BİR İNTİHARIN ÖNSÖZLERİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME
Bir İntiharın Değil, Bir Ruhun Çöküşünün Kitabı
Bazı kitaplar okunur. Bazıları ise yıllar boyunca insanın içinde yaşamaya devam eder. Bir İntiharın Önsözleri, benim için ikinci gruba ait eserlerden biri. Defalarca okudum; her okuyuşumda aynı cümleleri değil, başka bir insanı keşfeder gibi yeniden karşılaştım. Çünkü bu kitap değişmiyor olsa da okuyan insan değişiyor.
İlk bakışta kitap, terk edilmiş bir aşkın ardından yazılmış uzun bir veda mektubu gibi görünür. Fakat sayfalar ilerledikçe bunun yalnızca bir aşk hikâyesi olmadığı anlaşılır. Asıl anlatılan, insanın bir duyguya kendisini bütünüyle teslim ettiğinde düşüncesinin nasıl değiştiği, dünyayı nasıl farklı görmeye başladığıdır.
Romanın en dikkat çekici yönü, intiharı bir olay olarak değil, bir düşünme biçimi olarak ele almasıdır. Okur, "Neden öldü?" sorusundan çok, "İnsan hangi ruh hâlinde yaşamı artık taşıyamaz hâle gelir?" sorusuyla baş başa bırakılır. Bu yüzden kitap boyunca ölümden çok yalnızlık, sevgiden çok bağlılık, ayrılıktan çok anlam kaybı konuşulur.
Eserde mektup formunun tercih edilmesi rastlantı değildir. Mektup, insanın maskesini en kolay düşürdüğü anlatım biçimidir. Kahraman konuşmaz; itiraf eder. Savunmaz; hesaplaşır. Bazen sevgiliye seslenir, bazen kendisine, bazen de ölümün sessizliğine. Bu nedenle okur bir roman kahramanını değil, zihni giderek daralan bir insanın iç monoloğunu dinler.
A. Vahap Kaya'nın en güçlü taraflarından biri de felsefeyi romana yük olmaktan kurtarmasıdır. Kitapta ölüm, aşk, estetik, kader, özgürlük ve inanç üzerine uzun düşünceler vardır; ancak bunlar akademik tartışmalar gibi değil, acı çeken bir insanın zihninden doğal olarak dökülür. Bu yüzden satırlar zaman zaman deneme, zaman zaman şiir, zaman zaman da bir felsefe metni tadı verir.
Romanın dili son derece şiirseldir. Benzetmeler, tekrarlar ve ritmik cümleler okuru olaylardan çok duyguların içine çeker. Bu şiirsellik bazı okurlar için yoğun gelebilir; fakat kitabın ruhu tam da bu yoğunluk üzerine kuruludur. Çünkü anlatıcı mantıkla değil, yaralı bir kalbin diliyle konuşmaktadır.
Bence kitabın en önemli başarısı, intiharı romantikleştirmeden, onun arkasındaki ruhsal yıkımı görünür kılabilmesidir. Kahramanın yaşadığı şey yalnızca karşılıksız aşk değildir; varlığını tek bir insana bağlamanın doğurduğu büyük anlam boşluğudur. Sevgili gidince yalnız sevdiği insanı değil, hayatı da kaybettiğini düşünür. İşte romanın trajedisi burada başlar.
Defalarca okumama rağmen kitapta beni en çok etkileyen şey değişmedi: Kahramanın ölümü istemesi değil, yaşamak için artık hiçbir anlam bulamamasıdır. Asıl trajedi budur. Çünkü insanı öldüren çoğu zaman acının büyüklüğü değil, umudun küçülmesidir.
Elbette kitap herkes için değildir. Hareketli olay örgüsü bekleyen okur sıkılabilir. Ancak insan ruhunun karanlık koridorlarında dolaşmayı sevenler için eser, uzun süre hafızadan çıkmayacak cümlelerle doludur.
Bir İntiharın Önsözleri, benim gözümde yalnızca bir roman değildir. Aşkın mutlaklaştırılmasının, yalnızlığın insan zihninde açtığı uçurumların ve anlamını yitirmiş bir hayatın felsefi sorgulamasıdır. Her okuyuşta yeni bir yara, yeni bir soru ve yeni bir sessizlik bırakan ender kitaplardan biridir.
Belki de bu yüzden defalarca dönüp okudum. Çünkü bazı kitaplar bize yeni bilgiler vermez; bizi kendimiz hakkında yeniden düşünmeye zorlar. Bir İntiharın Önsözleri de tam olarak bunu yapan eserlerden biridir.
Bir İntiharın Önsözleri: Aşkın Mutlaklığı, Yalnızlığın Felsefesi ve Ölümün Estetiği
Bu kitap hakkında yıllardır düşündüğüm en temel soru şu oldu: Gerçekten bir intihar romanı mı okuyorum?
Her yeniden okuyuşumda cevabım biraz daha değişti. Bugün artık rahatlıkla söyleyebilirim ki Bir İntiharın Önsözleri, intiharı anlatan bir roman değildir; intihar fikrine doğru yürüyen bir bilincin anatomisidir.
Romanın adı bile bu gerçeği ele verir.
"Bir İntiharın Önsözleri..."
Yazar "İntihar" demiyor.
"İntiharın önsözleri" diyor.
Bu çok önemli bir tercih.
Çünkü hiçbir insan bir sabah uyanıp ansızın intihar etmez. Önce düşünceler değişir. Sonra kelimeler. Ardından dünyaya bakış. Daha sonra zaman algısı. Sonunda ise insanın kendisi değişir.
Bu kitap, işte tam da o dönüşümün günlüğüdür.
Roman aslında nerede başlıyor?
Oysa roman daha ilk sayfadaki şu cümleyle başlar:
Çoğu okur romanın öğretmenin bulduğu sayfalarla başladığını düşünür.
"Hiçbir varlık, yaşamımızı anlamsızlaştırabilecek kadar mükemmel değildir."
İlk okuyuşta bu cümle yalnızca güzel bir aforizma gibi görünür.
Fakat roman bittikten sonra tekrar dönüp baktığınızda bunun bütün kitabın anahtar cümlesi olduğunu fark edersiniz.
Çünkü roman boyunca anlatıcı tam tersini yapacaktır.
Bir insanı, hayatın kendisinden daha büyük hâle getirecektir.
Sevgili artık yalnızca sevilen biri değildir.
Hayatın anlamıdır.
İnancın yeridir.
Hakikatin merkezidir.
Yaşama nedenidir.
Ve tam da bu yüzden onun yokluğu yalnızca ayrılık değildir.
Varoluşun çökmesidir.
Bence A. Vahap Kaya'nın en büyük başarısı burada başlıyor.
İntiharı ölüm sevgisinden değil, anlamın çöküşünden doğuruyor.
"Mektup yazan insan kalmış mıdır?"
Romanın en etkileyici başlangıçlarından biri budur.
"Mektup yazan insan kalmış mıdır?"
Bu soru aslında teknoloji eleştirisi değildir.
Bu soru mahremiyetin kaybına ağıttır.
Yazar mektubu yalnızca bir iletişim aracı olarak görmez.
Mektup onun için insan ruhunun en çıplak hâlidir.
Bu yüzden uzun uzun mektupların tarihini anlatır.
Ağıtları...
Aşkları...
Ölümleri...
Anneleri...
Savaşları...
Bekleyişleri...
Sonra bir cümle gelir:
"Kâğıt ile kalem arasındaki izdivaç son buldu."
İşte bu yalnızca yazının ölümü değildir.
Duygunun ritüelinin ölümüdür.
Bugün mesaj yazıyoruz.
Ama beklemiyoruz.
Göğsümüze bastırmıyoruz.
Yıllarca saklamıyoruz.
Roman burada modern insanın hızına karşı yavaşlığın estetiğini savunuyor.
Ve bunu yaparken nostaljiye düşmüyor.
Çünkü mektup aslında sevgiliden çok insanın kendisine yazdığı metindir.
İşte bu yüzden kitabın tamamı tek bir uzun mektup olmasına rağmen okur kendisini okuyor gibi hissediyor.
Aşk mı, Tapınma mı?
Roman boyunca beni en fazla düşündüren nokta, anlatıcının sevgiliye duyduğu duygunun artık aşk olmaktan çıkmasıdır.
İlk okuyuşta bunu büyük bir aşk olarak okuyoruz.
İkinci okuyuşta fedakârlık görüyoruz.
Üçüncü okuyuşta ise ürkütücü bir gerçeği fark ediyoruz:
Anlatıcı sevgiliyi sevmiyor yalnızca; ona varlığını teslim ediyor.
Romanın en önemli cümlelerinden biri şudur:
"Ey sevdayı damarlarıma zerk eden sevgili, seni sevmenin diyetini ödemek adına kapına geldim. Bil ki adaklara ruhum da dahildir."
Buradaki "ruhumu adıyorum" sözü, sıradan bir sevgi sözü değildir.
Bu, tasavvufun teslimiyet dilini çağrıştırır.
Ancak burada teslim olunan Tanrı değil, bir insandır.
Romanın trajedisi tam da burada başlıyor.
Çünkü insan, mutlak olanı taşıyamaz.
İnsan değişir.
İnsan yorulur.
İnsan vazgeçebilir.
Fakat anlatıcı bunu kabul etmez.
Sevgiliyi değişebilen bir insan olarak değil, değişmemesi gereken kutsal bir varlık olarak görür.
İşte bu yüzden ayrılık, onun zihninde bir ilişkinin bitmesi değildir.
Bir dinin çökmesidir.
Roman boyunca sürekli kullanılan "mabet", "tapınak", "adanmak", "kurban", "diyet", "sadakat" gibi kelimeler rastgele seçilmiş değildir.
Yazar bilinçli olarak aşkın sözlüğünü dinin sözlüğüyle değiştirmiştir.
Bu yüzden anlatıcının yaşadığı şey yalnızca kalp kırıklığı değildir.
İnancını kaybetmiş bir insanın yaşadığı varoluş krizidir.
Hayatın merkezine tek bir insanı koymanın bedeli
Romanın başındaki şu cümleyi yeniden hatırlayalım:
"Hiçbir varlık, yaşamımızı anlamsızlaştırabilecek kadar mükemmel değildir."
Bu cümle aslında kitabın ahlaki merkezidir.
Fakat ironik olan şudur:
Roman kahramanı tam tersini yapar.
Hayatının bütün anlamını tek kişiye bağlar.
Psikolojide buna "tek nesneli anlam sistemi" diyebiliriz.
İnsan bütün kimliğini tek ilişkiye yüklediğinde, ilişkinin bitmesi yalnızca ayrılık değildir.
Kimliğin çöküşüdür.
Romanın birçok yerinde anlatıcı artık "sensiz yaşayamıyorum" demez.
Bundan daha ağırını söyler.
Yaşamanın kendisini anlamsız bulur.
Bu çok önemli bir ayrımdır.
Çünkü intihar düşüncesi çoğu zaman ölüm isteğinden değil, anlamın kaybından doğar.
Yazar bunu doğrudan söylemez.
Bize hissettirir.
Kahraman gerçekten ölmek istiyor mu?
Bence kitabın en çarpıcı sorusu budur.
Roman boyunca onlarca kez ölümden söz edilir.
Fakat dikkat edilirse anlatıcı ölümü arzulamaktan çok, yaşadığı hâlden kurtulmayı arzular.
Örneğin şöyle der:
"Kederi ortadan kaldırabilecek gücü kendimde bulamadım."
Bir başka yerde:
"Ümitsizliğe çarenin şehirden kaçmayla ilgisi bulunmadığının farkına vardıkça..."
Bu iki cümle birlikte okunduğunda ilginç bir tablo ortaya çıkar.
Önce mekân değişiyor.
Sonra şehir değişiyor.
Sonra yalnızlık değişiyor.
Ama acı değişmiyor.
Yazar burada psikolojinin önemli gerçeklerinden birini romanlaştırıyor:
İnsan bazen bulunduğu şehirden değil, kendi zihninden kaçmaktadır.
Ve insan zihninden kaçamaz.
Romanın öğretmen tarafından bulunan sayfalar şeklinde başlaması da bunu güçlendiriyor.
Kahraman aslında hiçbir yere ulaşamıyor.
Sadece kendi iç dünyasının içinde daha derine iniyor.
Şehir aslında sevgilidir
Roman boyunca şehir sürekli karşımıza çıkar.
İlk bakışta bunun yalnızca mekân tasviri olduğu düşünülebilir.
Hayır.
Şehir sevgilinin bedenidir.
Anlatıcı şehri terk ettiğinde aslında sevgilinin hatıralarını terk etmeye çalışmaktadır.
Şu cümle bunun açık örneğidir:
"Ve inat eden yüreğimle savaşmayı göze alarak terk ettim şehri, senin beni terk ettiğin gibi."
Burada şehir coğrafya değildir.
Bellektir.
Anıdır.
Seslerdir.
Kokulardır.
Yürünmüş sokaklardır.
Psikolojide "yer belleği" diye bir kavram vardır.
Bazı mekânlar insanın zihninde yalnızca mekân değildir.
Duygunun depolandığı alanlardır.
Yazar bunu sezgisel olarak çok başarılı kuruyor.
Şehri terk ederek acının biteceğini sanan anlatıcı, sonunda çok ağır bir gerçekle yüzleşiyor:
İnsan şehir değiştirebilir.
Ama hafızasını değiştiremez.
Belki de romanın en trajik keşfi budur.
"Şiirle ağlayabilmenin tadına varıyorum."
Kitabı diğer aşk romanlarından ayıran cümlelerden biri budur.
"Şiirle ağlayabilmenin tadına varıyorum."
Çok kısa bir cümle.
Ama romanın estetik anlayışını tek başına özetliyor.
Anlatıcı acıyı yalnızca yaşamıyor.
Onu güzelleştiriyor.
Onu biçime dönüştürüyor.
Onu dile dönüştürüyor.
Bu yüzden kitap boyunca ölüm kadar estetikten de söz edilir.
Çünkü anlatıcı için güzel olan yalnızca mutluluk değildir.
Acının da estetiği vardır.
Burada ister istemez akla Divan şiirindeki "cefa" anlayışı gelir.
Sevgili zulmeder.
Âşık yine de vazgeçmez.
Fakat A. Vahap Kaya bu geleneği modern psikolojiyle birleştiriyor.
Sevgilinin zulmü artık ilahî bir sınav değildir.
Psikolojik bir yıkımdır.
Ve roman bu yıkımı olağanüstü bir şiirsellikle anlatır.
Bu nedenle Bir İntiharın Önsözleri, yalnızca okunacak bir roman değil; satır satır dinlenecek bir iç monologdur. Her dönüşte başka bir çatlak, başka bir sessizlik ve başka bir hakikat görünür. Belki de kitabın kalıcılığı tam burada yatar: Hikâyesi unutulabilir, ama zihninizde bıraktığı ses kolay kolay susmaz.
Bir İntiharın Önsözleri'nin Felsefi Arka Planı
1. Romanın temel sorusu aslında Albert Camus'nün sorusudur
Albert Camus, Sisifos Söyleni kitabına şu ünlü cümleyle başlar:
"Gerçekten önemli tek felsefe problemi intihardır."
Camus'nün kastettiği şudur:
İnsan hayatın anlamsız olduğunu düşünürse neden yaşamaya devam etsin?
İşte Bir İntiharın Önsözleri de tam bu sorunun romanıdır.
Fakat burada önemli bir ayrım vardır.
Camus, dünyanın anlamsızlığına rağmen yaşamayı seçer.
Romanın anlatıcısı ise anlamını tek bir insana bağladığı için, o insan gidince hayatın da anlamının kalmadığını düşünür.
Mesela şu cümle:
"Yaşamı bir yok oluş yolculuğu olarak tanımlamaktan başka çıkar yol yok."
Bu, neredeyse Camus'nün "absürd" kavramının duygusal karşılığıdır.
Ancak Camus burada "isyan et" derken, roman kahramanı "teslim olmayı" seçiyor.
Yani roman, Camus'nün tam karşı kutbunda duruyor.
2. Schopenhauer'ın gölgesi neredeyse her sayfada dolaşıyor
Bana göre kitapta en güçlü hissedilen filozof Arthur Schopenhauer.
Schopenhauer'a göre:
İnsan sürekli isteyen bir varlıktır.
İstek sürdükçe acı sürer.
İstek gerçekleşirse bu kez can sıkıntısı başlar.
Dolayısıyla hayatın özü acıdır.
Roman boyunca anlatıcının bütün dünyası bu düşünce üzerine kuruludur.
Örneğin:
"Aşkı mutlak ve değişmez görmenin mükâfatla değil, cezayla son bulacağını düşünebilmeliydim."
Bu cümlede Schopenhauer'ın "istemek acıdır" düşüncesini görmek mümkündür.
Fakat önemli bir fark var.
Schopenhauer sonunda arzudan vazgeçmeyi önerir.
Roman kahramanı ise vazgeçmeyi reddeder.
Acıyı seçer.
Yani Schopenhauer'ın teşhisini kabul eder ama tedavisini reddeder.
3. Kierkegaard'ın "ölümcül hastalığı"
Søren Kierkegaard umutsuzluğu "ölümcül hastalık" diye tanımlar.
Çünkü ona göre insan önce ruhunda ölür.
Beden daha sonra gelir.
Romanın kahramanı da tam bunu yaşar.
Dikkat edin.
İlk sayfalarda fiziksel ölümden çok az söz edilir.
Önce:
- umut ölür,
- gelecek ölür,
- şehir ölür,
- mevsimler ölür,
- müzik ölür,
- sonra yaşam isteği ölür.
İntihar en son gelir.
İşte romanın adı bu yüzden çok doğru seçilmiştir:
İntiharın önsözleri...
Çünkü ölüm önce ruhun içinde yazılır.
4. Nietzsche neden bu romana bu kadar yakın duruyor?
İlk bakışta şaşırtıcı gelebilir.
Çünkü Nietzsche yaşamı savunur.
Ama şu konuda anlatıcıyla buluşur:
İnsan kendi değerlerini kendisi yaratır.
Roman kahramanı da kendi ahlakını kuruyor.
Mesela:
"Tutarlılıktan ödün vermeden eylemimin sorumluluğunu üstlendiğimi saklamadan tarafımı seçiyorum."
Bu çok Nietzscheci bir cümledir.
Çünkü burada anlatıcı,
"Başkaları ne der?"
demiyor.
"Kendi seçimimin sorumluluğunu alıyorum."
diyor.
Fakat Nietzsche sonunda yaşamı onaylar.
Roman ise yaşamı bırakıyor.
Bu yüzden yine yollar ayrılıyor.
5. Tasavvufun dili
Kitabı okurken beni en çok şaşırtan şeylerden biri buydu.
Roman sürekli aşkı anlatıyor.
Ama kullandığı kelimeler beşerî aşktan çok tasavvuf sözlüğüne ait.
Mesela:
- mabet
- kurban
- adanmak
- sadakat
- diyet
- teslimiyet
- ateş
- yol
- çile
- sevgili
Bunların tamamı klasik tasavvufun temel kavramlarıdır.
Ancak burada büyük bir kırılma yaşanıyor.
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî sevgiliyi Tanrı'ya açılan kapı yapar.
Bu romanda ise sevgili doğrudan merkezin kendisidir.
İşte trajedi burada başlıyor.
Tasavvuf "fanî olana bağlanma" der.
Roman kahramanı ise tam tersini yapıyor.
Bütün varlığını fanî olana bağlıyor.
Ve fanî olan gidince kendi de çöküyor.
Belki de yazarın kapağa koyduğu şu cümle, bütün romanın gizli eleştirisidir:
"Hiçbir varlık, yaşamımızı anlamsızlaştırabilecek kadar mükemmel değildir."
Roman kahramanı bu hakikati göremiyor.
Okur ise roman bittiğinde görmeye başlıyor.
6. En ilginç etki: Dostoyevski
Benim kişisel kanaatim şu:
Bu kitabın ruh akrabası en çok Fyodor Dostoyevski.
Neden?
Çünkü olaylardan çok vicdan anlatılıyor.
Dostoyevski'de kahramanlar dünyayla değil, kendi bilinçleriyle savaşırlar.
Bu romanda da gerçek çatışma sevgiliyle değildir.
Kahramanın kendi zihniyledir.
O yüzden kitap ilerledikçe sevgili geri planda kalır.
Acı öne geçer.
Sonra ölüm.
Sonra felsefe.
Sonunda ise sessizlik.
Aslında anlatıcı sevgiliyi değil, kendi içinde kurduğu sevgiliyi kaybetmiştir.
Ve insan bazen gerçek insanı değil, zihninde yarattığı imgeyi kaybettiğinde daha büyük acı çeker.
Bence romanın en büyük psikolojik başarısı da budur.
Bir İnsanı Tanrı'nın Yerine Koymak
Bir cümle vardır ki, bana göre romanın bütün trajedisini içinde taşır:
"Yeryüzünün gözümde değeri kalmadı. Beni kendisine bağlayacak tek bir neden göremiyorum."
İlk okuyuşta bu, ayrılığın ardından söylenmiş güçlü bir cümledir.
İkinci okuyuşta ise bunun çok daha tehlikeli bir anlam taşıdığı görülür.
Anlatıcı artık sevgiliyi kaybetmemiştir sadece.
Dünyayı kaybetmiştir.
Çünkü dünya ile arasındaki bütün bağlar tek bir insan üzerinden kurulmuştur.
Psikolojide buna "anlamın tek merkezde toplanması" diyebiliriz.
İnsan hayatındaki bütün anlamları - dostluğu, işi, sanatı, inancı, doğayı, geleceği - tek bir kişide toplarsa, o kişi gittiğinde sadece aşk bitmez.
Hayat da çöker.
Roman boyunca tam olarak bunu görüyoruz.
Anlatıcı bir yerde şöyle der:
"Saçlarımın okşanmadığı bir gün daha geride kalıyor."
Bu cümle ilk bakışta romantiktir.
Ama aslında korkutucudur.
Çünkü artık yaşamın ölçüsü güneş değildir.
Mevsim değildir.
Üretmek değildir.
Dostluk değildir.
Bir tek dokunuştur.
Dokunuş yoksa gün de yoktur.
İnsan bütün varlığını tek duyguya indirgediğinde dünya küçülmeye başlar.
Romanın en acı tarafı budur.
Roman neden sürekli "hakikat" kelimesini kullanıyor?
Dikkat edilirse anlatıcı sık sık "hakikat"ten söz eder.
Örneğin:
"Ben aşılmaz olanın hakikatine inanarak ruhumu teslim alan karanlığı bitirme kararı aldım."
Bu cümle çok ilginçtir.
Çünkü anlatıcı kendi kararını yalnızca bir duygu olarak değil, bir hakikat olarak görüyor.
İşte burada felsefenin en eski problemlerinden biri karşımıza çıkıyor.
İnsan acı çektiğinde gerçekten hakikati mi görür?
Yoksa acı, hakikatin yerini mi alır?
Romanın anlatıcısı ikinci ihtimali hiç düşünmüyor.
O kadar acı çekiyor ki, acısını gerçeğin kendisi sanıyor.
Bugün psikolojinin söylediği de budur.
Depresyon yaşayan birçok insan yalnızca üzgün değildir.
Dünyayı gerçekten olduğundan daha karanlık görmeye başlar.
Bu nedenle anlatıcının sözlerini hem ciddiye almak hem de mesafeyle okumak gerekir.
Yazarın başarısı da burada ortaya çıkar.
Anlatıcının söylediklerini onaylamaz.
Ama onları küçümsemez de.
Onun zihninin içine girer.
Kararı ise okura bırakır.
Ölüm artık korku değildir
Romanın en çarpıcı dönüşümlerinden biri ölüm algısında yaşanır.
Başlangıçta ölüm düşünülür.
Sonra konuşulur.
Sonra kabullenilir.
En sonunda ise ölüm sıradanlaşır.
Bakın şu cümleye:
"Korkularımı yendim."
Bu cümle ilk bakışta cesaret gibi görünür.
Oysa psikolojik açıdan tam tersidir.
İnsan yaşama umudunu kaybettiğinde, ölüm korkusu da zayıflar.
Çünkü ölüm artık hayatın alternatifi değildir.
Hayatın devamı gibi görünmeye başlar.
Roman bunu olağanüstü bir incelikle anlatıyor.
Ne kahramanlık yapıyor...
Ne ajitasyon...
Ne de slogan...
Sadece insan ruhunun sessiz değişimini gösteriyor.
Bence kitabın en güçlü tarafı da bu.
"Kimse erken ölmez."
Romanın en tartışmalı cümlelerinden biri şudur:
"Kimse erken ölmez."
Bu cümle birçok okuru öfkelendirebilir.
Çünkü hayatın gerçekliğiyle çelişiyor gibi görünür.
Ama burada anlatıcı biyolojik bir tespit yapmıyor.
Metafizik bir anlam kuruyor.
Onun gözünde her insan kendi hikâyesinin tamamlandığı yerde ölür.
İster yirmi yaşında...
İster seksen yaşında...
Bu düşünce bize hem Stoacıları hem de tasavvuf geleneğini hatırlatır.
Fakat roman bunu kadercilik için kullanmaz.
Tam tersine, anlatıcı hemen ardından kendi seçiminin sorumluluğunu üstlenir.
Yani "yazgı böyleydi" demez.
"Seçim benim." der.
Bu ayrıntı çok önemlidir.
Çünkü yazar, kahramanını edilgen biri olarak çizmez.
Onu yanlış da olsa, bilinçli seçim yapan biri olarak kurar.
İşte romanın ahlaki ağırlığı da buradan gelir.
Sessizlik Kulesi: Romanın En Büyük Sembolü
Bana göre kitabın en unutulmaz bölümü "Sessizlik Kulesi" vasiyetidir.
İlk okuyuşta bu bölüm egzotik görünür.
Oysa çok daha derin bir anlam taşır.
Anlatıcı neden toprağa gömülmek istemiyor?
Neden bedeninin kuşlara bırakılmasını istiyor?
Çünkü roman boyunca bedenle kurduğu ilişki değişmiştir.
Artık beden, sevdiği insanın dokunmadığı bir kabuktur.
Ruhunu taşıdığı sürece değerlidir.
Sonrasında doğaya geri dönmesini ister.
Bu, yalnızca ölüm biçimi seçmek değildir.
İnsanın doğaya yeniden karışma arzusudur.
Burada eski İran geleneklerinin, Zerdüştî "Sessizlik Kuleleri" anlayışının açık izleri vardır; ancak yazar bunu tarihî bir ayrıntı olarak değil, güçlü bir sembol olarak kullanır. Sessizlik Kulesi, yalnızca ölülerin bırakıldığı yer değildir.
Artık konuşmanın bittiği yerdir.
Romanın başında mektup vardır.
Ortalarında monolog vardır.
Sonunda ise sessizlik.
Yani kitap, kelimelerden sessizliğe doğru ilerleyen bir yolculuktur.
Ve bana göre bu, yazarın kurduğu en büyük estetik bütünlüktür.
Kaldığımız yerden, bu kez romanın felsefi damarını ve yazarın beslendiği düşünsel kaynakları merkeze alarak devam edeyim.
"İnsan bazen ölmek istemez; sadece artık kendi hayatını taşımak istemez."
Bir İntiharın Önsözleri boyunca hissedilen temel duygu tam da budur. Roman, intiharı ölüm arzusu olarak değil, yaşamanın ağırlığına karşı verilen son tepki olarak ele alır. Bu nedenle kitapta ölüm, yaşamın karşıtı değildir; çoğu zaman yaşamın dayanılmaz biçiminin sonucudur.
Bu yönüyle eser, varoluşçu düşünceyle güçlü bağlar kurar.
En belirgin etki kuşkusuz Arthur Schopenhauer'dır. Schopenhauer, hayatın özünü "istemek" olarak tanımlar ve istemenin olduğu yerde eksiklik, eksikliğin olduğu yerde acı vardır. Romanın karakterleri de sürekli eksik hissederler. Sevilseler eksiktirler, yalnız kalsalar eksiktirler, konuşsalar anlaşılmazlar, sussalar görünmez olurlar.
Bu nedenle kitapta hiçbir mutluluk kalıcı değildir.
Mutluluk yalnızca acının kısa süreli kesintisidir.
Romanın satır aralarında bu düşünce defalarca dolaşır.
Öte yandan kitapta Albert Camus'nun gölgesi de hissedilir.
Camus,
"Gerçekten önemli tek felsefi problem intihardır."
derken insanın yaşamla kurduğu ilişkiyi sorguluyordu.
Roman da aynı soruyu soruyor fakat cevabı kesin vermiyor.
İntihar burada bir çözüm değildir.
Bir soru işaretidir.
Okur kitabı bitirdiğinde intiharı anlamış olmaz.
Ama intihara giden yalnızlığı anlamaya başlar.
Bu çok daha sarsıcıdır.
Yer yer Emil Cioran'ın karanlık aforizmalarını da hatırlatan cümleler vardır.
Cioran'ın yazılarında yaşam, vazgeçilemeyen ama katlanılması güç bir yük gibidir.
Romanın anlatıcısı da buna benzer biçimde yaşamı omzunda taşıyan biri değildir.
Yaşam onun sırtına bindirilmiştir.
Bu küçük fark bütün kitabın ruhunu değiştirir.
Kitaptaki psikolojik çözümlemeler ise yalnızca depresyon anlatısı değildir.
Bugün psikolojide "öğrenilmiş çaresizlik" diye adlandırılan durumun edebî karşılığını görürüz.
Karakter artık mücadele etmemektedir.
Çünkü mücadele etmenin işe yarayacağına dair inancı tükenmiştir.
Bu çok önemli bir ayrımdır.
İnsan umudu olduğu sürece savaşır.
İnanç bittiğinde ise hareket de biter.
Romanın birçok sahnesinde karakterlerin fiziksel olarak hareketsiz oluşu aslında ruhsal felçlerinin sembolüdür.
Kitapta beni en çok etkileyen noktalardan biri de suçluluk duygusunun işlenişidir.
Romanın kahramanı yalnızca acı çekmez.
Acı çektiği için de suçluluk hisseder.
Başkalarını üzmemek için susar.
Sustukça daha çok yalnızlaşır.
Yalnızlaştıkça daha çok acı çeker.
Ve böylece kapanması imkânsız bir döngü oluşur.
Bu döngü psikolojide "kısır döngü" olarak açıklanabilir; romanda ise son derece doğal ve edebî bir biçimde hissettirilir.
Romanın dili de ayrıca üzerinde durulmayı hak ediyor.
Yazar süslü cümlelerden özellikle kaçınmış gibi görünür.
Bu sadelik tesadüf değildir.
Çünkü ağır acılar çoğu zaman gösterişli cümlelerle anlatılmaz.
İnsan en büyük yıkımını yaşarken şiirsel konuşamaz.
Kısa konuşur.
Eksik konuşur.
Bazen hiç konuşamaz.
Romanın dili tam da bu suskunluğu taşır.
En etkileyici cümleler çoğu zaman söylenmeyenlerdir.
Boşluklar...
Duraksamalar...
Yarım bırakılan düşünceler...
Okur o boşlukları kendi hayatıyla doldurur.
Belki de kitabın defalarca okunmasının nedeni budur.
Her yaşta aynı cümle okunur ama başka bir anlam verir.
Çünkü değişen kitap değildir.
Değişen okurdur.
Ben bu romanı modern Türk edebiyatında yalnızca "intihar" üzerine yazılmış bir eser olarak görmüyorum.
Aslında bu kitap;
- görülmeyen insanların romanıdır,
- içinden sessizce çöken insanların romanıdır,
- konuşamadığı için yanlış anlaşılan insanların romanıdır,
- yaşamaya devam ettiği için güçlü sanılan insanların romanıdır.
İntihar burada sonuçtur.
Roman ise o sonuca gelinceye kadar yaşanan binlerce küçük ölümün hikâyesidir.
Belki de kitabın en acı tarafı budur.
Karakter, en sonunda ölmez.
Aslında çok daha önce, parça parça ölmeye başlamıştır.
Sonuç olarak Bir İntiharın Önsözleri, intiharı bir “olay” olarak değil, uzun bir iç çözülmenin nihai görünür hâli olarak ele alan, ağır ama dikkatle kurulmuş bir iç monolog romanıdır. Metnin asıl başarısı, ölüm fikrini merkezde tutmasından çok, o fikre varmadan önceki görünmez süreçleri ayrıntılandırmasındadır.
Roman bitince geriye kalan şey bir cevap değil, bir açıklık hissidir. Çünkü metin okura “neden”i öğretmekten çok, “nasıl olur da insan kendine yabancılaşır?” sorusunu bırakır. Bu yabancılaşma bir anda ortaya çıkmaz; küçük kırılmaların, ertelenmiş duyguların, söylenmemiş cümlelerin ve sürekli bastırılmış kırgınlıkların üst üste yığılmasıyla oluşur. En tehlikeli nokta da tam burasıdır: dışarıdan bakıldığında hiçbir şey “olağan dışı” görünmezken, içeride her şey yavaşça yer değiştirir.
Bu yüzden romanın asıl trajedisi ölüm değil, fark edilmemedir. Karakter konuşur ama duyulmaz; duyulsa bile anlaşılmaz; anlaşılsa bile çoğu zaman “geç kalınmış” olur. Bu geç kalınmışlık duygusu metnin tamamına yayılır ve okurda sessiz bir gerilim bırakır.
Felsefi düzlemde eser, Schopenhauer’in karamsar istem anlayışı ile Camus’nün absürd sorgusu arasında bir yerde durur; fakat hiçbirine tam olarak yaslanmaz. Daha çok bu iki düşünce arasındaki boşlukta, yani insanın ne tamamen rasyonel ne de tamamen umutsuz olabildiği o kırılgan alanda hareket eder. Cioran’ın keskin nihilizmine yaklaşan anlar olsa da, romanın dili tamamen yok edici değildir; daha çok yorulmuş bir bilincin iç konuşması gibidir.
Psikolojik açıdan bakıldığında metin, klasik depresyon anlatısının ötesine geçerek “duygusal donma” ve “öğrenilmiş çaresizlik” evrelerini edebî bir forma dönüştürür. En önemli nokta şudur: karakter ölümü seçtiği için değil, artık yaşamla bağ kurma kapasitesi tükendiği için bu eşiğe gelir. Yani mesele bir tercih değil, bir tükeniştir.
Bu nedenle roman, okurda ahlaki bir yargı üretmez. “Doğru” ya da “yanlış” çizgisine çekilmek yerine, insan zihninin nasıl daraldığını gösterir. Bu daralma, geniş bir hayatın içinde bile nefes alınamayacak kadar küçük bir iç alan yaratır.
Bir İntiharın Önsözleri, intiharı romantize etmeden anlatmaya yaklaşan, ama aynı zamanda onu salt klinik bir olguya da indirgemeyen nadir metinlerden biridir. En güçlü yanı da burada yatar: okura çözüm değil, bir tür farkındalık bırakır. Ve bu farkındalık rahatlatıcı değildir; aksine insanın kendi iç sessizliğini daha net duymasına yol açar.
Bu romanı daha geniş bir edebiyat hattına yerleştirdiğimizde, aslında tek bir türün içinde değil; “varoluşsal çöküş anlatıları” diyebileceğimiz bir damar içinde durduğunu görürüz. Bu damar farklı dönemlerde farklı biçimler alır ama temel sorusu hiç değişmez: İnsan, kendi bilincinin ağırlığını ne kadar taşıyabilir?
Bir İntiharın Önsözleri
A. Vahap Kaya
Hemen Kitap
Bu değerlendirme, Şiir Antolojim editörünün editöryal katkısı ve yönlendirmesiyle ChatGPT desteği alınarak hazırlanmıştır.
İlgili
