İşāre Yūnus Emre fermāyed

İki cihān zindān ise gerek bize bustān ola
Ne ġam ġuṣṣa şimdi bize çün ‘ināyet dostdan ola
Ol dost yüzin gördi gözüm erenlere toprak yüzüm
Söz bilene işbu sözüm gerek şekeristān ola
Her da‘vīden geçer kişi Ḥaḳdan yaña uçar kişi
‘Işḳ şerbetin içen kişi geh esrük geh mestān ola
Sensüz iki cihān benüm zindān görünür gözüme
Senüñ ‘ışḳuñ ile palās gerek ḫaṣalḫaṣtan ola
‘Işḳa doyamadı özüm gülsüz söylerem bu rāzum
Yūnus senüñ her bir sözüñ ‘ālemlere destān ola

(Yūnus) Emrem bir toğanıdı kondı Taptuk kolına
Ava şikāre geldi bu yuva kuşı degül

Yūnus Emre fermāyed

İy ehl-i dil eydüñ baña ben nicesi dolanayın
Ne dürlü tedbīr kılayın yā nice sanu sanayın
Cānumda ol yitüpdürür göñlümi ol ütüpdürür
Hem beni ol dutupdurur ayruk neye bağlanayın
Eyle ütüpdür ol beni seçemezem andan beni
Alsun cānı ütsün teni koñ beni aña aldanayım
Ben gevher isem kānum ol ben kul isem sulṭānum ol
‘Aklum göñlüm cānum ol andan nice usanayım
Ansuz baña cennet ḥarām anuñladur nakdüm temām

…
Dirindi bıñar idük irkildük ırmağ olduk
Akduk deñize talduk taşduk el-ḥamdülillāh
Tapduğuñ tapusında kul olduk kapusında
Yūnus miskīn çig idi bişdi el-ḥamdülillāh

Yūnus Emre fermāyed

Ben bunda seyr iderken ‘aceb sırra irdüm aḫī
Bir siz dahı sizde görüñ dostı bende gördüm aḫī
Bende bakdum bende gördüm benümile ben olanı
Ṣūretüme cān olanı kim idügin bildüm aḫī
İsteyüp bulmazdum anı ol ben isem yā ben kanı
Seçemedüm andan beni bir kezden ol oldum aḫī
Ṣūret toprakdur diyeni göñlüm kabūl kılmaz benüm
Bu toprağuñ cevherini ḥażrete irgürdüm aḫī

Yunus Emre

(Paylaşılan bu iki varağın paleografik okuması ve çeviriyazısı (transkripsiyonu) Samet Polat'a aittir.)

Yunus Emre'de Aşkın Dönüştürücü Gücü: Zindandan Bahçeye, Benlikten Hakikate

Aşkın gözüyle iki cihan

İlk şiirde Yunus Emre'nin sesi, sevgiliye kavuşmuş bir insanın huzurunu taşıyor. Dünya ile ahiret, zindan ile bahçe, yoksulluk ile zenginlik arasındaki bütün ayrımlar, aşkın varlığı karşısında yeniden anlam kazanıyor. Yunus için önemli olan yaşadığı dünyanın nasıl olduğu değil, o dünyanın içinde dostun bulunup bulunmadığıdır.

İki cihan zindān ise gerek bize bustān ola
Ne ġam ġuṣṣa şimdi bize çün ‘ināyet dostdan ola

Burada Yunus, iki cihanın zindan olabileceğini kabul ediyor ama bu durumun kendisi için bir keder sebebi olmadığını söylüyor. Çünkü dostun inayeti, yani ilahî lütfu varsa zindan bile bahçeye dönüşebilir. İnsan dış dünyayı her zaman değiştiremez; fakat gönlünde taşıdığı sevgi, dış dünyanın anlamını değiştirebilir. Yunus'un özgürlük anlayışı da burada ortaya çıkıyor. Özgürlük, şartların kusursuz olması değil, insanın bütün şartlara rağmen dostun sevgisini taşıyabilmesidir.

Ol dost yüzin gördi gözüm erenlere toprak yüzüm
Söz bilene işbu sözüm gerek şekeristān ola

Dostun yüzünü gören göz, artık başka türlü görmeye başlamıştır. Yunus'un erenlere karşı yüzünü toprağa çevirmesi, hakikat karşısında duyduğu tevazunun ifadesidir. İnsan ne kadar derin bir manevi tecrübeye ulaşırsa ulaşsın, bu tecrübe onda üstünlük duygusu değil, alçakgönüllülük meydana getirmelidir. İkinci mısrada ise sözün muhatabı belirlenir. Yunus, bu sözlerin ancak anlayabilen gönüllerde bir karşılık bulacağını düşünür. Şekeristan, yani şeker bahçesi imgesi, sözün anlamını kavrayan kişi için şiirin nasıl bir gönül ziyafetine dönüşebileceğini anlatır.

Her da‘vīden geçer kişi Ḥaḳdan yaña uçar kişi
‘Işḳ şerbetin içen kişi geh esrük geh mestān ola

Burada şair, hakikate yönelen insanın önce kendi iddialarından vazgeçmesi gerektiğini söylüyor. Her davadan geçmek, insanın sürekli kendisini savunma, haklı çıkarma ve üstün gösterme ihtiyacından kurtulmasıdır. Çünkü benliğin gürültüsü dinmeden gönlün hakikati işitmesi zordur. Aşk şerbetini içen kişinin esrik ve mest olması ise bu dönüşümün başka bir ifadesidir. Yunus'un sözünü ettiği sarhoşluk, aklın kaybolması değil, insanın alışılmış benlik sınırlarını aşmasıdır. Aşk, insanı kendi hesabından ve çıkarından uzaklaştıran bir hâle dönüştürür.

Sensüz iki cihān benüm zindān görünür gözüme
Senüñ ‘ışḳuñ ile palās gerek ḫaṣalḫaṣtan ola

İlk beyitte zindanın bahçeye dönüşebileceğini söyleyen Yunus, şimdi bunun sırrını açıklıyor. Sevgili yoksa iki cihan da zindandır. Onun aşkı varsa en değersiz kumaştan yapılmış bir elbise bile en kıymetli kumaştan üstündür. Burada maddi değerlerin bütün ölçüleri değişiyor. İnsan sahip olduklarıyla değil, gönlünde taşıdığı sevgiyle zenginleşiyor. Yunus için sevgilinin aşkını taşıyan yoksul olmak, sevgiliden uzak bir zengin olmaktan daha değerlidir.

‘Işḳa doyamadı özüm gülsüz söylerem bu rāzum
Yūnus senüñ her bir sözüñ ‘ālemlere destān ola

Aşkın doyurulamayacağını söyleyen Yunus, sevgiyi geçici bir arzu olmaktan çıkarıyor. İnsan bir şeye sahip olduğunda ona duyduğu özlem sona erebilir; fakat ilahî aşk böyle değildir. Yakınlık arttıkça sevgi de derinleşir. Gülsüz söylemek, sevgilinin güzelliğinden uzak kalmanın ve hasret içinde sırrını anlatmanın ifadesidir. Son mısrada ise bu aşk tecrübesinin bütün âlemlere ulaşmasını diler. Kendi gönlünde başlayan sözün başkalarının gönlünde de karşılık bulmasını ister.

Aşkın elinde esir olmak

İkinci şiirde Yunus'un sesi değişiyor. İlk şiirdeki huzurlu ve kendinden emin söyleyiş, yerini aşkın karşısında ne yapacağını bilemeyen bir insanın şaşkınlığına bırakıyor. İlk şiirde doğan olarak karşımıza çıkan Yunus, şimdi aşkın karşısında bütün tedbirlerini kaybetmiş bir âşıktır.

İy ehl-i dil idin baña ben nicesi dolanayın
Ne dürlü tedbīr kılayın yā nice sanu sanayın

Burada şair, gönül ehline sesleniyor. Fakat bu seslenişte bir öğüt verme veya bir şey öğretme arzusu yok. Daha çok, kendi içinde çözemediği bir hâli dile getirme çabası var. "Ben nicesi dolanayım?" sorusu, insanın kendi duygularının çevresinde dönüp durmasını düşündürüyor. Bir çıkış yolu arıyor ama hangi yöne gideceğini bilmiyor. Tedbir almak, akıl yürütmek, bir yol bulmak istiyor. Ne var ki aşk, insanın tedbirle yönetebileceği bir şey değil.

Cānumda ol yitüpdürür göñlümi ol ütüpdürür
Hem beni ol dutupdurur ayruk neye bağlanayın

Yunus, sevgilinin kendi canına yerleştiğini, gönlünü bütünüyle ele geçirdiğini söylüyor. Buradaki yenilgi, sıradan bir mağlubiyet değil. İnsan bazen bir başkasına karşı değil, kendi içinde taşıdığı duygunun karşısında yenilir. Yunus'un yaşadığı da budur. Onu tutan, kuşatan ve kendisine bağlayan bir güç vardır. Bu nedenle başka bir şeye bağlanmanın artık anlamı kalmamıştır. Sevgili, onun bütün bağlılıklarının merkezine yerleşmiştir.

"Ben ayrık neye bağlanayın?" sorusu, şiirin en önemli noktalarından biri. Çünkü Yunus burada başka hiçbir bağın anlamı kalmadığını söylüyor. İnsan bir şeye gerçekten bağlandığında diğer bütün bağların ağırlığı azalır. Aşk, yalnızca yeni bir bağlılık yaratmaz; eski bağlılıkları da geçersiz kılar.

Eyle ütüpdür ol beni seçemezem andan beni
Alsun cānı ütsün teni koñ beni aña aldanayım

Burada aşkın insan üzerindeki etkisi daha da belirginleşiyor. Sevgili onu öylesine yenmiştir ki artık kendisini ondan ayıramaz. Canının alınması, bedeninin yenilmesi bile önemli değildir. Yeter ki sevgiliden uzak düşmesin. Özellikle "aldanayım" kelimesi dikkat çekicidir. Normalde aldanmak bir yanılgıyı ifade eder. Yunus ise sevgiliye kapılmayı, bütün benliğiyle ona bağlanmayı gönüllü bir teslimiyet olarak anlatır. Başkalarının kayıp sayacağı şeyi, âşık kendi kazancı olarak görmektedir.

Bu şiirin en güçlü tarafı, aşkı huzurlu ve kolay bir kavuşma olarak anlatmaması. Aşkın içinde yanmak, tükenmek, kendinden geçmek de var.

Ben gevher isem kānum ol ben kul isem sulṭānum ol
‘Aḳlum göñlüm cānum ol andan nice usanayım

Bu beyitte Yunus, varlığının bütün kaynaklarını sevgilide topluyor. Kendisi bir cevherse onun madeni, bir kulsa onun sultanı sevgilidir. Burada cevher ve maden arasındaki ilişki, insanın kendi değerinin kaynağını nerede bulduğunu düşündürüyor. Yunus kendisini bağımsız bir varlık olarak görmüyor; varlığının anlamını sevgiliye bağlıyor. Akıl, gönül ve canın da ona ait olduğunu söylemesi, bu bağlılığın yalnızca duygusal değil, bütün varoluşunu kuşatan bir bağlılık olduğunu gösteriyor. İnsan, hayatının merkezine yerleşen bir sevgiden nasıl usanabilir?

Ansuz baña cennet ḥarām anuñladur nakdüm temām

Son dize, bütün şiiri tek bir düşüncede topluyor. Cennet bile sevgilinin yokluğunda anlamını kaybediyor. Çünkü Yunus'un aradığı şey ödül değil, sevgilinin kendisi. Bu, tasavvuf şiirinin en önemli ayrımlarından biridir: Cenneti istemekle Allah'ı istemek aynı şey değildir. Yunus için asıl arzu, nimetlere kavuşmak değil, nimetlerin sahibine yakın olmaktır. Onun dünyasında cennet, sevgilinin bulunduğu yerdir; sevgilinin olmadığı bir cennet ise artık arzu edilmeye değer değildir.

Taptuk'un kolunda bir doğan

İkinci şiirin devamında Yunus'un kendisini nasıl gördüğüne ilişkin farklı bir imgeyle karşılaşıyoruz. Bu defa aşkın esiri olan insan, geçmişine ve manevi yolculuğunun başlangıcına dönerek kendisini bir doğana benzetiyor. Taptuk Emre'nin adıyla birlikte şiire mürşit ve mürid ilişkisi giriyor.

(Yūnus) Emrem bir toğanıdı kondı Taptuk kolına
Ava şikāre geldi bu yuva kuşı degül

Yunus kendisini doğana benzetiyor. Doğan, avını arayan, gökyüzünde özgürce dolaşan ve güçlü bir avcı kuşudur. Fakat bu doğan sonunda Taptuk'un koluna konmuştur. Bu imge, Yunus'un kendi yolculuğunu bir mürşidin terbiyesiyle ilişkilendirmesini sağlar. İkinci mısrada ise kendisini yuvasında bekleyen bir kuş olarak görmediğini söyler. Onun arayışı vardır; ava, şikâra gelmiştir. Buradaki avı maddi bir kazanç olarak değil, hakikatin peşine düşmüş bir gönlün arayışı olarak okumak gerekir.

Aşk karşısında aklın çaresizliği

Bu bölümde Yunus yeniden gönül ehline sesleniyor. Fakat artık ilk beyitteki soruların arkasında daha derin bir teslimiyet var. Sevgili onu öylesine kuşatmıştır ki kendi benliğini ondan ayrı düşünemez hâle gelmiştir.

İy ehl-i dil idin baña ben nicesi dolanayın
Ne dürlü tedbīr kılayın yā nice sanu sanayın

Şair, kendi içinde yaşadığı hâli anlamlandırabilmek için gönül ehline başvuruyor. Fakat aslında cevabı dışarıda aramıyor; yaşadığı şeyin tarif edilemez olduğunu biliyor. İnsan, kendi iradesiyle yönetemediği bir duygunun içinde kaldığında sürekli kendisine sorular sorar. Yunus'un soruları da böyle bir ruh hâlinin ifadesidir. Aşkın karşısında akıl hâlâ bir çözüm aramakta, fakat gönül çoktan teslim olmuştur.

Cānumda ol yitüpdürür göñlümi ol ütüpdürür
Hem beni ol dutupdurur ayruk neye bağlanayın

Sevgilinin canına yerleştiğini ve gönlünü yendiğini söyleyen Yunus, artık başka bir bağlılık düşünemediğini ifade ediyor. Buradaki "tutmak" kelimesi yalnızca yakalamak anlamında değil, insanın bütün varlığını kuşatmak anlamında da düşünülebilir. Sevgili, onun gönlünde geçici bir misafir değildir; orada kalıcıdır. Bu nedenle Yunus'un başka bir yere yönelmesi mümkün görünmez.

Eyle ütüpdür ol beni seçemezem andan beni
Alsun cānı ütsün teni koñ beni aña aldanayım

Sevgili karşısında yenilmek, Yunus için bir kayıp değildir. Aksine, kendi benliğinden vazgeçebilmenin verdiği bir huzur vardır. Canının alınmasını bile göze alırken sevgiliye aldanmayı istemesi, aşkın insanın ölüm korkusunu dahi aşabilecek bir kuvvete dönüşmesini anlatır. Burada âşık, kendisini korumaya çalışmaktan vazgeçmiştir. Çünkü onun için asıl kayıp, sevgiliden uzak kalmaktır.

Ben gevher isem kānum ol ben kul isem sulṭānum ol
‘Aḳlum göñlüm cānum ol andan nice usanayım

Yunus, sevgiliyle kurduğu ilişkinin bütün varlığını kuşattığını bir kez daha söylüyor. Cevherin madeni, kulun sultanı, aklın ve gönlün sahibi odur. Burada aşk, insanın hayatındaki bir duygudan çok daha fazlasıdır. İnsan artık kendisini sevgiliden bağımsız tanımlayamamaktadır. Bu yüzden usanmak, yalnızca bir sevgiden vazgeçmek değil, kendi varlığının anlamını kaybetmek olacaktır.

Ansuz baña cennet ḥarām anuñladur nakdüm temām

Cennet bile sevgilinin yokluğunda istenmeye değer değildir. Yunus'un bu sözü, aşkın karşılık beklemeyen yönünü ortaya koyuyor. Sevgiliye ulaşmak için cennet istemekle, sevgiliyi cennetin bütün nimetlerinden üstün tutmak arasında büyük bir fark vardır. Yunus ikinci yolu seçiyor. Onun için aşkın ödülü yine aşktır.

Pınardan denize: Hamlığın pişmesi

Bu kısa şiir parçası, Yunus'un manevi yolculuğunu suyun dönüşümü üzerinden anlatıyor. Pınar, ırmak ve deniz imgeleriyle insanın dar bir varoluştan daha geniş bir hakikate doğru ilerleyişi dile getiriliyor.

Dirindi bıñar idük irkildük ırmağ olduk

Pınardık, çoğaldık ve ırmak olduk. Yunus burada kendi başlangıç noktasını hatırlıyor. Pınar, suyun küçük ve sınırlı kaynağıdır. Irmak ise yol almış, genişlemiş ve başka sularla birleşmiştir. Bu değişim, insanın manevi eğitim sürecini düşündürür. İnsan başlangıçta kendi dar dünyası içinde yaşar; fakat aşk, hizmet ve irfan yoluyla kendisini aşmaya başlar. Olgunlaşma bir anda gerçekleşmez, tıpkı pınarın zamanla ırmağa dönüşmesi gibi aşama aşama meydana gelir.

Akduk deñize talduk taşduk el-ḥamdülillāh

Aktık, denize daldık ve taştık; hamdolsun. Irmağın denize ulaşması, tasavvuf şiirinin en güçlü birlik imgelerinden biridir. Irmak, denize kavuştuğunda kendi başına bir su yolu olma sınırını aşar. Yunus'un anlatmak istediği de insanın kendi benliğinin dar sınırlarından çıkarak daha büyük bir hakikate yönelmesidir. Denize dalmak, bu kavuşmanın; taşmak ise aşkın meydana getirdiği manevi coşkunun ifadesidir. Sonundaki hamdolsun sözü, bu yolculuğun insanın kendi başarısından çok ilahî bir lütuf olduğunu hatırlatır.

Tapduğuñ tapusında kul olduk kapusında

Taptuk'un hizmetinde, onun kapısında kul olduk. Yunus'un denize ulaşma imgesinin hemen ardından yeniden mürşidin kapısını anması önemlidir. Çünkü manevi olgunluk, insanın kendisini büyük bir makama ulaşmış görmesi değildir. Gerçek olgunluk, hizmet etmeyi ve kulluk bilincini koruyabilmektir. Yunus'un Taptuk'un kapısında kul olduğunu söylemesi, onun irfan yolculuğunda tevazunun ne kadar önemli olduğunu gösterir. Denize ulaşmış olmak, kapıda kul olmayı unutturmaz.

Yūnus miskīn çig idi bişdi el-ḥamdülillāh

Miskin Yunus hamdı, pişti; hamdolsun. Şiirin bütün düşüncesi bu son dizede birleşiyor. Ham insan, henüz kendi nefsini tanımayan, arzularının ve benliğinin sınırları içinde yaşayan insandır. Pişmek ise aşkın, sabrın, hizmetin ve manevi terbiyenin insanı dönüştürmesidir. Yunus, kendi olgunluğunu anlatırken bile kendisini miskin diye anıyor. Çünkü pişmiş olmak, insanın kendisini üstün görmesi için bir sebep değildir. Tam tersine, insan hakikate yaklaştıkça kendi eksikliğini daha iyi fark eder.

Kendinde dostu bulmak: Benliğin çözüldüğü an

Son şiir parçası, Yunus'un tasavvuf düşüncesinin en derin noktalarından birine ulaşıyor. Burada artık mürşit, hizmet ve aşk yolculuğunun ardından insanın kendi varlığına yönelmesi söz konusu. Yunus, uzun zamandır aradığı hakikatin izini kendi içinde bulduğunu söylüyor.

Ben bunda seyr iderken ‘aceb sırra irdüm aḫī
Bir siz dahı sizde görüñ dostı bende gördüm aḫī

Yunus, dolaşırken şaşırtıcı bir sırra eriştiğini söylüyor. Fakat bu sır, dışarıda karşılaşılan bir şey değildir. Dostu kendisinde görmüştür. Ardından aynı tecrübeyi başkalarına da önerir: Siz de dostu kendinizde görün. Burada insanın kendi benliğini yüceltmesi değil, kendi varlığında ilahî hakikatin izlerini fark etmesi söz konusudur. Yunus'un çağrısı, insanın dış dünyada aradığı hakikati kendi gönlünde de araması gerektiğini düşündürür.

Bende bakdum bende gördüm benümile ben olanı
Ṣūretüme cān olanı kim idügin bildüm aḫī

Kendisine baktığında, kendi varlığıyla birlikte olanı gördüğünü söylüyor. Bu, sıradan bir iç gözlem değildir. Yunus, bedenine hayat veren, suretini diri tutan ve varlığını mümkün kılan hakikati tanımıştır. Suret ile can arasındaki ilişki burada temel bir anlam kazanır. İnsan dış görünüşünden ibaret değildir. Görünen bedenin arkasında, ona hayat veren manevi bir kaynak vardır. Yunus'un keşfi, bu kaynağı tanımaktır.

İsteyüp bulmazdum anı ol ben isem yā ben kanı
Seçemedüm andan beni bir kezden ol oldum aḫī

Bu dizelerde arayan ile aranan arasındaki sınır çözülmeye başlıyor. Yunus, yıllardır aradığı dostu bulamadığını söylüyor; çünkü onu kendisinden ayrı bir yerde aramıştır. Fakat hakikatin kendi varlığında tecelli ettiğini fark ettiğinde, bu kez kendi benliğini sorgulamaya başlar: Eğer aradığım o ise, ben neredeyim? Burada tasavvufun fenâ düşüncesiyle karşılaşıyoruz. İnsan, kendi nefsinin bağımsızlık iddiasından vazgeçtiğinde, varlığının asıl kaynağını idrak etmeye başlar. "Bir kezden ol oldum" ifadesi de bu manevi tecrübenin şiirdeki en çarpıcı anlatımıdır. Bu söz, insanın Allah'la özdeşleşmesi olarak değil, kendi benliğinin bağımsızlık iddiasının aşk içinde çözülmesi olarak anlaşılmalıdır.

Ṣūret toprakdur diyeni göñlüm kabūl kılmaz benüm
Bu toprağuñ cevherini ḥażrete irgürdüm aḫī

Son bölümde Yunus, insanı yalnızca bedenden ibaret gören anlayışa itiraz ediyor. Suret topraktır; fakat insanın anlamı yalnızca bu toprakta aranamaz. Çünkü toprağın içinde bir cevher, görünür bedenin ardında bir mana vardır. Yunus'un gönlü, insanı yalnızca maddi varlığıyla değerlendirmeyi kabul etmiyor. Son mısrada bu cevherin Hazret'e ulaştırılmasından söz ediyor. Böylece şiirin başından beri devam eden yolculuk tamamlanıyor: İnsan önce aşkı tanıyor, sonra benliğinden geçiyor, hizmetle olgunlaşıyor ve sonunda kendi varlığındaki ilahî hakikati idrak ediyor.

Sonuç: Aşkın sonunda insan kendisini yeniden tanır

Bu şiir parçalarını bir arada okuduğumuzda Yunus Emre'nin aşk anlayışının yalnızca sevgiliye duyulan özlemden ibaret olmadığını görüyoruz. Aşk, insanın dünyaya bakışını değiştiren, benliğini dönüştüren ve onu kendi varlığının derinliğine götüren bir tecrübedir.

İlk şiirde sevgilinin inayetiyle zindan bahçeye dönüşür. İkinci şiirde insan, aşkın karşısında bütün tedbirlerini kaybeder. Taptuk'un kapısında doğan, zamanla olgunlaşır; pınar ırmağa, ırmak denize dönüşür. Son şiirde ise yıllardır aradığı dostu kendi gönlünde keşfeder.

Yunus'un bütün bu yolculuk boyunca koruduğu bir özellik vardır: Ne kadar derin bir hakikate ulaşırsa ulaşsın, kendisini büyük görmez. Doğandır ama Taptuk'un koluna konmuştur. Denize ulaşmıştır ama kapıda kuldur. Pişmiştir ama kendisine hâlâ miskin Yunus der.

Belki de onun şiirlerinin yüzyıllardır okunmasının nedeni budur. İnsan, kendisini aşmadan hakikate ulaşamaz; fakat hakikate ulaştığında da kendisini yüceltmeye ihtiyaç duymaz.

Yunus'un yolculuğunda aşk, insanı kendisinden uzaklaştırarak değil, kendi varlığının ardındaki hakikati göstererek tamamlanır.