Drina Köprüsü’nde Üç Yıkım: Zorka, Glasinčanin ve Bir Dünyanın Sonu

İvo Andrić’in Drina Köprüsünde savaşın Vişegrad’a gelişi, yalnızca tarihin kasabanın kapısını çalması değildir. Büyük tarih, önce insanların küçük ve kişisel geleceklerinin içine girer. Bu yüzden Zorka ile Glasinčanin’in hikâyesi, romanın savaş öncesindeki en dokunaklı bölümlerinden biridir. Çünkü burada üç ayrı beklenti aynı anda kurulup bozulur: Zorka’nın aşk beklentisi, Nikola Glasinčanin’in birlikte kurulacak bir hayat beklentisi ve gençlerin daha özgür bir geleceğe ilişkin beklentisi.

Andrić’in başarısı da tam burada ortaya çıkar. Savaş henüz başlamadan önce bile bir şeylerin sona ermekte olduğunu hissettirir. Önce bir kadın sevdiği adamın kendisini sevmediğini anlar. Sonra onu gerçekten seven adamla bir gelecek kuramaz. Tam bu sırada kasabanın gündelik hayatı da birdenbire kesilir. Böylece özel hayattaki hayal kırıklığı ile tarihin getirdiği büyük yıkım birbirinin yankısına dönüşür.

Zorka'nın aşkı: Bir öpüşten bir ömre

Zorka'nın Stiković'e duyduğu aşk, sıradan bir gençlik heyecanı olarak başlamaz. Andrić, genç kızın o günlerdeki ruh hâlini anlatırken onun karşısında bütün bir dünyanın açıldığını söyler. Zorka, Stiković geldiğinde “sonsuz bir mutluluk dünyasının” kapısının açıldığını düşünür. Duyguların, isteklerin ve düşüncelerin tam bir uyum içinde birleştiği bir aşk cenneti hayal eder. Bir öpüşün sıcaklığının bir insan ömrü kadar uzun sürebileceğine inanır.

Burada Zorka'nın yanılgısının büyüklüğü ortaya çıkar. O, yalnızca bir erkeğe âşık olmamıştır; Stiković'le birlikte bir gelecek hayal etmiştir. Dolayısıyla Stiković'in ilgisinin sona ermesi, yalnızca ilişkinin sona ermesi anlamına gelmez. Zorka'nın zihninde kurulmuş olan gelecek de ortadan kalkar.

Stiković'in aşkı ise Zorka'nın aşkının tam karşısındadır. Zorka'nın duyguları ateşli, doğrudan ve hesapsızdır. Onunki ise giderek mesafeli, ölçülü ve hesaplı bir hâle gelir. Andrić, onun mektubunu “bir avukat düşüncesi gibi ölçülü ve hesaplı” bulur. Zorka'nın içten gelen ateşli mektubuna karşılık aldığı şey yalnızca kısa bir karttır.

Stiković'in kartındaki cümle özellikle acıklıdır. Zorka'yı Vişegrad'ın ırmak sesi ve kokularıyla dolu “sakin bir gecesi gibi” düşündüğünü söyler. Bu söz ilk bakışta romantik görünür. Fakat Zorka için artık romantik değildir. Çünkü o, hatırlanmak değil sevilmek istemektedir.

Andrić bu noktada Zorka'nın fark ettiği gerçeği çok sert biçimde ortaya koyar: “Ama işte aşk yoktu.”

Bu kısa cümle, bölümün merkezidir. Çünkü Zorka'nın bütün acısı aslında buradan doğar. Yaşadığı şeyin aşk olduğuna inanmıştır; şimdi ise geçmişe dönüp baktığında, kendi aşkının karşısında aynı yoğunlukta bir duygu bulunmadığını fark etmektedir.

Hayal kırıklığının en ağır tarafı: Geçmişi yeniden anlamlandırmak

Zorka'nın acısını ağırlaştıran şey, Stiković'in artık yanında olmaması değildir. Daha kötüsü, geçmişte yaşananların ne olduğunu bilememesidir.

Stiković'in sözleri, bakışları ve öpüşleri zihninde tekrar tekrar canlanır. Kendisine şu soruyu sorar: Eğer aşk yoksa bütün bunların anlamı neydi? O yakıcı bakışlar, sıcak nefesler, öpüşler neden yaşanmıştı?

Andrić'in anlatımı burada Zorka'nın zihinsel işkencesini çok iyi yakalar. Çünkü geçmişte yaşanmış bir olay değişmez; fakat insan onun anlamını değiştirebilir. Zorka'nın yaşadığı tam da budur. Bir zamanlar aşkın kanıtı olarak gördüğü şeyler şimdi onun gözünde bir kandırılmanın işaretlerine dönüşmektedir. “Bütün bunlar aşk değilse neydi?” diye düşünür; fakat cevabı kendisi de bilmektedir: “Muhakkak ki aşk değildi.”

Bu nedenle Zorka'nın hayal kırıklığı, karşılıksız aşktan daha derindir. İnsan karşılıksız olduğunu bildiği bir aşkın acısını zamanla taşıyabilir; fakat yaşadığı aşkın gerçekten aşk olup olmadığından şüphe etmek, geçmişin tamamını kuşkulu hâle getirir.

Zorka'nın kendisini suçlaması da buradan gelir. Genç, deneyimsiz ve yalnızdır. Üstelik kimseye derdini anlatamaz. “Derdini birine açabilse, bir akıl danışabilse” belki rahatlayacaktır; fakat utancı buna engel olur. Bütün kasabanın onun hayal kırıklığını bildiğini düşünür.

Böylece aşk acısı, utanç ve yalnızlıkla birleşir.

Ölüm düşüncesi: Aşkın karşısında başka çıkış kalmayınca

Zorka'nın içine kapanması giderek ağırlaşır. Ne Stiković'in mektupları ne de kendi düşünceleri ona bir çıkış yolu verir. Kitaplar ve insanlar bile yaşadığı şeyi açıklamasına yardımcı olamaz. Kendi duygularının içinde kaybolur.

Sonunda ölüm düşüncesi belirir. Kapiya'nın üzerinden Drina'nın serin sularına bırakılmayı düşünür. “Ne mektup, ne veda... ne itiraf...” der gibi, yaşadığı aşağılanmadan bütün izleriyle birlikte kurtulmak ister.

Zihninde aynı kelime tekrar tekrar dolaşır:

“Ölmek... ölmek... ölmek...”

Fakat Andrić hemen ardından insanın kendi acısıyla yaşamaya devam etmek zorunda olduğunu söyler: “Ama insan ölmüyordu işte...”

Bu nedenle Zorka'nın hikâyesi yalnızca romantik bir hayal kırıklığı değildir. İnsan, gerçekleşmeyen bir geleceğin yasını da tutabilir. Zorka'nın kaybettiği şey Stiković kadar, Stiković'le birlikte yaşayacağını düşündüğü hayattır.

Nikola'nın aşkı: Zorka'nın yarasını gören adam

Tam bu noktada Nikola Glasinčanin'in Zorka'nın hayatına girmesi hikâyeyi başka bir yöne çevirir.

Nikola'nın Zorka'ya duyduğu şey, Stiković'in gösterdiği kısa süreli tutkudan farklıdır. O, Zorka'nın yalnızca güzelliğini ya da kendisine karşı davranışını değil, çektiği acıyı görür. Konser provaları sayesinde yeniden konuşmaya başlarlar. Eve dönüşlerdeki geceler, iki genci birbirine yaklaştırır. Zorka ona yaşadığı acıyı anlatabilir; Nikola ise onu yargılamadan dinler.

Burada çok önemli bir terslik vardır: Zorka'nın ihtiyaç duyduğu şeyi Nikola verir, fakat Zorka'nın kalbi ona ait değildir.

Nikola'nın sözleri Zorka'yı iyileştirir. Andrić, genç kızın ilk defa “kendini değersiz bulmaktan kurtulduğunu” söyler.

Bu çok önemli bir ayrıntıdır. Stiković Zorka'ya kendisini değersiz hissettirmiştir; Nikola ise tam tersine onun yeniden kendisini değerli hissetmesini sağlar. Birinin sevgisizliği yarayı açarken, diğerinin sevgisi yarayı kapatır.

Nikola onu “her şeye bir ilaç ve bir çare” bulunan insan hayatına doğru çekmektedir.

Fakat Andrić burada romantik bir kolaylığa başvurmaz. Zorka'nın iyileşmesi, Nikola'ya âşık olduğu anlamına gelmez.

Nikola'nın beklentisi: Birlikte yeni bir hayat kurmak

Zaman geçtikçe Nikola'nın Zorka'ya duyduğu aşk belirginleşir. Onun gözünde Zorka yalnızca geçmişte yaralanmış bir kadın değildir; birlikte bir gelecek kurulabilecek kişidir.

Nikola'nın hayalindeki gelecek Vişegrad'ın sınırlarını aşar. Çünkü o da kasabanın geleceğine güvenmemektedir. “Burada hayat olmadığını gittikçe daha iyi görüyorum” der. Rahat, düzenli ve kazançlı bir hayatın burada kurulamayacağını düşünür. Vişegrad'ı “yıkılmak üzere olan bir ev”e benzetir.

Bu benzetme, romanın ilerleyen olayları düşünüldüğünde daha da çarpıcı hâle gelir. Nikola henüz yaklaşan savaşı bilmiyor olsa bile, yaşadığı dünyanın sağlam olmadığını hissetmektedir.

Çözümü Amerika'dadır.

Bir arkadaşı onu Amerika'ya çağırmaktadır. Güvenli bir iş, yüksek maaş ve yeni bir hayat vardır. Nikola her şeyi hesaplamıştır: evlenecekler, Zagreb'e gidecekler, orada Amerika'ya geçişi bekleyecekler, İngilizce öğrenecekler ve çalışacaklardır. Üstelik Zorka öğretmenlik yapabilecektir. Sonunda hayalini şu cümlede toplar:

“Orada özgür ve mutlu oluruz.”

Ve bütün bu planın şartını tek cümleyle açıklar:

“Yeter ki sen benimle ol!”

Bu, Nikola'nın aşkının Stiković'inkinden ne kadar farklı olduğunu gösterir. Stiković Zorka'ya geçmişten kalan bir hatıra gibi bakarken, Nikola geleceği onunla birlikte kurmak istemektedir.

Fakat Zorka'nın kalbi hâlâ geçmiştedir

Nikola'nın sevgisi açık, temiz ve geleceğe dönüktür. Fakat Zorka ona evet diyemez.

Buradaki trajedi, Zorka'nın Nikola'nın değerini anlamaması değildir. Tam tersine, onun “çok iyi insan” olduğunu bilir. Fakat iyi bir insan olmak, âşık olunan insan olmakla aynı şey değildir.

Zorka'nın kalbi hâlâ Stiković'dedir. Nikola'nın teklifini kabul ederse bir hayat kurtulabilir; fakat bunun karşılığında kendi duygularına ihanet etmiş olacaktır.

Bu nedenle Zorka'nın karar verememesi, basit bir kararsızlık değildir. Bir yanda kendisini seven gerçek bir adam, öte yanda kendisini sevmeyen bir adam vardır. Ve insan bazen kendisini seven kişiye duyduğu minneti aşkla karıştırmak istemez.

Andrić bu çelişkiyi çok yalın bir biçimde verir: Zorka, Nikola'ya “evet” diyemez. Onu “parça parça etseler” bile diyemeyecektir. Çünkü sevmesini bilmeyen adamı bir kez daha görmek istemektedir.

İşte tam burada iki aşk arasındaki fark belirginleşir:

Nikola Zorka'nın geleceğidir; Stiković ise Zorka'nın çözemediği geçmişidir.

Zorka geleceğe gidebilmek için önce geçmişte ne yaşadığını anlamak istemektedir.

Mezalin'deki kolo: Hayatın son neşeli anlarından biri

Zorka karar veremezken romanın dışındaki dünya da değişmeye başlamaktadır.

Vidovdan'da Mezalin'de Sırp toplumu büyük bir kır eğlencesi düzenler. Andrić'in anlatımı bir anda genişler. Çadırlar kurulmuş, yemekler hazırlanmış, müzik çalmaktadır. İnsanlar dans etmektedir.

Kolo burada yalnızca bir halk oyunu değildir. İnsanların birbirine bağlandığı, gençliğin, yazın ve hayatın birlikte hareket ettiği bir görüntüdür. Andrić, el ele tutuşan insanların oluşturduğu zinciri “aynı kanla canlanan, aynı ahenkle sürüklenen bir varlık” gibi tasvir eder.

Bu sahnenin güzelliği, hemen ardından gelecek kırılma nedeniyle daha da önem kazanır.

Çünkü jandarmalar gelir.

Siyah üniformalar, silahlar ve askeri otorite, bir anda müziğin ve dansın içine girer. Önce müzik susar. Sonra kolo durur. İnsanlar eşyalarını toplamaya başlar. Az önce birbirlerinin ellerini tutan gençler artık korku içinde dağılmaktadır.

Ve kasabaya dönerlerken haber yayılır: Saraybosna'da Franz Ferdinand ve eşine suikast düzenlenmiştir; Sırplara karşı kovuşturmalar başlamaktadır.

Savaş Vişegrad'a önce silah sesiyle değil, müziğin susmasıyla gelir.

Bu yüzden Mezalin'deki kolo, romanın en anlamlı görüntülerinden biridir. Birkaç dakika önce bütün bedenleri aynı ritimde hareket eden insanlar artık aynı korkunun içinde sessizce yürümektedir.

Kapiya'nın değişmesi: Aşkın mekânı korkunun mekânına dönüşüyor

Savaş haberinden sonra Kapiya da değişir.

Daha önce gençlerin buluştuğu, konuştuğu, âşıkların birbirine yaklaştığı köprü şimdi askerî denetimin altındadır. Andrić, Kapiya'ya “bir ölüm sessizliği” çöktüğünü söyler.

Bu değişimin sembolik anlamı çok güçlüdür.

Zorka ile Nikola'nın geceleri konuştuğu, gençlerin buluştuğu, insanların hayatlarını paylaştığı mekân artık nöbetçinin bulunduğu bir yerdir. Özel hayatın alanına tarih girmiştir.

Bir gece önce aşk konuşulabilirken, şimdi insanların ne söyleyeceği bile tehlikeli hâle gelmiştir.

Andrić bunu tek bir cümlede bütün kasabaya yayar:

“Bütün kasabanın hayatı da birden kesildi. Tıpkı Mezalin'deki kolo gibi...”

Bu cümle, Zorka'nın kişisel hikâyesiyle kasabanın hikâyesini birbirine bağlar. Zorka'nın aşk hayatında bir şey kesilmiştir; şimdi kasabanın hayatı da kesilmektedir.

Glasinčanin'in son gelişi: Amerika'dan savaşa

Glasinčanin'in Zorka'nın penceresine geldiği son gece bu nedenle son derece önemlidir.

Daha önce onunla Amerika'yı konuşan Nikola artık kaçmaya hazırlanmaktadır. Ama bu kez Amerika'ya gitmek için değil, savaşın içine girmek için.

“Bu gece kaçmaya karar verdik” der. Yanında Vlado Mariç ve iki kişi daha vardır.

Zorka'nın bir ay önce kabul etmediği evlilik teklifini hatırlaması, bu sahnenin acısını daha da büyütür. Nikola açıkça söyler: Eğer Zorka o zaman kabul etmiş olsaydı, belki şimdi çok uzakta olacaklardı.

Fakat artık başka bir zorunluluk vardır:

“Hepimizin yeri şimdi Sırbistan'dır.”

Nikola'nın Amerika hayali savaş karşısında biçim değiştirir. Artık önce kendi hayatını kurtarmayı değil, savaşın karşısında kendi tarafında yer almayı düşünmektedir. Fakat Amerika fikrinden bütünüyle vazgeçmez. Onu bu kez kendi ülkelerinde kurulacak bir geleceğin adı olarak düşünür:

“Bizim de burada bir Amerikamız olacak.”

Çalışılan, dürüstçe para kazanılan, özgür ve rahat yaşanan bir yurt hayal eder. Sonra Zorka'ya yeniden birlikte yaşama ihtimalini bırakır.

Bu sahne, Nikola'nın bütün hikâyesini özetler. Önce Zorka'yla Amerika'ya gitmek istemiştir; şimdi Zorka'yı geride bırakıp savaşmak zorundadır. Fakat yine de geleceğe inanmayı bırakmaz.

Ne var ki romanın okuru artık bu geleceğin ne kadar kırılgan olduğunu bilmektedir.

Zorka'nın son hayal kırıklığı: Üç gelecek birden yıkılıyor

Nikola gittikten sonra Zorka ağlamaya başlar.

Bu ağlama yalnızca sevdiği adamın gitmesine duyulan üzüntü değildir. Zorka'nın içinde birbirinden farklı üç kayıp üst üste binmiştir.

Nikola'yı hak ettiği gibi sevemeyecektir.

“Kimseyi sevmeyen” Stiković'in bir gün onu sevmesini hiçbir zaman göremeyecektir.

Ve daha önce hayal ettikleri o özgür, rahat hayat da artık gerçekleşmeyecektir. Andrić, Zorka'nın zihninden geçenleri anlatırken bu üç kaybı aynı geleceğin parçaları hâline getirir. Geçmişin neşeli günleri geri dönmeyecek, Amerika'ya gitme düşüncesi gerçekleşmeyecek, burada özgür ve rahat yaşanacak bir ülke kurma umudu da sönecektir.

Böylece Zorka'nın gözyaşlarında yalnızca bir aşkın sonu yoktur.

Stiković'in aşkı gerçekleşmemiştir.

Nikola'nın aşkı karşılığını bulamamıştır.

Amerika hayali gerçekleşmemiştir.

Ve bunların hepsinin üzerinde, savaşın önüne geçtiği bir gelecek vardır.

Ertesi gün Nikola'nın, Vlado Mariç'in ve diğerlerinin Sırbistan'a kaçtığı duyulur. Sırplar ise aileleri ve mallarıyla birlikte Vişegrad'da sıkışıp kalırlar. Ardından anlatıcı, bütün dünyaya yayılacak fırtınanın sınırda patladığını ve birçok ülkenin, şehrin ve Drina üzerindeki köprünün kaderini belirleyeceğini söyler.

Özel bir aşk hikâyesinden dünyanın değişmesine

Zorka'nın hikâyesini önemli kılan şey, savaşın hemen öncesinde yaşanan romantik bir bölüm olması değildir. Tam tersine, Andrić büyük tarih ile küçük insan hayatı arasındaki ilişkiyi bu aşk hikâyesinin içinden gösterir.

Zorka bir yıl önce aşkın kendisine sonsuz bir mutluluk dünyası açacağına inanmıştır. O dünyanın kapandığını gördüğünde yıkılır.

Nikola ise Zorka'yla birlikte yeni bir dünya kurabileceğine inanır. Amerika'yı bunun sembolü yapar. Fakat Zorka ona evet diyemeden savaş gelir.

Sonra Nikola'nın Amerika'sı bile değişir. Denizler aşırı bir ülkeye gitmekten söz eden adam, bir anda kendi ülkesinde “bir Amerika” kurmaktan söz etmeye başlar.

Fakat savaş, onun bu hayalini de beklemez.

Bu yüzden bölümün merkezinde yalnızca aşk ve karşılıksız aşk yoktur. Daha derinde, insanların geleceğe ilişkin bütün beklentilerinin ne kadar kırılgan olduğu vardır.

Zorka geçmişte yaşadığı aşkın gerçek olduğuna inanmıştır; sonra onun aşk olmadığını anlamıştır.

Nikola Zorka'yla bir gelecek kurabileceğine inanmıştır; Zorka ona karşılık verememiştir.

İki genç Amerika'da özgür ve mutlu bir hayat kurmayı düşünmüştür; tarih onların önüne savaş çıkarmıştır.

Ve Vişegrad'da insanlar bir gün önce el ele tutuşup kolo oynarken, ertesi gün aynı köprünün üzerinde süngüsü güneşte parlayan bir nöbetçi vardır.

Andrić'in asıl yıkımı burada kurduğu söylenebilir: İnsanların hayal kırıklıkları, tarihin büyük yıkımının küçük ölçekteki karşılığıdır. Zorka aşkını kaybederken Nikola geleceğini kaybeder; onların kaybettiği dünyanın hemen ardından Vişegrad da kendi eski hayatını kaybeder.

Bu nedenle Zorka'nın Stiković'e duyduğu aşk, Nikola'nın Zorka'ya duyduğu sevgi ve gençlerin Amerika'ya ilişkin gelecek hayali birbirinden ayrı hikâyeler değildir. Üçü de aynı sorunun etrafında birleşir: İnsan, hayatının bundan sonra nasıl olacağını kendisi belirleyebilecek midir?

Romanın cevabı ise tam o noktada, Mezalin'deki kolo sustuğunda ve Kapiya'ya nöbetçi konduğunda değişmeye başlar. İnsanların kişisel hayatları henüz bitmemiştir; fakat onların hayatlarını belirleyen dünyanın artık eski dünya olmadığı anlaşılmıştır.