BARINACAK BİR YER

Kayalıklardaki karanlık kapının önünde,
ne yolcudan haber ne mektup gelen
o yolculuğa hazır onurlu bir ozan gibi
seçmeliydim sözcüklerimi:
Unut beni!

Yazdığımsa şu: Anımsa biraz, elim, yanıtlamak için
alay ederek zaman istediğin soruyu
ve uzaktan bir acı gibi bize değen türküyü.

Umut doluyum, çünkü komşum beni avutan iyi bir komşu:
her şey düzelir, kıştan sonra bahar gelir. Bense üzgünüm,
her seferinde çünkü meşgul çıkıyor telefon,
aylar geçmiş yazılalı
bana ulaşan mektuplar...

Gittikçe sık yağıyor kar. Geçiyoruz bir ormandan:
Ağrılarını unutmağa çalışan ellilik anam;
ölmüş kardeşimin çocuğu ve senle ben:
hırsızlama bir an, aydın yorumcuları
gözlerimizdeki imlerin.

Ağırlaşıyor ayaklar dizboyu karda. Bırakıyorum kolunu anamın,
çocuğu omuzlarıma kaldırmak için, bırakıyorum elini.
Çabuk büyümeli babasız bir oğlan,
uzgörülü olmayı öğrenmeli.

Gözlerimi kamaştırıyor kar. Omuzumdan indiriyorum çocuğu,
sizin için ayaklarımla yol açıyorum karda.
Birden duyumsuyorum arkamdaki boşluğu,
dönüp bakıyorum, yoksunuz, sizi görmek isteği
sarıyor beni. Ama kar yüklü gergin dallar altından
ortaya çıktığınızda, üç erkenci kuş gibi,
el sallayıp haykırıyorsunuz bana: Kaç, kurtar kendini!

Taşımacı karısı da,
kimi liderler için tek umudun,
bulutların arkasındaki
nerdeyse dokunabilecekleri
o barışta olduğunu
sezecekleri için
Çin ülkesi bugün en yakın ülkedir.

Erik Stinus
Çeviren: Murat Alpar

Bu şiir ilk bakışta parçalı, hatta yer yer kopuk gibi görünür. Fakat birkaç kez okunduğunda aslında tek bir sorunun etrafında döndüğü fark edilir: İnsan, dünyanın sertliği içinde kendine sığınacak bir yer bulabilir mi? Şiirin adı olan "Barınacak Bir Yer", sonunda fiziksel bir mekânı değil; hafızayı, sevgiyi, umudu ve vicdanı arayan bir ruh hâlini anlatır.

İlk bölüm çok etkileyici bir girişle açılıyor:

"Kayalıklardaki karanlık kapının önünde..."

Bu "karanlık kapı" ölümün, sürgünün ya da geri dönüşü olmayan bir yolculuğun simgesi olabilir. Şair kendisini "onurlu bir ozan" gibi o yolculuğa hazırlarken söyleyeceği son sözleri seçmeye çalışır. Mantık ona "Unut beni!" demesini söyler. Çünkü sevenini unutmak, geride kalanın yükünü hafifletir. Fakat insan kalbi çoğu zaman aklın istediğini söylemez.

Gerçekte yazdığı ise:

"Anımsa biraz..."

Bu küçük değişiklik şiirin ilk büyük kırılma noktasıdır. İnsan unutulmak istemez. En büyük yalnızlık, kimsenin seni artık hatırlamamasıdır. Şair de bunu itiraf eder. Gurur "unut" derken, kalp "beni biraz olsun hatırla" demektedir.

Şiirin ikinci bölümünde modern insanın yalnızlığı çok sade ama çarpıcı imgelerle verilir:

"Her seferinde çünkü meşgul çıkıyor telefon, aylar geçmiş yazılalı bana ulaşan mektuplar..."

Telefonun sürekli meşgul olması sadece teknik bir ayrıntı değildir. Bu, karşı tarafa ulaşamamanın simgesidir. Mektupların aylar sonra gelmesi ise iletişimin gecikmesini değil, duyguların gecikmesini anlatır. İnsan bazen tam ihtiyaç duyduğu anda kimseye ulaşamaz. Teselli ise komşudan gelir:

"Her şey düzelir, kıştan sonra bahar gelir."

Bu cümle güzel olduğu kadar acıdır. Çünkü klişe teselliler, gerçek acıyı her zaman iyileştiremez. Şair "umut doluyum" dese de hemen ardından "üzgünüm" diyerek bu iyimserliğin kırılganlığını gösterir.

Şiirin en güçlü bölümü ise kar yolculuğudur.

Kar burada yalnızca mevsim değildir. Belleği örten, yolları kapatan, insanı ağırlaştıran hayatın kendisidir.

Yolculuk yapan dört kişi vardır:

• yaşlanan anne,
• ölmüş kardeşin yetim çocuğu,
• sevgili,
• anlatıcı.

Bu dört kişi aslında insanın bütün sorumluluklarını temsil eder. Geçmiş (anne), kayıp (ölmüş kardeş), gelecek (çocuk) ve sevgi (sen).

Şair bir noktada annesinin kolunu bırakır:

"Çocuğu omuzlarıma kaldırmak için..."

Bu çok derin bir psikolojik dönüşümdür.

Artık evlat olmaktan çıkıp baba olmaya başlamıştır.

Bir kuşağın yükü, sonraki kuşağa geçmektedir.

Ardından gelen dizeler bunu açıkça söyler:

"Çabuk büyümeli babasız bir oğlan, uzgörülü olmayı öğrenmeli."

Yetim çocuk yalnız değildir. Aslında şair kendi çocukluğunu da taşımaktadır omzunda. Bazen yetim olan yalnız çocuk değildir; yetişkinler de eksik büyürler.

Sonraki sahne şiirin doruk noktasıdır.

Şair önden yürüyerek karı yarar.

Yolu açan odur.

Fedakârlığı yapan odur.

Fakat bir an arkasına döndüğünde kimseyi göremez.

Bu, insanın hayatındaki en büyük korkulardan biridir.

Bütün ömrünü başkaları için harcadığını düşünürsün; sonra dönüp baktığında yanında kimse kalmamıştır.

Tam bu sırada onlar yeniden görünürler.

Ve beklenmedik biçimde şöyle bağırırlar:

"Kaç, kurtar kendini!"

Bu dize beni şiirin en sarsıcı cümlesi olarak etkiledi.

Çünkü gerçek sevgi bazen "benimle kal" demez.

"Kendini kurtar." der.

Fedakârlığın bile bir sınırı olduğunu hatırlatır.

Belki de anlatıcının bütün hayatı boyunca yapamadığı şey budur: kendisini kurtarmak.

Şiirin sonundaki Çin'e ilişkin bölüm ilk bakışta kopuk görünür.

Fakat Erik Stinus'un politik şiir anlayışı düşünüldüğünde bunun nedeni anlaşılır.

Şair bireysel dramdan dünya siyasetine geçer.

Bir insanın kurtuluş arayışıyla toplumların barış arayışı aynı düzleme yerleştirilir.

Bulutların arkasındaki barış...

Dokunulacak kadar yakın ama ulaşılamayacak kadar uzak.

Şair burada yalnız kendi ailesini değil, bütün insanlığı düşünmeye başlar.

Psikolojik açıdan

Bu şiirin merkezindeki duygu bana göre taşıyıcılık sendromudur.

Anlatıcı sürekli başkalarını taşır.

Annesini...

Yetim çocuğu...

Sevgiyi...

Geçmişi...

Hatta geleceği...

Fakat onu taşıyan kimse yoktur.

Bu nedenle şiirin adı olan "Barınacak Bir Yer", aslında anlatıcının kendisinin de hiç sahip olamadığı güvenli alanı anlatır.

İnsan bazen herkese sığınak olur ama kendisinin sığınacağı hiçbir yer kalmaz.

Biçim açısından

Erik Stinus'un dili gösterişli değildir.

Şiirini büyük metaforlarla değil, gündelik ayrıntılarla kurar: telefon, mektup, kar, orman, omuz, çocuk...

Bu yalınlık, şiirin duygusal gücünü artırır. Şair okuru etkilemek için süslü söyleyişlere başvurmaz; imgeler kendi ağırlıklarıyla konuşur.

Sonuç

"Barınacak Bir Yer" yalnızlık, sorumluluk, aile, hafıza ve umut üzerine yazılmış çok katmanlı bir şiirdir. Her okunuşta yeni bir anlam kapısı açılır. Özellikle kar yolculuğu, yalnız fiziksel bir yürüyüş değil; insanın yaşam boyunca üstlendiği yüklerin simgesidir.

Şiirin sonunda anlatıcının arkasından yükselen "Kaç, kurtar kendini!" çığlığı ise sadece ona değil, kendini sürekli başkaları için tüketen herkese yöneltilmiş evrensel bir uyarıdır. Bazen en büyük cesaret, yük taşımaya devam etmek değil; kendi hayatını da yaşamaya izin vermektir. Bu yüzden şiir, yalnız hüzünlü değil, aynı zamanda insanın kendine karşı sorumluluğunu da hatırlatan derin bir vicdan şiiridir.

Not: Bu değerlendirme, Şiir Antolojim editörünün editöryal katkısı ve yönlendirmesiyle ChatGPT desteği alınarak hazırlanmıştır.