İşte yine buradayım, her zamankinden daha coşkulu.
Merhaba çayırlar! Merhaba köprüler! Merhaba Dyle!
Merhaba, usta bir elin yamaçlara
Gelişigüzel serpiştirdiği misketler gibi evler!

Çok iyi biliyorum, küçücük bir çocukken
Kaygan kaldırım taşlarında yankılanan adımlarım
Hâlâ aynı hafiflikle çınlıyor;
Pazar günlerinin özüne dek yıkanmış çamaşırlar
Çayırların üzerine hâlâ beyaz papatyalarını seriyor.

Ve yine de babamı bir daha asla göremeyeceğim;
Gökyüzüne karşı kaldırdığı o titreyen tavşanı,
Kan lekeleri hâlâ üzerinde duran o tavşanı,
Nane ve funda kokulu mor ormanlardan getirdiği hâliyle...

Ne de annemi; şafakla ve dökülmüş yapraklarla yıldızlanmış,
Çıtırdayan bir odun demetinin dalları altında,
Ekim sisinin içinde ağır ağır, beli bükülmüş yürürken;
O sis ki nalınlarının sesini bile
Güçlükle bastırabiliyordu.

Hayır, Bertha da, Jeanne da, Mariette de
Bir daha dönmeyecekler; o tatlı nisan günlerinde,
Dizlerinin gizemli beyazlığı kadar yumuşak bir nisanda,
Karanfili papatyayla yan yana toplamak için.

Ama ne çıkar bundan!
Şimdi ben de koparamaz mıyım o gülü,
Hiçbir ayazın dokunamadığı o gülü?
Hangi kadın taşıyabilir ki, anılarımda yaşayan kadın gibi,
Ay ışığıyla ıslanmış o alnı,
Esintiden örülmüş o saçları?

Sana doğru yükseliyorum, genç bir güneş gibi,
Ey Brabant ülkesi, gönlümü büyüleyen şarkının
Süt, bal, ekmek ve yaban kekiği koktuğu ülke!

Merhaba, Wavre! Merhaba, gökyüzü!
Merhaba, hayat!

Maurice Carême  

Maurice Carême – Wavre

Brabant, 1967

Çocukluğun ülkesine dönüş, kayıpların belleği ve hayata yeniden merhaba demek

Maurice Carême'in Wavre şiiri, insanın doğduğu yere dönüşünü anlatıyor gibi görünse de aslında bundan çok daha derin bir meseleye dokunuyor: Zaman geçtikten, insanlar öldükten, çocukluk geride kaldıktan sonra insanın geçmişiyle kurduğu ilişkiye. Şair, yıllar sonra doğduğu kente dönüyor. Fakat karşısında yalnızca evleri, köprüleri, çayırları ve nehri bulmuyor; kendi çocukluğuyla da karşılaşıyor. Bir zamanlar yaşadığı yerler hâlâ orada, ama o yerleri anlamlı kılan insanların çoğu artık yok. Şiirin hüznü de tam bu karşıtlıktan doğuyor. Coğrafya yerinde duruyor, insan değişiyor; mekân belleğini koruyor, hayat ise sevdiklerini birer birer alıp götürüyor.

Carême'in başarısı, bu büyük duyguyu son derece yalın bir dille anlatabilmesinde. Şair geçmişe ağıt yakarken şiirini karanlığa hapsetmiyor. Kayıplarını hatırlıyor, onların geri dönmeyeceğini kabul ediyor, ardından yeniden hayata yöneliyor. Bu bakımdan Wavre, yalnızca çocukluğa yazılmış bir özlem şiiri değil; kayıplarla yaşamayı öğrenmiş bir insanın hayata bağlılığını anlatan olgun bir şiir.

İlk kıta: Doğduğu toprakla yeniden karşılaşmak

Şair, doğduğu kente her zamankinden daha büyük bir heyecanla döndüğünü söylüyor. Bu dönüş, sıradan bir ziyaretin heyecanını taşımıyor. Yılların azaltmadığı, tersine daha da güçlendirdiği bir bağlılığı anlatıyor. İnsan bazen uzaklaştığı bir yeri yıllar sonra yeniden gördüğünde, oraya duyduğu sevginin hiç azalmadığını fark eder. Carême'in coşkusu biraz da bu fark edişten kaynaklanıyor.

Ardından doğduğu kente tek tek sesleniyor. Çayırlara, köprülere, Dyle Nehri'ne... Bu seslenişte bir selamlama töreni var. Şair, karşısında cansız bir manzara görmüyor; çocukluğunun tanıdık varlıklarıyla yeniden konuşmaya başlıyor. Bir insanın yıllar önce ayrıldığı evine dönüp eşyalarıyla karşılaşması gibi, Carême de doğduğu kentin parçalarını eski dostlarıymışçasına selamlıyor.

Evlerin misketlere benzetilmesi özellikle güzel. Şair, yamaçlara dağılmış evleri, sanki usta bir elin çocukluk oyununda kullandığı küçük nesneler gibi tasvir ediyor. Burada yalnızca evlerin görünüşü değil, çocukluk oyunlarının da şiire sızdığını görüyoruz. Daha ilk kıtada şair, doğduğu kenti çocukluğun diliyle yeniden kuruyor.

İkinci kıta: Geçmişin hâlâ yaşadığı yer

Şair, çocukken yürüdüğü kaygan kaldırım taşlarında adımlarının hâlâ yankılandığını hayal ediyor. Çocukluğunun izlerini arıyor. Kaldırım taşlarında yankılanan küçük adımlar, yıllar önce oradan geçen çocuğun hâlâ yaşadığı bir hatıraya dönüşüyor.

Burada zamanın iki farklı biçimde işlediğini görüyoruz. İnsan büyüyor, yaşlanıyor, değişiyor; fakat çocukluğun yaşandığı mekân, bellekte ilk günkü canlılığıyla korunabiliyor. Şairin adımları gerçekte artık o kaldırımlarda yankılanmıyor. Fakat hatırlama eylemi, onları yeniden duyulur hâle getiriyor.

Çamaşırların çayır üzerine serilmesini beyaz papatyalara benzetmesi de bu kıtanın en incelikli imgelerinden biri. Ev hayatının sıradan bir görüntüsü, şiirsel bir doğa manzarasına dönüşüyor. Pazar günleri, yıkanmış çamaşırlar, çayırlar ve beyaz çiçekler aynı görüntüde birleşiyor.

Bu görüntüde çocukluğun pazar günlerine özgü huzuru, evlerin ve aile hayatının dinginliği saklı. Şair, geçmişi yalnızca hatırlamıyor; o günlerin kokusunu, ışığını ve sessizliğini de yeniden duyumsuyor.

Üçüncü kıta: Bir daha görülemeyecek baba

Şair, babasını bir daha asla göremeyeceğini söyleyerek şiirin duygusal yönünü değiştiriyor. İlk iki kıtada geçmişin güzelliği ve çocukluk anılarının canlılığı vardı. Şimdi bu hatıraların artık geri getirilemeyecek bir hayatın parçaları olduğunu hatırlıyor.

Babanın tavşanı gökyüzüne karşı kaldırdığı görüntü çok somut. Şair, babasını genel bir baba sevgisiyle anlatmıyor; onun bir zamanlar yaptığı belirli bir hareketi hatırlıyor. Avdan getirilmiş, hâlâ titreyen ve kan izleri taşıyan tavşan, çocukluk belleğinde donup kalmış bir görüntü.

Bu sahnede doğanın güzelliğiyle ölümün gerçekliği yan yana duruyor. Nane ve funda kokulu mor ormanlar canlı ve duyusal bir manzara kurarken kanlı tavşan, hayatın içindeki ölümün izini taşıyor.

Bence burada önemli olan, şairin babasını yalnızca sevgi dolu bir aile hatırası olarak değil, kendi çocukluk dünyasının içinde hareket eden bir insan olarak hatırlaması. Babasının bir zamanlar ormanda yaptığı şey, artık onun yokluğunun en güçlü kanıtına dönüşmüş durumda.

İnsan bazen bir yakınını kaybettikten sonra onun yüzünü değil, bir hareketini özler. Bir kapıyı açışını, bir yere oturuşunu, elindeki bir nesneyi kaldırışını... Carême'in babası da böyle bir hareketin içinde yaşamaya devam ediyor.

Dördüncü kıta: Annenin ekim sisi içindeki silueti

Babanın ardından anne geliyor. Fakat şair bu kez de annesini doğrudan bir duygu ifadesiyle anlatmıyor. Onu ekim sisinin içinde yürüyen, odun demeti taşıyan bir kadın olarak görüyoruz.

Şafak ışığı ve dökülmüş yapraklar annenin görüntüsünü çevreliyor. Böylece sıradan bir yürüyüş, neredeyse resimsel bir görüntüye dönüşüyor. Annenin ağır ve eğilmiş bedeni, yaşlılığı ve hayatın yükünü düşündürüyor. Odun demeti ise gündelik hayatın emeğini, evin geçimini ve yıllarca sürdürülen sorumlulukları çağrıştırıyor.

Özellikle annenin nalınlarından çıkan sesin sis tarafından bile bütünüyle bastırılamaması çok etkileyici. Sis görüntüyü belirsizleştirebilir ama sesi tamamen silemez.

Bu, belleğin çalışma biçimine de benziyor. İnsan geçmişte kalan birini artık göremese bile onun sesini, yürüyüşünü, ayak seslerini hatırlayabilir. Annenin nalınlarından çıkan ses, yıllar sonra bile şairin zihninde duyuluyor.

Babanın hatırası bir orman ve av sahnesiyle, anneninki ise evin emeği ve sonbahar yürüyüşüyle kurulmuş. İki ayrı hayat, iki ayrı görüntü; fakat aynı kayıp duygusu.

Beşinci kıta: Gençlik ve geri dönmeyen kadınlar

Bu kıtada şair, gençlik döneminin kadınlarını hatırlıyor. Bertha, Jeanne ve Mariette artık yalnızca isim değil; bir dönemin, bir baharın ve gençliğin temsilcileri.

Nisan ayı burada yalnızca mevsim değildir. Gençliğin, güzelliğin, ilk duyguların ve hayatın henüz bütün ihtimalleriyle açık olduğu zamanların simgesidir.

Şairin kadınların dizlerinin beyazlığını nisan ayının yumuşaklığıyla ilişkilendirmesi, şiirin en duyusal imgelerinden birini oluşturuyor. Burada gençlik, doğanın güzelliğiyle iç içe geçmiş durumda. İnsan bedeniyle mevsim, çiçeklerle kadın güzelliği aynı şiirsel düzlemde buluşuyor.

Karanfilin papatyayla birleştirilmesi de dikkate değer. Genç kadınlar iki çiçeği yan yana getirirken şair, bu küçük hareketi belleğinde saklamıştır. Bir zamanlar sıradan görünen bir bahar uğraşı, yıllar sonra kaybedilmiş bir gençliğin simgesine dönüşür.

Bu kıtada artık yalnızca anne ve babanın yokluğu yoktur. Şair, gençliğini de kaybetmiştir. İnsan yaşlandıkça yalnızca insanları değil, kendisinin bir zamanlar sahip olduğu hâlleri de özler. Bertha, Jeanne ve Mariette'in geri dönmeyecek olması, biraz da o genç adamın artık geri dönemeyeceği anlamına gelir.

Altıncı kıta: Hatıraların içinde yaşayan güzellik

Şiirin en önemli dönüşümlerinden biri burada gerçekleşiyor. Şair, geçmişte kaybettiklerini sıraladıktan sonra birden itiraz ediyor: Ama ne çıkar bundan!

Bu söz, kayıpların önemsiz olduğu anlamına gelmiyor. Tam tersine, kayıpların varlığını kabul ettikten sonra hayatın devam eden güzelliğine yönelme çabasıdır.

Şairin sözünü ettiği gül, yalnızca bir çiçek değildir. Hiçbir ayazın dokunamadığı bu gül, bellekte yaşayan ve zamanın aşındıramadığı güzelliği temsil eder. Ayaz, yaşlanmayı, zamanın yıpratıcı etkisini ve ölümün kaçınılmazlığını çağrıştırırken gül, sevginin ve güzelliğin simgesine dönüşür.

Gerçek hayatta her şey değişir. İnsanlar yaşlanır, güzellikler solup gider, gençlik geride kalır. Fakat anıların içindeki güzellik aynı biçimde korunabilir. Şairin belleğindeki gül, işte bu değişime direnen güzelliktir. Gerçek dünyada artık var olmayan bir güzellik, hatırlama sayesinde yaşamaya devam eder.

Ardından gelen kadın imgesi de bu düşünceyi derinleştiriyor. Ay ışığıyla ıslanmış bir alın ve esintiden örülmüş saçlar, gerçek bir insanın fiziksel tasvirinden çok, hatıranın dönüştürdüğü bir güzelliği anlatıyor.

Şairin belleğindeki kadın artık zamanın dokunamadığı bir varlık. Gerçek hayatta insanlar yaşlanır, değişir ve ölür; fakat hatıralarda bazen bir bakış, bir yüz, saçların hareketi ilk günkü güzelliğiyle kalır.

Burada Carême'in söylediği önemli bir şey var: Geçmiş geri gelmez ama geçmişte yaşanan güzellik bütünüyle kaybolmak zorunda değildir. İnsan onu belleğinde yeniden kurabilir.

Gül imgesi bu nedenle şiirin en önemli düşünsel dayanaklarından biridir. Şair, kaybettiklerinin ardından belleğinde hâlâ açmaya devam eden bir güzellik bulur. Zamanın ve yaşlanmanın dokunamadığı bu gül, insanın hatıraları aracılığıyla hayata tutunabilmesinin simgesidir.

Yedinci kıta: Genç bir güneş gibi yeniden doğmak

Şair, doğduğu toprağa doğru yükseldiğini ve kendisini genç bir güneş gibi hissettiğini söylüyor. Buradaki genç güneş imgesi çok anlamlı. Gerçekte genç değildir. Çocukluğunu ve gençliğini geride bırakmış, anne babasını kaybetmiş, geçmişteki insanlarla bir daha karşılaşamayacağını öğrenmiştir. Buna rağmen kendisini genç bir güneş gibi duyumsar.

Çünkü insanın bedeni yaşlanırken belleği bazen onu yeniden gençleştirebilir. Bir şehre dönmek, çocukluğun geçtiği sokakları görmek, yıllardır unutulmuş bir kokuyu yeniden duymak insanın içinde eski bir hayatı uyandırabilir.

Brabant'ın şarkısının süt, bal, ekmek ve yaban kekiği kokması da şiirin en güzel duyusal birleşimlerinden biri. Şarkı normalde işitilen bir şeydir; fakat Carême onu kokularla anlatıyor. Süt, bal ve ekmek evin, beslenmenin, bereketin ve çocukluk sofralarının kokusunu taşıyor. Yaban kekiği ise doğduğu toprağın doğal dünyasını şiire getiriyor.

Böylece Brabant, şair için yalnızca bir ülke olmaktan çıkıyor. Evin, çocukluğun, ailenin, doğanın ve belleğin birleştiği bir dünyaya dönüşüyor.

Ve şiir, üç ayrı selamlamayla tamamlanıyor: Wavre'a, gökyüzüne ve hayata...

Bu son dizede Wavre, gökyüzü ve hayat birbirinden ayrılmaz hâle geliyor. Şair doğduğu kente seslenirken aslında hayata sesleniyor. Geçmişini selamlarken bugünü de kabul ediyor.

Şiirin bütününde: Kaybetmek ve yeniden sevebilmek

Wavre şiirini baştan sona düşündüğümüzde, birbirini tamamlayan iki ayrı hareket görüyoruz. İlk hareket geçmişe doğru: Şair doğduğu kente dönüyor, çocukluğunun sokaklarını, babasını, annesini ve gençlik arkadaşlarını hatırlıyor. İkinci hareket ise bugüne ve hayata doğru: Geçmişin geri gelmeyeceğini kabul ediyor ama onun güzelliğini belleğinde yaşatarak yeniden hayata yöneliyor.

Bu şiirde dikkatimi çeken en önemli nokta, Carême'in çocukluğu yalnızca mutlu günlerden ibaret görmemesi. Çocukluğun içinde ölümün izleri de var. Babasının getirdiği kanlı tavşan, annenin ağır yürüyüşü, ekim sisi ve sonbahar yaprakları, şiirin başından itibaren ölüm düşüncesini hazırlıyor. Fakat bu imgeler şiiri karamsarlığa sürüklemiyor. Çünkü şair, hayatın içindeki kayıpları yine hayatın içindeki güzelliklerle karşılıyor.

Burada çocukluk, geçmişte kalmış bir dönemden daha fazlasıdır. İnsanın dünyaya ilk kez sevgiyle baktığı, çevresindeki her şeyi kendi hayatının bir parçası olarak gördüğü zamandır. Carême, yıllar sonra Wavre'a döndüğünde aslında o bakışı yeniden bulmaya çalışıyor.

Bence bu şiirin en güçlü tarafı, insanın geçmişiyle barışmasını anlatmasıdır. Geçmişte kalanları geri getiremeyeceğimizi biliyoruz. Ölenler geri dönmüyor, gençlik yeniden yaşanmıyor, eski günler aynı biçimde tekrarlanmıyor. Ama bütün bunlar, insanın hayata yeniden bağlanmasına engel olmak zorunda değil.

Carême'in son dizesi bu yüzden sıradan bir iyimserlik ifadesi değil. Şair, kayıplarını unutmuş değildir. Tam tersine, onları bütün açıklığıyla hatırlamaktadır. Fakat hayatı yalnızca kayıplardan ibaret görmeyi reddeder.

İnsan bazen geçmişine dönerek geleceğe yeniden yürümeyi öğrenir.

Sonuç: Çocukluğun içinden hayata yeniden bakmak

Maurice Carême, Wavre şiirinde doğduğu kente dönerek çocukluğunun izlerini arar. Fakat karşılaştığı şey yalnızca eski sokaklar, çayırlar ve evler değildir; artık hayatta olmayan anne babası, geri dönmeyecek gençlik arkadaşları ve bir daha yaşayamayacağı yıllardır. Şair, belleğin içinde sakladığı görüntülerle geçmişi yeniden kurarken zamanın geri döndürülemezliğini de kabul eder.

Ancak geçmişin bütün güzellikleri onun için kaybolmuş değildir. Hiçbir ayazın dokunamadığı gül, hatıraların içinde yaşamaya devam eden güzelliğin simgesidir. Gerçek hayatta zamanın değiştirdiği, yaşlandırdığı ve yok ettiği şeyler, bellekte başka bir biçimde varlığını sürdürebilir.

Bu nedenle şiir bir ağıtla değil, hayata yöneltilmiş içten bir selamla sona erer. Çünkü Carême için doğduğu toprağa dönmek, yalnızca çocukluğa dönmek değil, kaybettiklerini hatırlarken hayatı bir kez daha sevebilmektir.

İnsan, geçmişte kaybettiği güzellikleri belleğinde yaşatarak bugüne yeniden tutunabilir.

“Merhaba, Wavre! Merhaba, gökyüzü! Merhaba, hayat!”

Bütün şiiri tek bir düşüncede toplamak gerekirse: Carême, insanın kaybettiklerini unutmadan da hayata yeniden merhaba diyebileceğini anlatıyor.