Mahşerde En Yakınlarımızdan Neden Kaçacağız?
19 Kasım 2026
Abese Suresi'nde Kul Hakkı, Aile Sorumluluğu ve Hesaplaşma
Abese suresinin 34-37. ayetlerini şimdiye kadar kıyametin dehşeti karşısında insanın kendi derdine düşmesi, başka hiç kimseyi düşünemeyecek hâle gelmesi şeklinde anlardım. Gerçekten de o gün insanın kendi hesabı ve akıbetiyle meşgul olacağı, en yakınlarının bile kendisine yardımcı olamayacağı bir tablo vardır.
Ancak bugün Akra FM'de Esat Coşan Hoca'nın tefsir sohbetini dinlerken karşılaştığım bir açıklama, bu ayetlerin çok daha farklı anlam katmanlarını barındırdığını fark etmemi sağladı. Buna göre insan, yalnızca kendi başına geleceklerden korktuğu için değil, dünyada haklarını ihmal ettiği yakınlarının kendisinden hesap sormasından korktuğu için de onlardan kaçabilir.
Bu açıklama zihnimde yeni sorular doğurdu. Ardından klasik tefsir kaynaklarına yöneldiğimde Taberî, Kurtubî ve İbn Atıyye gibi müfessirlerin de bu yoruma yer verdiğini gördüm. Böylece ayetlerin anlam dünyasının, ilk bakışta düşündüğümden çok daha derin olduğunu fark ettim.
Beni bu araştırmaya yönelten asıl soru şuydu: Mahşer günü insan yalnızca kendi hesabından mı kaçacaktır, yoksa dünyada ihmal ettiği hakların ve yerine getirmediği sorumlulukların hesabını vermekten korktuğu için de mi en yakınlarından uzaklaşacaktır?
Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyrulur:
يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ لِكُلِّ امْرِئٍ مِّنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ
"Kişinin kardeşinden, annesinden, babasından, eşinden ve çocuklarından kaçacağı gün! O gün onlardan her birinin kendisine yetecek, kendisini meşgul edecek bir işi vardır." (Abese, 80/34-37)
Ayetin öncesinde kıyametin büyük bir sarsıntı ve kulakları sağır edecek bir sesle geleceği bildirilir. Ardından insanın en yakınlarından kaçacağı anlatılır.
Burada iki husus dikkat çekmektedir. Birincisi, insanın kendi hesabıyla baş başa kalmasıdır. İkincisi ise kaçılan kişilerin rastgele seçilmemiş olmasıdır. Kardeş, anne, baba, eş ve çocuk, insanın dünyadaki en yakınlarıdır.
Müfessirler bu kaçışı farklı yönlerden açıklamışlardır. Kıyametin dehşeti karşısında herkesin kendi derdine düşmesi bunlardan biridir. Ancak bazı müfessirler, insanların birbirlerinden kaçışını aralarındaki hak ve sorumluluklarla da ilişkilendirmişlerdir.
Taberî, Câmiu'l-Beyân adlı tefsirinde insanın yakınlarından kaçmasını, aralarında bulunan sorumluluklar ve haksızlıklar sebebiyle onların kendisinden hak talep etmesinden korkması şeklinde de açıklar.
Taberî'nin kullandığı iki kelime özellikle dikkat çekicidir: "Tebiât" ve "mezâlim".
Tebiât, insanın üzerinde kalan sorumlulukları ve yükümlülükleri; mezâlim ise başkalarına karşı yaptığı haksızlıkları ve ihlal ettiği hakları ifade eder.
Kurtubî de el-Câmi li-Ahkâmi'l-Kur'ân adlı eserinde aynı yoruma yer verir. İnsan, yakınlarının kendisinden haklarını istemesinden korkarak onlardan kaçabilir.
İbn Atıyye'nin el-Muharrerü'l-Vecîz adlı tefsirinde de insanlar arasındaki ilişkilerin hak taleplerini beraberinde getirdiği yönünde bir açıklama bulunmaktadır.
Bu üç müfessirin aktardığı yorumlar, benim başlangıçta düşündüğüm tablonun yanına başka bir tablo daha koyuyor: İnsan, yalnızca kendi başına geleceklerden korkmuyor; dünyada birlikte yaşadığı insanların kendisinden alacaklı olabileceğini de biliyor.
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir. Hak talebi yorumu, ayetin tek ve kesin anlamı olarak sunulamaz. Müfessirler başka açıklamalar da aktarmışlardır. Ancak bu yorumun klasik tefsir geleneğinde bir karşılığının bulunması, üzerinde ciddiyetle durulmasını gerektiriyor.
Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, ayetteki sıralamanın üzerinde durur. Kardeşten başlayarak anne ve babaya, ardından eşe ve çocuklara doğru ilerleyen bu sıralamada yakınlık ve sevgi derecelerinin gözetildiğine dikkat çeker.
İnsan normal şartlarda en çok sevdiği, güvendiği ve yanında görmek istediği insanlardan uzaklaşmaktadır. Bu, mahşer sahnesinin dehşetini artıran bir anlatımdır. Fakat hak talebi yorumuyla birlikte düşündüğümüzde başka bir anlam daha belirginleşiyor: İnsan, en fazla sorumluluk taşıdığı insanlarla da yüzleşmek durumunda kalabilir.
Dünyada yakınlık, sevgi ve güven üzerine kurduğumuz ilişkiler, beraberinde haklar ve yükümlülükler getirir. Bu yükümlülükleri ihmal ettiğimizde, yakınlarımızla aramızdaki ilişki yalnızca bir sevgi bağı olmaktan çıkar; aynı zamanda bir hesap konusu hâline gelir.
Ayetin eşleri ayrıca zikretmesi üzerinde durulmaya değer. Çünkü evlilik, yalnızca aynı evi paylaşmak veya hayatı birlikte sürdürmek değildir. Eşler birbirlerinin maddi ve manevi dünyalarında doğrudan etkiye sahiptir.
Kur'an, Bakara suresinin 187. ayetinde eşleri birbirleri için birer elbise olarak nitelendirir:
"Onlar sizin için birer elbise, siz de onlar için birer elbisesiniz."
Elbise insanı korur, örter ve muhafaza eder. Bu benzetme, eşlerin birbirlerine karşı koruyucu, destekleyici ve güven verici bir ilişki kurmalarını düşündürür.
Nisâ suresinin 19. ayetindeki "Onlarla iyi geçinin" emri de evlilikte güzel muamelenin önemini ortaya koyar.
Evlilikte haklar tek taraflı değildir. Kadının da erkeğin de birbirine karşı maddi ve manevi sorumlulukları vardır. İnsan eşine karşı adaletli davranmış mı, onun güvenini korumuş mu, ihtiyaçlarını gözetmiş mi, kişiliğine ve onuruna saygı göstermiş mi? Bunlar üzerinde düşünülmesi gereken sorulardır.
Bir insan eşini sevdiğini söyleyebilir. Ancak sevgi, karşı tarafın hakkını gözetmediği zaman eksik kalır. Aynı evde yaşamak, aynı sofraya oturmak ve yılları birlikte geçirmek, diğerine karşı bütün sorumlulukların yerine getirildiği anlamına gelmez.
Bu konunun en dikkat çekici taraflarından biri, çocukların anne babalarından hak talep edebileceği düşüncesidir.
Elmalılı'nın Abese suresi tefsirinde aktarılan açıklamalarda çocukların, anne babalarından kendilerine dinlerini öğretmedikleri ve onları doğru yola yönlendirmedikleri için hesap sorabilecekleri örneği yer alır.
Bu yaklaşım, ebeveynliği yalnızca çocuğun maddi ihtiyaçlarını karşılamakla sınırlamaz. Çocuğun yetişmesi, eğitimi, ahlaki gelişimi ve manevi dünyası da anne babanın sorumlulukları arasındadır.
Tahrîm suresinin 6. ayetinde şöyle buyrulur:
"Kendinizi ve ailenizi ateşten koruyun."
Bu emir, insanın sorumluluğunun yalnızca kendi kişisel hayatıyla sınırlı olmadığını gösterir. Anne baba çocuğuna doğruyu göstermeli, güzel örnek olmalı, onun eğitimine ve gelişimine emek vermelidir.
Çocuğun karnını doyurmak, okul masraflarını karşılamak ve barınma ihtiyacını gidermek elbette önemlidir. Ancak onun ruhunu, kişiliğini ve vicdanını ihmal etmek de üzerinde düşünülmesi gereken bir eksikliktir.
Anne babanın kendisine şu soruları sorması gerekir: Çocuğumu dinledim mi? Ona adaletli davrandım mı? Kendi davranışlarımla güzel örnek olabildim mi? Yalnızca benden beklenenleri yapmasını mı istedim, yoksa onun nasıl bir insan olarak yetişeceğine de emek verdim mi?
Elbette anne babanın sorumluluğu çocuğun bütün hayatını kontrol etmek değildir. İnsan kendi imkânları ve yükümlülükleri ölçüsünde hesaba çekilir. Çocuğun kendi iradesiyle yaptığı her davranışın sorumluluğu otomatik olarak anne babaya yüklenemez.
Aile ilişkilerindeki sorumluluklar elbette yalnızca anne babanın çocuklarına karşı görevlerinden ibaret değildir. Kur'an'da çocukların anne babalarına karşı sorumlulukları da açıkça bildirilir.
İsrâ suresinin 23-24. ayetlerinde Allah'a kulluk emrinin hemen ardından anne babaya iyi davranılması istenir. Onlara "öf" bile denilmemesi, güzel söz söylenmesi ve merhametle yaklaşılması emredilir.
Lokmân suresinin 14. ayetinde ise annenin hamilelik ve emzirme sürecindeki fedakârlıkları hatırlatılır.
Ancak burada da önemli bir denge vardır. Anne babaya iyilik etmek, onların her isteğini yerine getirmek veya haksızlıklarına boyun eğmek anlamına gelmez. Lokmân suresinin 15. ayeti, anne baba yanlış bir konuda ısrar ettiğinde itaat edilmemesini, buna rağmen dünya hayatında kendileriyle iyi geçinilmesini bildirir.
Dolayısıyla aile ilişkilerinde herkes hem hak sahibidir hem de sorumluluk taşır. Anne babanın çocuk üzerindeki hakkı olduğu gibi çocuğun da anne babası üzerinde hakkı vardır.
Abese suresinde kaçışın ilk örneği ise kardeştir.
Kardeşlik, yalnızca aynı anne babadan dünyaya gelmiş olmakla tamamlanmaz. İmkânı ölçüsünde destek olmak, zor zamanında yanında bulunmak, hakkını gözetmek ve haksızlığa uğradığında kayıtsız kalmamak da bu ilişkinin ahlaki boyutudur.
İnsan kardeşinin kendisine ihtiyaç duyduğu bir zamanda yardım edebilecek durumda olduğu hâlde onu yalnız bırakmış olabilir. Müfessirlerin aktardığı hak talebi yorumu, bu tür ihmallerin de insanın üzerinde bir sorumluluk olarak kalabileceğini düşündürür.
Elbette her insanın imkânı sınırlıdır. Kardeşinin her ihtiyacını karşılayamamak tek başına bir haksızlık değildir. Burada önemli olan, kişinin gücü ve imkânı ölçüsünde taşıdığı sorumluluğu yerine getirip getirmediğidir.
Abese suresindeki kaçış sahnesini anlamamıza yardımcı olan en önemli hadislerden biri, Hz. Peygamber'in müflis hakkındaki hadisidir.
Resûlullah (s.a.v.) sahabelerine müflisin kim olduğunu sorar. Sahabeler, müflisin parasını ve malını kaybetmiş kişi olduğunu söylerler.
Bunun üzerine Peygamberimiz, gerçek müflisin kıyamet günü namaz, oruç ve zekâtla geldiği hâlde dünyada başkalarına sövmüş, iftira etmiş, birinin malını yemiş, kan dökmüş veya bir başkasını dövmüş kişi olduğunu bildirir. Bu kişinin iyilikleri hak sahiplerine dağıtılır. Haklar ödenmeden iyilikleri tükenirse, hak sahiplerinin günahlarından alınarak onun üzerine yüklenir.
(Müslim, Birr, 59)
Bu hadis, ahiret hesabının yalnızca ibadetlerden ibaret olmadığını çok açık biçimde ortaya koyar. İnsan namaz kılmış, oruç tutmuş, zekât vermiş olabilir. Fakat başkalarının haklarını ihlal etmişse bunların da hesabını verecektir.
Buhârî'de yer alan başka bir hadiste de Hz. Peygamber, üzerinde kardeşinin şerefine veya başka bir hakkına ilişkin haksızlık bulunan kimsenin, dinar ve dirhemin bulunmayacağı gün gelmeden önce onunla helalleşmesini ister.
(Buhârî, Mezâlim, 10; Rikāk, 48)
Bu hadisler, Abese suresinde aktarılan hak talebi yorumunu anlamamız bakımından son derece önemlidir. Çünkü insanın ibadetleri ile diğer insanlara karşı davranışları birbirinden bağımsız iki alan değildir.
Bütün bu ayetleri ve hadisleri birlikte düşündüğümde, insanın ahirette yalnızca kendi ibadetleriyle değil, başka insanlara karşı davranışlarıyla da yüzleşeceği sonucuna varıyorum.
İnsan dünyada eşinin hakkını gözetmemiş, çocuğunun ihtiyaçlarını ihmal etmiş, anne babasına karşı görevlerini yerine getirmemiş veya kardeşinin zor zamanında yanında olmamış olabilir.
Bazen bu ihmaller unutulur, bazen normalleştirilir, bazen de insan kendi davranışlarını haklı göstermek için çeşitli gerekçeler üretir. Oysa başkasının hakkı, onu ihlal eden kişinin unutmasıyla ortadan kalkmaz.
Bu nedenle insanın kendisine şu soruları sorması gerekir: Eşime adaletli davrandım mı? Çocuğumun yalnızca maddi ihtiyaçlarını mı karşıladım, yoksa manevi gelişimine de emek verdim mi? Anne babamın ihtiyaçlarını gözetebildim mi? Kardeşimin bana ihtiyacı olduğunda imkânım ölçüsünde yanında oldum mu?
Daha da önemlisi, birlikte yaşadığım insanların gönlünü kırdığımda bunu telafi etmeye çalıştım mı? Özür dilediğim davranışları değiştirebildim mi? Haklarını teslim edebildim mi?
Helalleşmek yalnızca bir özür cümlesinden ibaret değildir. Haksızlık yapılmışsa hakkı iade etmek, zarar verilmişse telafi etmek ve aynı davranışı tekrarlamamak gerekir.
Abese suresindeki bu ayetleri yalnızca kıyametin dehşetini anlatan bir tasvir olarak okumak eksik kalabilir. Klasik müfessirlerin aktardığı hak talebi yorumu, bizi bugünkü hayatımızla yüzleştiren başka bir kapı açmaktadır.
Dünyada en yakınımız olan insanlar, ahirette haklarını ihmal ettiğimiz için yüzleşmekten kaçmak isteyeceğimiz insanlar hâline gelebilir.
Bu, ayetin tek ve kesin anlamı değil; müfessirlerin ortaya koyduğu önemli yorumlardan biridir. Fakat Kur'an'ın adalet, emanet ve kul hakkı ilkeleriyle birlikte düşünüldüğünde insanın üzerinde derin bir sorumluluk duygusu bırakır.
Belki de insanın kendisine sorması gereken en önemli soru şudur:
Benimle birlikte yaşayan, benimle hayatını paylaşan, bana güvenen insanlar; yarın Allah'ın huzurunda benden şikâyetçi olacakları bir hakla karşıma çıkacaklar mı?
Bu soruyu yalnızca eşimiz için değil; çocuklarımız, anne babamız, kardeşlerimiz ve hayatımıza dokunan bütün insanlar için düşünmeliyiz.
Çünkü sevgi, yalnızca bir duygu değildir. Sevdiğimiz insanın hakkını gözetmek, ona adaletli davranmak, ihtiyaç duyduğunda yanında olmak ve sorumluluğumuzu yerine getirmektir.
İnsan bugün özür dileyebilir, hakkı teslim edebilir, gönül alabilir ve eksik bıraktığı sorumlulukları tamamlamaya çalışabilir. Ahirette ise dünya hayatındaki gibi telafi imkânı olmayacaktır.
Mahşerde hesaplaşmak istemiyorsak, dünyada helalleşmeyi öğrenmeliyiz.
Bu ayetleri araştırırken bir şeyi daha fark ettim: İnsan, başkalarının kendisine karşı işlediği haksızlıkları ve ihmal ettiği sorumlulukları hatırlamakta ne kadar dikkatli ise kendisinin başkalarına karşı işlediği haksızlıkları ve ihmal ettiği sorumlulukları hatırlamakta da o kadar dikkatli olmalı. Çünkü mahşerde yalnızca kendimize yapılanların değil, bizim başkalarına yaptıklarımızın ve onlara karşı ihmal ettiğimiz hakların da hesabıyla yüzleşeceğiz.
Bu düşünce beni bir başka gerçekle de yüzleştirdi: İnsan bazen kendi haklılığına o kadar inanır ki karşısındakine yaptığı haksızlıkları göremez. Kendi davranışlarını gerekçelendirirken başkasının kırgınlıklarını önemsizleştirebilir. Niyetinin iyi olduğunu düşünerek verdiği zararı fark etmeyebilir.
Oysa kendini haklı görmek, mutlaka haklı olmak anlamına gelmez. Hatta insanın kendi haklılığından bu kadar emin olması, zaman zaman kendi kusurlarını görmesine engel olan bir kibre dönüşebilir.
Tevazu, her tartışmada karşı tarafı haklı kabul etmek veya kendi haklarından vazgeçmek değildir. Tevazu, kendi yanılma ihtimalini de kabul edebilmek, gerektiğinde kendini sorgulayabilmek ve hakikatin yalnızca kendi baktığımız yerden ibaret olmadığını görebilmektir.
Belki de bu ayetlerin bana bıraktığı en önemli ders budur: Başkalarının bize karşı sorumluluklarını sorguladığımız kadar, bizim onlara karşı sorumluluklarımızı da sorgulamalıyız. Çünkü hesap günü geldiğinde insanın kendi haklılığına ilişkin kanaati değil, Allah'ın huzurundaki hakikat belirleyici olacaktır.
Mahşerde yüzleşmekten kaçacağımız insanlar, bugün haklarını ihmal ettiğimiz, gönüllerini kırdığımız, bize güvenerek yanımızda duran en yakınlarımız olabilir.
Kaynakça ve ileri okuma
Kur'an-ı Kerim: Abese 80/33-42; Bakara 2/187, 228; Nisâ 4/19; İsrâ 17/23-24; Lokmân 31/14-15; Enfâl 8/28; Tahrîm 66/6.
Klasik tefsirler:
- Taberî, Câmiu'l-Beyân, Abese suresi 34-37. ayetlerin tefsiri.
- Kurtubî, el-Câmi li-Ahkâmi'l-Kur'ân, Abese suresi 34-37. ayetlerin tefsiri.
- İbn Atıyye, el-Muharrerü'l-Vecîz, Abese suresi 34-37. ayetlerin tefsiri.
- Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur'an Dili, Abese suresi 33-37. ayetlerin tefsiri.
- Şevkânî, Fethu'l-Kadîr, Abese suresi 34-37. ayetlerin tefsiri.
Çağdaş tefsir: Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur'an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir, ilgili ayetlerin açıklamaları.
Hadis kaynakları:
- Müslim, Birr, 59: Müflis hadisi.
- Buhârî, Mezâlim, 10; Rikāk, 48: Kul hakkıyla helalleşme hadisi.
Akademik çalışma:
- Servet Karagiyim, Abese Sûresinin Tefsîri, Iğdır Üniversitesi, yüksek lisans tezi, 2016.