezaevleri, sürgün, işsizlik ve dışlanma onun kişiliğinin oluştuğu çevredir.

Ahmet yalnızca Türkiye'de yaşayan bir insan değildir.

Türkiye onun hayatının içine işlemiştir.

Bu nedenle şiirde:

“Ne kadar benziyoruz Türkiye'ye Ahmet Abi.”

denmesi çok önemlidir.

“Ahmet Türkiye'ye benziyor” denmez. “Benziyoruz” denir. Şair kendisini Ahmet'in karşısına koymaz. Ahmet'i anlatırken kendisini de onunla aynı toplumsal kaderin içine yerleştirir.

Bu “biz”, şiirin politik ve ahlaki merkezidir.

Gündelik hayatın içindeki Türkiye

Cansever'in Türkiye'yi anlatma yöntemi doğrudan politik sloganlar değildir. Ülkeyi gündelik hayatın küçük ayrıntılarından kurar:

“Camcının cam kesmesine, dülgerin rende tutmasına
Öyle bir cıgara yakımına, birinin gazoz açmasına
Minibüslerine, gecekondularına
Hasretine, yalanına benzer”

Camcı, dülger, sigara, gazoz, minibüs, gecekondu... Bunlar “büyük tarih”in kelimeleri değildir. Fakat Cansever'in Türkiye'si tam olarak bu küçük hayatların toplamıdır.

Bu nedenle şiirin toplumsallığı sloganlardan değil, gündelik yaşamın dokusundan doğar.

Ahmet Gayretli'nin de böyle bir hayatı vardır: fabrika, tabela, işçilik, işsizlik, ev, sofra, türkü, cezaevi, dostluk...

Cansever bu sıradan ayrıntıları büyüterek bir ülkenin portresine dönüştürür.

İşsizlik ve bilincin acısı

Şiirin en yoğun dizelerinden biri:

“Anısı işsizliktir
Acısı bilincidir”

Ahmet Gayretli'nin hayatını bildiğimizde bu dizeler neredeyse biyografik bir doğruluk kazanır.

Siyasal kimliği nedeniyle düzenli iş bulamaması, onun hayatında yalnızca ekonomik bir sorun değildir. Toplum tarafından damgalanmanın, dışlanmanın ve görünmez bir cezalandırmanın biçimidir.

Fakat şiir bunun karşısına “bilinç”i koyar.

Ahmet'in acısı bilinçtir.

Çünkü bilinçli olmak, yaşananların farkına varmaktır. Fakat farkına varmak acıyı azaltmaz; çoğu zaman artırır.

Cezaevleri bu bakımdan şiirin önemli arka planlarından biridir. Ahmet kendi anlatımında Lenin'i ve siyasal düşünceyi hapishanede öğrendiğini söyler. Cezaevi bedenini kapatırken düşüncesini genişletmiştir.

Bu yüzden şiirde acı ve bilinç birbirinin karşıtları değil, birbirini doğuran şeylerdir.

Kuyu ve cezaevi

Şiirdeki parantez içindeki:

“(Bir kuyu halkasıyla sıkıştırılmıştır kalbi)”

dizesi, Ahmet'in hayatı düşünüldüğünde çok güçlü bir metafora dönüşür.

Kuyu kapalı, dar ve aşağı doğru bir mekândır. İnsanı sıkıştırır. Ama kuyu aynı zamanda suyun kaynağıdır.

Ahmet'in cezaevi deneyimi de buna benzer bir paradoks taşır. Hapishane onu özgürlüğünden mahrum ederken aynı zamanda düşünsel olarak besleyen bir çevreye dönüşür. Ruhi Su, Vedat Türkali ve başka sosyalistlerle aynı cezaevlerinde bulunması, kitaplar ve tartışmalar aracılığıyla dünyasının genişlemesi bu çelişkinin gerçek hayattaki karşılığıdır.

Dolayısıyla şiirdeki “kuyu”, yalnızca hapsolmayı değil, hapsolmanın içinden doğan bilinci de çağrıştırır.

Kadehin değişen anlamı

Ahmet'in geçmişini anlatan bölümde kadeh önemli bir nesneye dönüşür:

“Bir güzel kadeh tutuşun vardı eskiden
Dirseğin iskemleye dayalı
— Bir vakitler gökyüzüne dayalı, derdim ben —”

Şair Ahmet'in beden hareketinden onun ruhunu okur.

Eskiden dirsek gökyüzüne dayanıyormuş gibidir. Bu, özgürlüğün, gençliğin, umudun ve kendine güvenin imgesidir.

Fakat zaman geçmiştir:

“Bakıyorum da şimdi
O kadeh bir küfür gibi duruyor elinde.”

Kadeh aynıdır; insan değişmiştir.

Bu değişim Ahmet'in kişisel yaşlanmasından daha büyük bir şey anlatır. Bir dönemin umutlarının yenilgiyle karşılaşmasını anlatır.

Kadeh artık keyfin değil, hayata karşı duyulan isyanın nesnesidir.

Cezaevleri, özlem ve geçmiş

Sigara paketindeki resimler:

“Resimler: cezaevleri
Resimler: özlem
Resimler: eskidenberi”

Ahmet'in hayatı düşünüldüğünde bu üç kelime birbirinden ayrı değildir.

Cezaevi özlem üretir. Özlem geçmişe bağlanır. Geçmiş ise insanın peşini bırakmaz.

Ahmet'in hayatındaki gerçek cezaevi deneyimleri, şiirdeki bu kelimeleri soyut semboller olmaktan çıkarır.

Fakat Cansever burada yine biyografiyi aşar. Cezaevi artık yalnızca Ahmet'in hapsedildiği yer değildir.

Bir kuşağın hafızasında kalan bir mekândır.

Kadın, sofra ve gelecek

Şiirdeki kadın bölümü, sert toplumsal atmosferin içinde farklı bir gelecek ihtimali yaratır:

“Esmer bir kadın sevmiş gibi olurdun sen”

Kadın daha sonra sofraya dönüşür:

“Uzaktan uzaktan domates peynir keserdi sanki
Sofranı kurardı”

Bu ayrıntıların Ahmet Gayretli ile Cansever'in çevresinde anlatılan gerçek sofrayla örtüşmesi şiir ile hayat arasındaki sınırı daha da inceltir.

Kadın aynı zamanda çocukların annesidir:

“Çocuklar doğururdu
Ve o çocukların dünyayı düzeltecek ellerini işlerdi bir dantel gibi”

Bu noktada özel hayat politik bir anlama kavuşur.

Çocukların “dünyayı düzeltecek elleri”, gelecek kuşağın umududur.

“O çocuklar büyüyecek
O çocuklar büyüyecek
O çocuklar...”

Üçüncü tekrarın yarım kalması ise şiirin umudunu belirsizlikle birlikte taşıdığını gösterir.

Çocukların büyümesi umut vericidir. Fakat nasıl bir dünyaya büyüyecekleri belli değildir.

Umudu dürtmek

Bu belirsizliğin ortasında:

“Umudu dürt
Umutsuzluğu yatıştır”

denir.

Cansever'in umut anlayışı romantik değildir. Umut kendiliğinden gelmez; dürtülmesi gerekir. Umutsuzluk da inkâr edilmez; yatıştırılır.

Bu, Ahmet Gayretli'nin hayatıyla dikkat çekici biçimde örtüşür. Onca yenilgiye rağmen siyasal düşüncelerinin kaybolmadığını ve güzel günlerin geleceğine inandığını söyleyen yaşlı Ahmet, şiirdeki “umudu dürt” çağrısının gerçek hayattaki karşılığı gibidir.

Burada umut, zafer kazanacağına dair bir garanti değildir.

Teslim olmama biçimidir.

Trenler ve hayalin kaybı

Şiirin trenler bölümü Türkiye'nin toplumsal dönüşümünü en yoğun biçimde anlatır:

“Yok olan bir şeylere benzerdi o zaman trenler
Oysa o kadar kullanışlı ki şimdi
Hayalsiz yaşıyoruz nerdeyse”

Eskiden trenler bilinmeyene açılan bir hayal nesnesidir. Şimdi “kullanışlıdır”. İnsanları taşır, işçileri Almanya'ya götürür, kadınları gurbete taşır.

Fakat şiirin ironisi şudur:

Trenler daha işlevsel hale gelirken insanın hayali küçülmüştür.

Sonra trenlerin içindeki insanlar görünür:

“İşçiler
Almanya yolcusu işçiler
Kadınlar
Kimi yolcu, kimi gurbet bekçisi”

Türkiye'nin ekonomik gerçekliği bütün çıplaklığıyla ortaya çıkar.

İşçiler ülkeyi terk eder. Kadınlar kimileri için yolcu, kimileri için “gurbet bekçisi” olur.

Ve bütün bu insanlar:

“Bir tutsak ağaç gibi yanlış yerlere büyüyenler”

olarak tanımlanır.

Ağaç büyümektedir; fakat yanlış yerde büyümektedir. İnsanlar hareket etmektedir; fakat kendi hayatlarının yönünü belirleyememektedir.

Bu nedenle şiirde hareket ile özgürlük birbirinden ayrılır.

Dağılmış istasyonlar, dağılmış memleket

Şiirin en güçlü toplumsal görüntülerinden biri:

“Dağılmış pazar yerlerine benziyor şimdi istasyonlar
Ve dağılmış pazar yerlerine memleket”

İstasyon geçicidir. Pazar yeri geçicidir. İkisinde de insanlar gelip gider. Hiçbir şey tam olarak yerleşmez.

Memleketin bunlara benzetilmesi, Türkiye'nin bir yuva olmaktan çıkıp dağılmış bir geçiş alanına dönüşmesini anlatır.

Bu noktada Ahmet Gayretli'nin kendi memleket anlayışıyla şiirin duygusu birleşir. Memleketini ve insanlarını sevmiş, fakat aynı memleket tarafından çok yıpratılmıştır.

Dolayısıyla şiirde memleket sevgisi romantik değildir.

Memleketi sevmek, onun yarasını görmeye engel değildir.

Tam tersine:

Sevgi, eleştirinin kaynağıdır.

Bir kuşağın genç ölümleri

Ahmet Gayretli'nin hayatına ilişkin anlatıda Mahir Çayan ve arkadaşlarının ölümünün onda yarattığı öfke ve acı özellikle önemlidir.

Ahmet'in gençlerin neden kendisine gelmediğine ilişkin sitemi, yaşlı bir devrimcinin genç kuşağa karşı duyduğu sorumluluğu gösterir.

Bu bağlam şiirdeki “Ahmet Abi” figürünü daha da anlamlı hale getirir.

O yalnızca Cansever'in dostu değildir.

Kendinden sonraki gençlere de sahip çıkmak isteyen bir kuşağın temsilcisidir.

Bu yüzden şiirin yasını yalnızca Ahmet'in kişisel hayatına indirgemek mümkün değildir.

Şiirin arka planında genç yaşta öldürülen, cezaevlerine giren, sürgün edilen ve dağılan bir kuşağın acısı vardır.

Cansever'in başarısı ise bu acıyı doğrudan isim listesine çevirmemesidir. Deniz, Mahir, Ulaş isimlerini sayarak bir anma metni yazmak yerine onların ölümlerinden geriye kalan duygusal boşluğu anlatır.

Bu yüzden şiir bir slogan şiiri değil, bir ağıt niteliği kazanır.

Hüzün bile kalıcı değil

Şiirin sonlarına doğru anlatıcı kendi duygusundan bile kuşku duyar:

“Gelmiyor içimden hüzünlenmek bile
Gelse de
Öyle sürekli değil
Bir caz müziği gibi gelip geçiyor hüzün”

Burada çok modern bir yorgunluk vardır.

İnsan artık sürekli üzülmeye bile gücü olmayan bir noktaya gelmiştir.

Hüzün gelir ve gider.

Bu duyarsızlık değildir. Çok fazla acıyla karşılaşmanın getirdiği duygusal yorgunluktur.

Ahmet Gayretli'nin hayatı düşünüldüğünde bu yorgunluk daha da belirginleşir. Bir ömür boyunca siyasal baskı, cezaevi, sürgün, işsizlik ve kayıplarla karşılaşmış bir kuşağın insanı hâlâ umut etmek istiyorsa, bu umut artık saf ve coşkulu bir gençlik umudu değildir.

Yaralanmış bir umuttur.

Mendil neden kanar?

Son üç dize şiirin bütün anlamlarını tek noktada toplar:

“Ahmet Abi, güzelim, bir mendil niye kanar
Diş değil, tırnak değil, bir mendil niye kanar
Mendilimde kan sesleri.”

Mendil normalde kanı siler. Burada ise mendilin kendisi kanamaktadır.

Üstelik neden kanadığı açıklanamaz.

Diş değildir.

Tırnak değildir.

Bedenin belirli bir yeri değildir.

Çünkü kanayan şey artık beden değil, hafızadır.

Ahmet'in cezaevlerinde kanayan bilekleri vardır. İşsizlik vardır. Sürgün vardır. Özlem vardır. Genç ölümler vardır. Gurbet vardır. Dağılan istasyonlar vardır. Dağılan memleket vardır.

Ve bunların hepsinin üzerinde unutulma tehlikesi vardır.

Mendil bu yüzden bütün bu hayatın küçük bir taşıyıcısına dönüşür.

Kan değil, kanın sesi

Şiirin finalini olağanüstü yapan kelime “ses”tir.

Kan görülebilir. Ses görülemez.

Cansever kanı görünür bir görüntü olmaktan çıkarıp işitilen bir şeye dönüştürür.

Bu nedenle şiirin tamamındaki gündelik sesler geriye dönüp başka anlam kazanır:

Sigara yakılır.

Gazoz açılır.

Trenler geçer.

İstasyonlar kalabalıktır.

Kadehler tokuşur.

Caz çalar.

İnsanlar konuşur.

Ve bütün bu gündelik hayatın altında başka bir ses vardır:

Kan sesi.

Tarih susmamaktadır.

İnsanlar gündelik hayatlarına devam ederken geçmiş konuşmaya devam etmektedir.

Ahmet'in ölümünden sonra

Ahmet Gayretli'nin 2015'te ölümünden sonra şiir artık başka bir zamandan okunur.

Şiirin yazıldığı dünyada Ahmet hâlâ yaşayan, kadeh tutan, sigara içen, konuşan, dostlarıyla oturan bir insandır.

Bugün ise şiirdeki Ahmet aynı zamanda hatırlanan bir ölüdür.

Bu nedenle şiirin “bağışla” sözü daha da ağırlaşır.

Çünkü mesele artık yalnızca bir dostun kaybı değildir. Bir zamanlar ortak bir gelecek düşüncesine sahip insanların birbirlerinin izini kaybetmesidir.

Halim Şafak'ın anlattığı gecikmiş arama çabası bu açıdan çok değerlidir. Ahmet'i bulmaya çalışırken aslında kendi kuşağının kaybettiği bir ilişkiyi aramaktadır.

“Aynı şehirde yaşamak” ile “aynı şehirde yaşamak” arasındaki farkın vurgulanması da burada şiirle birleşir.

Şehirler vardır.

İnsanlar vardır.

Fakat insanlar birbirlerinden kopmuştur.

Birlikte yaşamak, birlikte bir dünya kurmak anlamına gelmemektedir.

Bu, şiirin yıllar sonra kazandığı en acı katmanlardan biridir.

Şiirin politikliği

Mendilimde Kan Seslerini yalnızca “sosyalist şiir” etiketiyle açıklamak yetersiz kalır.

Çünkü Cansever siyasal bir bildiri yazmaz. Büyük politik isimleri sıralamaz. Slogan kurmaz.

Onun yaptığı daha zor bir şeydir:

Politik tarihi insanın gündelik hayatının içine yerleştirir.

Bir kadehe.

Bir sigara paketine.

Bir sofraya.

Bir kadının tenine.

Çocukların ellerine.

Bir tren vagonuna.

Bir bavula.

Bir istasyona.

Bir mendile.

Politika böylece soyut bir düşünce olmaktan çıkar; insanın bedenine ve gündelik hayatına sinmiş bir kader haline gelir.

Bu yüzden şiir hem kişisel hem toplumsal, hem politik hem lirik, hem umutlu hem umutsuzdur.

Sonuç

Mendilimde Kan Sesleri, Ahmet Gayretli'nin hayatından doğar; fakat onun hayatıyla sınırlı kalmaz.

Ahmet'te bir kuşak görünür.

Bir kuşakta Türkiye görünür.

Türkiye'nin içinde ise işsizlik, cezaevi, sürgün, göç, aşk, dostluk, çocuklar, umut ve kayıplar görünür.

Şiirin en önemli dönüşümü budur:

Bir insanın biyografisi, toplumsal hafızaya çevrilir.

“İnsan yaşadığı yere benzer” dizesi bu nedenle şiirin anahtarıdır.

Ahmet yaşadığı Türkiye'ye benzer.

Şair Ahmet'e benzer.

Onların kuşağı birbirine benzer.

Ve sonunda:

“Ne kadar benziyoruz Türkiye'ye Ahmet Abi.”

denir.

Buradaki “biz”, şiirin en ağır kelimesidir.

Çünkü artık Ahmet ile Türkiye arasında bir benzerlik değil, ortak bir kader vardır.

Şiirin başındaki “bağışla” ile sonundaki “kan sesleri” arasında bu kaderin vicdanı dolaşır.

Mendil neden kanar?

Çünkü içinde yalnızca bir insanın yarası yoktur.

Bir kuşağın yarası vardır.

Cezaevlerinde kanayan bilekler vardır.

Sürgünler vardır.

Öldürülen gençler vardır.

Gurbete giden işçiler vardır.

Bekleyen kadınlar vardır.

Büyümesi beklenen çocuklar vardır.

Dağılan istasyonlar vardır.

Dağılan memleket vardır.

Ve bütün bunların arasında, birbirini zamanla yalnız bırakmış insanların duyduğu geç kalmış bir pişmanlık vardır.

Cansever bu yarayı “kan” olarak değil, “kan sesi” olarak bırakır.

Çünkü kan görünmeyebilir.

İnsanlar unutabilir.

Şehirler değişebilir.

Kuşaklar dağılabilir.

Ahmet Gayretli ölebilir.

Fakat geçmiş tamamen susmaz.

Bir şiirin içinde yaşamaya devam eder.

Ve Ahmet Abi'nin sesi, şiirin sonuna geldiğimizde artık yalnızca Cansever'in sesi değildir.

Bir dönemin vicdanından gelen sestir.

Bu yüzden Mendilimde Kan Sesleri yalnızca Ahmet Gayretli'ye yazılmış bir şiir değildir.

Ahmet Gayretli üzerinden, bir ülkenin kaybettiği insanlara, kaybettiği dayanışmaya ve kaybettiği geleceğe yazılmış bir ağıttır.

Fakat bu ağıdın içinde hâlâ küçük, dirençli bir umut vardır:

“Umudu dürt
Umutsuzluğu yatıştır.”

Belki şiirin bütün ahlakı bu iki dizede toplanır.

Geçmişi unutma.
Acıyı inkâr etme.
Ama umudu da öldürme.

Çünkü mendildeki kan kurusa bile,

sesi kalır.

----------

Ahmet Abi’den Bahtiyar’a

Ahmet Gayretli’nin hikâyesini düşünürken insanın aklına ister istemez “Adı Bahtiyar” geliyor. Bu çağrışım, iki insanın aynı hayatı yaşamış olmasından değil, aynı dönemin yaraladığı insanlarda ortaklaşan kaderden doğuyor. Hapishaneler, sürgünler, işsizlik, dışlanma, yarım bırakılmış hayatlar ve bütün bunların içinden geçerek yine de güzel günlere inanmayı sürdüren insanlar… Cansever’in Ahmet Abi’sinde gördüğümüz Türkiye’nin başka bir yüzü, “Adı Bahtiyar”da karşımıza çıkıyor.

Türkü, daha ilk cümlesinde Bahtiyar’ın kimliğini belirsizleştiren ve aynı zamanda onu koruyan bir atmosfer kuruyor: “Bildiğim bi' tek şey vardı, Diyarbakırlıydı, kod adı Bahtiyar'dı.” Artık karşımızda tam adı, geçmişi, ailesi, hayatı bütün ayrıntılarıyla bilinen bir insan yoktur. Devletin ve cezaevinin dili içinde adı bile saklanmış bir genç vardır. Onu anlatıcının hafızasında yaşatan şey ise gerçek kimliğinden çok, birkaç görüntüdür.

Avluda volta atan, sigara içen, coplanan, kimseyle konuşmayan; “dal gibi titrerken” çocukça sevdiği çiçeği sulayan bir genç… Şiddet ile masumiyet aynı görüntünün içine yerleştirilmiştir. Bahtiyar’ın bedenine uygulanan şiddetle çiçeğe gösterdiği özen arasındaki uçurum, türkünün bütün trajedisini birkaç dizede taşır. “Suçu saz çalmakmış öğrendiğim kadar” sözü ise bu trajediyi daha da büyütür. Çünkü burada suç ile masumiyet arasındaki sınır bütünüyle tersine çevrilmiştir: Bir insanın elindeki saz, özgürce konuşabilmesinin ve kendi kültürüyle var olabilmesinin simgesiyken, baskı düzeninin gözünde suç unsuruna dönüşmüştür.

Sonra anlatıcı salıverilir; Bahtiyar içeride kalır. Bu ayrılık, türkünün en ağır duygularından birini yaratır. “Beni tez saldılar, o kaldı içeride” dizesinde kurtuluş bile sevinçli değildir artık. Dışarı çıkmak, içeride kalan arkadaşına karşı duyulan suçlulukla gölgelenir. Çok sonra Bahtiyar’ın Yozgat’ta sürgünde olduğu öğrenilir. Ardından onun üzerine nasıl gidildiği, “mavi gökyüzünün ona dar edildiği” anlatılır. Özgürlüğün en yalın simgesi olan gökyüzü bile onun için erişilmez bir alana dönüştürülmüştür.

Ve hikâyenin en sarsıcı anı gazetede gelir. Anlatıcı onu üç satırlık bir ölüm ilanında görür: uzamış sakalı ve çatlamış sazıyla… Cezaevinde çiçeğini sulayan, saz çalan genç artık bir gazete sütununa sığmıştır. “Birileri ona, ‘Ölmedin’ diyordu / Ölüm ilanında hüzünle gülüyordu” sözleri ise ölümün kendisinden daha ağır bir ironi taşır. Bahtiyar yaşamı boyunca susturulmaya çalışılmıştır; öldüğünde bile adı değil, “kod adı” kalmıştır. Fakat artık onu susturmak mümkün değildir. Hikâyesi bir türkünün içine yerleşmiştir.

Tam bu noktada Ahmet Abi ile Bahtiyar birbirine yaklaşır.

Ahmet Gayretli’nin hayatında da cezaevi, sürgün, işsizlik ve siyasal kimliği nedeniyle dışlanma vardır. Fakat onun hikâyesinde de tıpkı Bahtiyar’ın çiçeğinde olduğu gibi, hayatı bütün bütüne karanlığa teslim etmeyen ayrıntılar bulunur: sanat, sofra, çocuklar ve geleceğe ilişkin inanç… Cansever’in “O çocuklar büyüyecek” diye ısrarla yinelediği dizeyle Bahtiyar’ın cezaevinde çocukça sevdiği çiçeği sulaması arasında doğrudan bir özdeşlik kurmak gerekmiyor; ama ikisinin ardında aynı insani direnç seziliyor. Hayatın büyümesini engelleyen koşulların içinde bile bir şeyleri büyütme çabası.

Birinin elinde saz, diğerinin hayatında sanat vardır. Birinin çiçeği cezaevi avlusunda yaşatılmaya çalışılır, diğerinin çocuklarının geleceğine umut bağlanır. Biri “mavi gökyüzünü” daraltan bir memlekette sürgüne gönderilir; diğeri “Ne kadar benziyoruz Türkiye’ye Ahmet Abi” dizesinde bütün bir ülkenin acısıyla özdeşleştirilir.

Bu yüzden “Ne kadar benziyoruz Türkiye’ye Ahmet Abi” dizesi, Bahtiyar’ın hikâyesi düşünüldüğünde daha da genişler. Cansever burada yalnızca bir arkadaşına seslenmez. Ahmet Abi’nin hayatında bir dönemin insanlarını, onların umutlarını, yenilgilerini ve yaralarını görür. Bahtiyar da o kalabalığın başka bir yerindeki yüzdür. Adını bilmediğimiz, hayatının bütün ayrıntılarını öğrenemediğimiz nice insan gibi…

İki eserin en dokunaklı ortaklığı da burada ortaya çıkar: Büyük tarih, onların hayatında büyük sözlerle değil, küçük şeylerle görünür. Bir mendil, bir saz, bir çiçek, bir sigara, bir sofra, birkaç çocuk, bir tren, bir gazete ilanı… Tarih kitaplarının birkaç cümleyle geçeceği acılar, bu nesnelerin içine sinerek yaşamaya devam eder.

Cansever’in mendili kanın kendisini değil, kanın sesini taşır. Bahtiyar’ın sazı ise artık çalmadığı hâlde onun sesini taşımaya devam eder. Birinin mendilinde geçmişin acısı, diğerinin yerde kalan sazında yarım kalmış bir hayat vardır.

Belki de bu yüzden Ahmet Abi’nin hikâyesinden Bahtiyar’a uzanan bu çağrışım, şiirin dışından eklenmiş bir hikâye değildir. Bir insanı hatırlarken başka bir insanı, bir şiiri okurken başka bir türküyü hatırlarız. Çünkü bazı hayatlar birbirine biyografik olarak değil, aynı yaranın çevresinde yaklaşır. Cansever’in mendili ile Bahtiyar’ın yerde kalan sazı, farklı hikâyelerin içinden çıkıp aynı hafızanın iki nesnesine dönüşür. Birinin mendilinde geçmişin acısı, diğerinin sazında yarım kalmış bir hayat vardır.

Bu nedenle Ahmet Gayretli’yi anlatan şiirin sonunda Bahtiyar’ın akla düşmesi, aslında şiirin bize açtığı daha büyük bir hafızaya işarettir. Ahmet Abi yalnız değildir. Bahtiyar da yalnız değildir. Onların yanında adı unutulmuş, hikâyesi birkaç satıra sığdırılmış, bir cezaevi avlusunda çiçeğini sulamış, sazını elinden bırakmamış, çocuklarının büyümesini beklemiş, güzel günlere inanmış nice insan vardır.

Ahmet Abi’ye, Bahtiyar’a ve onların hikâyelerinde kendini bulan nice Bahtiyar’a selam olsun.

Çünkü onları hatırlamak yalnızca geçmişi hatırlamak değildir. Bir ülkenin susturulmuş hafızasında hâlâ çiçek sulayan, saz çalan, çocuklarının büyümesini bekleyen insanları yeniden görebilmektir.

Ve belki de Cansever’in mendilinin hâlâ kanamasının nedeni budur:

Bazı yaralar kapanır; ama sesleri kalır.