Zihnin Bulaşır: İçimizdeki Duyguların Karşımızdaki İnsana Sirayeti

Zihnin bulaşır.

Çevrendeki her şeye sen bulaştırırsın, içinde acı, keder varsa eğer.

Bu iki türlü olabilir, ya sirayet edersin ahvalinle, sözünle tesir eder de bulaştırırsın etrafına ya da istemli/istemsiz gömersin içine, bu durumda algı sistemine yerleşir, acıdan/kederden bir filtre bulaşmış demektir zihnine, bakış açısı bulanıktır.

İyi şeyler için de böyledir, zihnin bulaşır; huzur, sevgi, neşe, aynı iki yolla bulaşır çevrene.

Mehmet Başkak

“Zihnin bulaşır.”

İki kelimelik bu cümle, insanın iç dünyasıyla dış dünya arasındaki sınırın sandığımız kadar kesin olmadığını anlatır. Zihnimizde olup bitenler yalnızca bize ait, kendi içimize kapatabileceğimiz yaşantılar değildir. Düşüncelerimiz, duygularımız, korkularımız ve umutlarımız bir biçimde dışarıya taşar; sözlerimize, davranışlarımıza, bakışlarımıza, hatta susuşumuza siner. İnsan, içinde taşıdığı dünyayı yalnızca yaşamaz, bir ölçüde çevresine de yaşatır. Farkında olmadan başkalarının ruh hâline dokunur, onların kendilerini ve hayatı algılama biçimlerini etkiler. Bazen bir insanın yanında kendimizi daralmış, huzursuz ve yorgun hissederiz; bazen de hiçbir özel çaba göstermediği hâlde bir başkasının varlığı içimizi ferahlatır. Bunun nedeni yalnızca ne söyledikleri değil, nasıl bir ruh hâlini taşıdıkları ve bizimle nasıl bir ilişki kurduklarıdır.

Mehmet Başkak’ın “Çevrendeki her şeye sen bulaştırırsın, içinde acı, keder varsa eğer” cümlesi, bu etkileşimin olumsuz duygularla başlayan yönünü görünür kılar. İçimizdeki acı, kendiliğinden çevremize yayılan bir sıvı gibi düşünülmemelidir; ancak acının davranışlarımıza, yorumlarımıza ve ilişkilerimize sızması mümkündür. Kederli insanın dünyaya bakışı değişebilir; daha önce önemsemediği ayrıntılar gözüne batmaya, belirsizlikler tehdit gibi görünmeye, başkalarının sözleri olduğundan daha kırıcı gelmeye başlayabilir. Bazen kendi huzursuzluğunu çevresindekilere yöneltir, bazen de hayatın bütününü kendi yaşadığı acının içinden değerlendirir. Böylece başlangıçta belirli bir olayla ilgili olan duygu, kişinin dünyayla kurduğu ilişkinin genel rengine dönüşebilir.

Buradaki bulaşma, birbirini tamamlayan iki ayrı biçimde gerçekleşebilir. İnsan, içinde taşıdığı duyguyu çevresine sirayet ettirebilir; yahut o duyguyu kendi içine gömerek onun etkisi altında bir algı dünyası kurabilir. İlkinde iç dünyamız dışarıya taşar, ikincisinde dışarıdan aldığımız yaşantılar iç dünyamızda yerleşerek bakışımızı biçimlendirir. Birinde çevremizdeki insanları etkileriz, diğerinde yaşadıklarımızın etkisiyle çevremizi yorumlarız. Fakat bu iki yön birbirinden bütünüyle bağımsız değildir. İçimizdeki duygu davranışlarımıza yansıyabilir; davranışlarımızın başkalarında uyandırdığı karşılık da yeniden bize dönebilir. Böylece insanın iç dünyasıyla ilişkileri arasında karşılıklı bir etkileşim oluşur.

Bir insanın kederi, yalnızca yüzünde beliren bir ifade olarak kalmayabilir. Sürekli yakınan, her olayın olumsuz tarafını öne çıkaran, başkalarının iyi niyetinden kuşku duyan biri, çevresindeki insanların da olayları daha karamsar değerlendirmesine yol açabilir. Öfkeli insan, bulunduğu ortamda gerilim oluşturabilir; kaygılı insan, henüz gerçekleşmemiş ihtimalleri herkesin zihnine taşıyabilir. Üstelik bunların hiçbiri mutlaka bilinçli bir kötülüğün sonucu değildir. İnsan bazen kendi duygusunu başkasına yüklediğini fark etmez; yalnızca yaşadığı dünyanın herkes için aynı olduğunu sanır. Kendi huzursuzluğunu hayatın değişmez gerçeği, kendi korkusunu geleceğin kaçınılmaz habercisi, kendi güvensizliğini ise insanları tanımanın bir biçimi olarak görmeye başlayabilir.

Bu noktada “sirayet” kavramı önem kazanır. Sirayet, bir şeyin kendi sınırlarını aşarak başka bir alana geçmesini anlatır. Duyguların insanlar arasında aktarılması da bu anlamda düşünülebilir. Bir insanın hâli, başkasının ruh hâlini etkileyebilir; sözleri, olaylara yaklaşımı ve davranışları, çevresindekilerin düşüncelerine karışabilir. Ancak bu etki mekanik değildir. Herkes aynı duygudan aynı biçimde etkilenmez. Bir insanın öfkesi karşısındakini öfkelendirebilir, korkutabilir veya tam tersine mesafe almaya yöneltebilir. Dolayısıyla bulaşma, duygunun birebir kopyalanması değil, bir insanın iç dünyasının başka bir insanın yaşantısında karşılık bulmasıdır.

İkinci biçim daha sessiz, fakat insanın hayatı üzerinde daha kalıcı sonuçlar doğurabilecek bir süreçtir: Acının içe gömülmesi ve algının parçası hâline gelmesi. İnsan bazen yaşadığı bir incinmeyi dile getiremez, onunla yüzleşemez veya ne hissettiğini tam olarak anlayamaz. Bazen de olay geçip gitse bile onun bıraktığı iz, sonraki deneyimlerin anlamlandırılmasına katılır. Bir kez aldatılan insan, yeni bir ilişkide güvenmekte zorlanabilir; terk edilen insan, yakınlık kurduğu herkesin bir gün gideceğini düşünebilir; defalarca küçümsenen insan, kendisine yöneltilen sıradan bir eleştiride bile değersizleştirildiğini hissedebilir. Geçmişte yaşananlar, bugünkü olayların önüne geçerek onların nasıl görüleceğini belirlemeye başlayabilir.

İşte bu durumda acı, bir duygudan daha fazlasına dönüşür: Bir filtre hâline gelir.

Filtre, dışarıdaki gerçekliği bütünüyle ortadan kaldırmaz; fakat gerçekliğin hangi taraflarının görüleceğini, hangilerinin gözden kaçacağını etkiler. Kederin içinden bakan insan, çevresindeki bütün iyilikleri göremez hâle gelmek zorunda değildir; ancak kötülük ihtimaline daha fazla dikkat kesilebilir. Güvensizlik taşıyan biri, karşısındakinin davranışlarındaki küçük belirsizlikleri büyütebilir. Kaygılı bir zihin, ihtimalleri tehlike olarak değerlendirmeye daha yatkın olabilir. Böylece insan, yalnızca başına gelenleri yaşamaz; yaşadıklarının zihninde oluşturduğu beklentilerle yeni olayları da yorumlar.

Bu sürecin en önemli sonucu, geçmişin bugüne taşınmasıdır. Dün yaşanan bir kırgınlık, bugün söylenen bir sözün anlamını değiştirebilir. Bir zamanlar duyulan bir ihanet, henüz güvenini kötüye kullanmamış bir insanın davranışlarına kuşkuyla yaklaşılmasına neden olabilir. Geçmiş, hatırlanan bir olay olmaktan çıkar ve şimdiki zamanın yorumlayıcısı hâline gelir. İnsan, karşısındaki kişiyi olduğu kadar, onun kendisinde uyandırdığı eski duyguyu da görür. Bazen bugünkü ilişkinin içinde geçmişteki bir ilişkinin gölgesi vardır.

Bununla birlikte, insanın yaşadığı her acıyı kendi zihnine bulaştırdığı bir kusur olarak değerlendirmek doğru değildir. Acı çekmek bir irade meselesi olmadığı gibi, her insanın yaşadığı olaylarla başa çıkma imkânları da aynı değildir. Bazı deneyimler, kişinin kendisini ve çevresini algılama biçimini derinden etkileyebilir. Buradaki mesele, insanı acısından sorumlu tutmak değil, acının zamanla hayatın bütününü açıklayan tek ölçüye dönüşebileceğini fark etmektir. Acı gerçektir; fakat acının içinden doğan her düşünce, dünyanın bütünü hakkında verilmiş doğru bir hüküm olmayabilir.

Bununla birlikte, insanın yaşadığı her acıyı kendi zihnine bulaştırdığı bir kusur olarak değerlendirmek doğru değildir. Acı çekmek bir irade meselesi olmadığı gibi, her insanın yaşadığı olaylarla başa çıkma imkânları da aynı değildir. Bazı deneyimler, kişinin kendisini ve çevresini algılama biçimini derinden etkileyebilir. Buradaki mesele, insanı acısından sorumlu tutmak değil, acının zamanla hayatın bütününü açıklayan tek ölçüye dönüşebileceğini fark etmektir. Acı gerçektir; fakat acının içinden doğan her düşünce, dünyanın bütünü hakkında verilmiş doğru bir hüküm olmayabilir.

Burada terapötik yaklaşımın temel ayrımı önem kazanır: İnsanın hissettiği duygu, gördüğü şey ve gördüğü şeye verdiği anlam birbirinden farklıdır. Kişinin kederli olması gerçektir; ancak kederli olduğu için bütün insanların güvenilmez olduğuna inanması, bu duygunun etkisiyle geliştirdiği bir yorum olabilir. Duygu, kişinin yaşantısına ilişkin bir gerçeği ifade ederken o duygudan hareketle kurduğu düşünce, dış dünya hakkında verdiği bir hükme dönüşebilir. Bu hükmün hangi deneyimlerden beslendiğini anlamak, insanın kendi algısını yeniden değerlendirebilmesine yardımcı olabilir.

Bu ayrım, insanın kendisine yaklaşımını da değiştirir. “Neden böyle hissediyorum?” sorusu kadar, “Hissettiğim bu duygu, yaşadığım olayı nasıl yorumlamama neden oluyor?” sorusu da önemlidir. Çünkü duygu ile yorum birbirine yakın olsa da aynı şey değildir. Bir insanın kendisini güvensiz hissetmesi gerçektir; fakat bu his, karşısındaki herkesin güvenilmez olduğunu kanıtlamaz. Kederli olmak, geleceğin mutlaka kederli olacağı anlamına gelmez. Geçmişte incinmiş olmak, gelecekte kurulacak her ilişkinin aynı biçimde sonuçlanacağını göstermez. İnsan, duygusunu inkâr etmeden onun kendisine neler düşündürdüğünü inceleyebilir. Kendisine bunu yapabilme imkânı tanıdığında, geçmişin bugünü bütünüyle belirlemesine karşı bir mesafe kazanabilir.

Bu ayrım, insanın kendisine yaklaşımını da değiştirir. “Neden böyle hissediyorum?” sorusu kadar, “Hissettiğim bu duygu, yaşadığım olayı nasıl yorumlamama neden oluyor?” sorusu da önemlidir. Çünkü duygu ile yorum birbirine yakın olsa da aynı şey değildir. Bir insanın kendisini güvensiz hissetmesi gerçektir; fakat bu his, karşısındaki herkesin güvenilmez olduğunu kanıtlamaz. Kederli olmak, geleceğin mutlaka kederli olacağı anlamına gelmez. Geçmişte incinmiş olmak, gelecekte kurulacak her ilişkinin aynı biçimde sonuçlanacağını göstermez. İnsan, duygusunu inkâr etmeden onun kendisine neler düşündürdüğünü inceleyebilir. Kendisine bunu yapabilme imkânı tanıdığında, geçmişin bugünü bütünüyle belirlemesine karşı bir mesafe kazanabilir.

Ancak zihnin bulaşması yalnızca acının ve kederin hikâyesi değildir. Aynı etkileşim, olumlu duygular için de geçerlidir. Huzur, sevgi, neşe, saygı ve merhamet de insanın iç dünyasından çevresine taşabilir. Kendisine anlayış gösterilen insan, başkasını anlamaya daha açık hâle gelebilir. Güven duyulan bir ortamda insan, kendisini savunmak zorunda hissetmeden konuşabilir. Birinin içtenliği, karşısındakinin kuşkularını azaltabilir; birinin merhameti, başkasının kendi acısına daha şefkatli yaklaşmasına yardımcı olabilir. İyilik de tıpkı keder gibi, insanın kendi sınırlarını aşarak başka bir insanın hayatına karışabilir.

Üstelik olumlu duyguların aktarılması, yalnızca başkalarına neşe vermek veya güzel sözler söylemek değildir. Huzurlu bir insan, her zaman mutlu görünmek zorunda değildir; merhametli bir insan da başkasının bütün sorunlarını çözemez. Bazen bir insanın acısını aceleyle gidermeye çalışmadan dinlemek, onun duygusuna yer açmak yeterlidir. Bazen bir başkasını değiştirmeye uğraşmadan yanında durmak, onun kendisini anlaşılmış hissetmesini sağlar. Sevgi, yalnızca ifade edildiğinde değil, ilişki içinde güven ve kabul duygusu oluşturduğunda da etkisini gösterir.

Burada iki ayrı yön yeniden karşımıza çıkar. İnsan, içindeki huzuru, sevgiyi ve merhameti davranışlarıyla çevresine taşıyabilir. Aynı zamanda başkalarından gördüğü iyiliği kendi içine alarak dünyaya bakışını değiştirebilir. Kendisine güvenildiğinde güvenmeyi, kendisine saygı gösterildiğinde başkasının sınırlarına saygı duymayı, kendisi anlayışla karşılandığında başkasının eksiklerine daha anlayışlı yaklaşmayı öğrenebilir. Böylece olumlu duygular yalnızca anlık bir ruh hâli olmaktan çıkar; insanın ilişkilerinde yeniden üretilen bir tutuma dönüşür.

Bu, insanın içinde ne varsa dışarıya aynen aktardığı anlamına gelmez. İç dünyamızla davranışlarımız arasında her zaman birebir bir ilişki yoktur. Kederli olduğumuz hâlde bir başkasına şefkat gösterebilir, öfkelendiğimiz hâlde öfkemizi incitici bir davranışa dönüştürmemeyi seçebiliriz. Aynı şekilde kendimizi iyi hissederken de başkasını kırabiliriz. Dolayısıyla insan yalnızca duygularını çevresine taşıyan bir varlık değildir; duygularıyla ne yapacağını öğrenebilen, tepkileri üzerinde düşünebilen ve ilişkilerinde farklı bir tutum geliştirebilen bir varlıktır. Duygunun ortaya çıkışı her zaman irademize bağlı olmayabilir; fakat onu nasıl ifade edeceğimiz ve davranışımıza nasıl dönüştüreceğimiz konusunda zamanla daha fazla farkındalık kazanabiliriz.

Zihnin bulaşması düşüncesinin ahlaki boyutu da burada belirir. İnsan, kendi iç dünyasının başkaları üzerindeki etkisini bütünüyle denetleyemez; fakat bu etkiyi görmezden de gelmemelidir. Sürekli eleştirinin, küçümsemenin ve güvensizliğin bir ilişkide nasıl bir atmosfer oluşturduğunu fark etmek önemlidir. Aynı şekilde anlayışın, tutarlılığın ve güvenin başkasının kendisini ifade edebilmesine nasıl imkân verdiğini görmek de önemlidir. Bu farkındalık, insanı başkalarının duygularından sorumlu tutmak anlamına gelmez. Herkes kendi yaşantısını kendi imkânları ve sınırları içinde deneyimler. Ancak insanın sözlerinin, tavrının ve davranışlarının başkalarının hayatında bir karşılık bulabileceğini kabul etmek, ilişkilerimize daha dikkatli yaklaşmamızı sağlar.

Öte yandan, her olumsuzluğu zihnimizin bulanıklığıyla açıklamak da bir yanılgıdır. Dünya gerçekten incitici olabilir; insanlar gerçekten haksızlık yapabilir; kimi koşullar insanın huzurunu bozabilir. Bazen hissettiğimiz huzursuzluk, yalnızca geçmişten taşınan bir korkunun değil, içinde bulunduğumuz durumun gerçek bir tehlike veya haksızlık barındırmasının sonucudur. Bu nedenle kendimizi sorgulamak, dış dünyanın gerçekliğini inkâr etmek demek değildir. Asıl ihtiyaç, yaşadığımız olayla ona ilişkin yorumumuzu birbirinden ayırabilmek; geçmişimizin bugüne etkisini fark ederken bugünün kendi gerçekliğini de görebilmektir.

Belki de zihnin bulaşması, insanın dünyayla kurduğu ilişkinin karşılıklı niteliğini anlatan bir metafordur. Dünyadan etkileniriz ve dünyayı etkileriz. Başkalarının sözleri zihnimizde iz bırakır; bizim sözlerimiz de başkalarının düşüncelerine karışabilir. Bir ilişkinin içinde oluşan güven, başka ilişkilere taşınabilir; bir ilişkinin içinde derinleşen korku, başka insanlarla aramıza mesafe koyabilir. İçimizde taşıdığımız duygu, hem çevremize yönelttiğimiz bakışta hem de çevremizden aldığımız karşılıkta kendisine bir yol bulur.

Bu nedenle insanın kendisine sorabileceği soru yalnızca “Ne hissediyorum?” değildir. “Bu duygu bana dünyayı nasıl gösteriyor?”, “Başkalarına nasıl yansıyor?” ve “Benimle karşılaşan insanlar, bu ilişkide kendilerini nasıl hissediyor?” soruları da aynı ölçüde önemlidir. Bu soruların amacı insanı sürekli kendisini denetlemeye zorlamak değil, farkında olmadan tekrarladığı davranışları ve yorumları tanıyabilmesine yardımcı olmaktır. Çünkü bazen insanın değişmesi, hissettiği duygunun bir anda ortadan kalkmasıyla değil, o duygunun hayatını yönetme biçimini fark etmesiyle başlar.

Sonuçta “Zihnin bulaşır” sözü, insanın kendi iç dünyasına ve başkalarıyla kurduğu ilişkiye birlikte bakmaya çağırır. İçimizde taşıdığımız acı, keder ve öfke çevremize yayılabilir; içimize gömüldüğünde de dünyayı algılama biçimimizi etkileyebilir. Huzur, sevgi ve merhamet de benzer yollarla hem başkalarına ulaşabilir hem de kendi iç dünyamızı biçimlendirebilir. İnsan, yaşadığı her duyguyu seçemez; fakat bu duyguların düşüncelerine, davranışlarına ve ilişkilerine nasıl karıştığını anlamayı öğrenebilir.

Belki de asıl mesele, zihnimizde hangi duyguların bulunduğundan çok, onların içimizde nasıl bir yer tuttuğu ve hayatımıza nasıl yön verdiğidir. Çünkü insan bazen kendi acısını başkasına taşır, bazen başkasının acısını hafifletir; bazen geçmişinin gölgesini bugüne düşürür, bazen de kendisine gösterilen iyilik sayesinde dünyayı yeniden görmeye başlar.

İnsan, farkında olsun ya da olmasın, başkalarının hayatına dokunur. Bir sözüyle bir yarayı derinleştirebilir, bir tavrıyla bir korkuyu büyütebilir; ama bir anlayışla yükü hafifletebilir, bir güven duygusuyla başka bir insanın dünyasında yeni bir imkân açabilir.

Zihnimiz bize aittir; fakat zihnimizde yaşananların etkisi yalnızca bize ait kalmaz.