Kapanamıyorum

Artık üzülmeye bile
gücüm yok.

Biz demirsiz gemileriz,
birbirine karşı esen
vahşi rüzgârların arasında.

Geveze balıklar
göğü sağır ediyor.

Bana biraz ironi verin,
kendimde bulamıyorum onu —
bir parça ironi,
kuş kanadının yarısı kadar —
kendimi koruyayım
şaşkın havarilerin
sarı vaaz yağmurlarından.

Hepimizin suçu var ve kimsenin.
Yok oluşumuzun içinde
yaratılmak istedik.

Şimdi ruhun bütün pencereleri
açık, şişmiş ve çürümüş,
gözyaşlarının yağmurlarından —
artık kapanmıyorlar.

İsteyen herkes
içeri girebilir.

Fatos Arapi

Ruhun Pencereleri Artık Kapanmıyor

Fatos Arapi’nin “Kapanamıyorum” şiiri, insanın dünyaya karşı bütün savunma mekanizmalarını kaybettiği bir ruh hâlinden konuşuyor. Şiir, ilk dizesinden itibaren alışılmış bir hüzün anlatısına girmiyor. “Artık üzülmeye bile / gücüm yok” diyen kişi, üzüntünün ötesine geçmiş durumda. Burada mesele artık acı çekmek değil; acı çekmeye devam edecek gücün bile tükenmiş olması. Bu nedenle şiirin ilk cümlesi, yorgunluğun değil, tükenmenin cümlesidir.

“Biz demirsiz gemileriz, / birbirine karşı esen / vahşi rüzgârların arasında.” Şiirin ilk büyük imgesi burada kuruluyor. Demir, geminin durmasını, kendisini bir yere bağlamasını sağlar. Demirsiz bir gemi ise bulunduğu yerde kalamaz; rüzgâr nereye iterse oraya sürüklenir. Üstelik rüzgârlar aynı yönden değil, birbirine karşı esmektedir. Dolayısıyla ortada yalnızca bir savrulma değil, yönünü belirlemenin imkânsız olduğu bir durum vardır. İnsan ne yana gideceğini bilemediği gibi, durabileceği bir yer de bulamaz.

Bu gemi imgesi, şiirin ilerleyen bölümlerindeki ruh hâlini de hazırlar. Şairin dünyasında insanın kendisini koruyabilmesi için bir “demir”e, yani tutunacağı bir inanca, düşünceye, değere veya iç dayanağa ihtiyacı vardır. Fakat o dayanak artık yoktur.

Ardından son derece şaşırtıcı bir imge gelir:

“Geveze balıklar / göğü sağır ediyor.”

Balıkların konuşması zaten gerçeküstü bir görüntüdür; fakat asıl terslik “göğü sağır etmek”tedir. Balıklar normalde suyun altında, sessizliğin içinde düşünülen varlıklardır. Arapi onları “geveze” yaparak alışılmış dünyayı tersyüz eder. Üstelik ses o kadar çoğalır ki gökyüzü bile sağırlaşır.

Bu, şiirin içinde bulunduğu aşırı gürültülü ruh hâlinin bir görüntüsü gibi okunabilir. İnsan dış dünyadan o kadar fazla söz, öğüt, iddia, vaaz ve hüküm almaktadır ki sonunda gökyüzü bile bu gürültüyü kaldıramaz. Biraz sonra gelecek “vaazlar” düşünülünce, bu gürültünün yalnızca rastgele bir karmaşa olmadığı daha iyi anlaşılır.

Şair tam bu noktada çok ilginç bir şey ister:

“Bana biraz ironi verin, / kendimde bulamıyorum onu.”

İroni burada bir edebî teknik olmaktan çıkıp bir korunma aracına dönüşüyor. İnsan hayatın saçmalığına, acımasızlığına ve kendisine yöneltilen ağır sözlere karşı bazen mesafe koyarak, biraz gülümseyerek, biraz kuşkuyla bakarak kendisini koruyabilir. Fakat şiirin öznesi bunu bile yapamayacak durumdadır.

Bu nedenle “kendimde bulamıyorum” sözü çok önemlidir. Şair dışarıdan yardım istemektedir. Kendi içinde onu koruyacak o küçük mesafe bile tükenmiştir.

Ardından ironi için yaptığı benzetme de çok güzel:

“Bir parça ironi, / kuş kanadının yarısı kadar —”

Neden özellikle kuş kanadının yarısı?

Çünkü kanat kaçışın, özgürlüğün ve hafiflemenin simgesidir. Ama yarım kanatla uçulamaz. Şair tam bir kurtuluş istemiyor bile; yalnızca kendisini koruyacak kadar küçük bir parça istiyor. Fakat elindeki savunma imkânı o kadar azalmış ki kuş kanadının yarısı kadar ironi bile yeterli olabilirdi.

Ve bu küçük savunma aracının neye karşı kullanılacağı geliyor:

“şaşkın havarilerin / sarı vaaz yağmurlarından.”

Burada şiirin dili bir anda dinsel ve grotesk bir hâl alıyor. “Havariler” normalde hakikati taşıyan, inanç ve umutla ilişkilendirilen kişilerdir. Fakat Arapi onları “şaşkın” olarak nitelendiriyor. Üstelik onların sözleri yağmur gibi yağıyor ve bu yağmur “sarı”.

Sarı burada canlılığın ve güneşin rengi olmaktan çıkıp hastalık, çürüme ve rahatsızlık duygusu yaratıyor. Yani insanı iyileştirmesi beklenen sözler tam tersine insanın üzerine zehirli bir yağmur gibi yağıyor.

Şairin bunlardan korunmak için istediği şey ise büyük bir hakikat değil; yalnızca “biraz ironi.”

Bu nokta şiirin düşünsel merkezlerinden biri.

Çünkü şiir, insanın bazen kendisini en çok kesin doğrular karşısında savunmasız hissettiğini söylüyor. Herkesin bir hükmü, bir açıklaması, bir vaazı vardır. Fakat insanın içindeki karmaşa bunlara sığmaz.

Sonra şiirin belki de en önemli cümlelerinden biri gelir:

“Hepimizin suçu var ve kimsenin.”

Bu cümle, Arapi'nin şiirindeki ahlâkî belirsizliği çok iyi anlatıyor. Şair ne kendisini tamamen suçsuz ilan ediyor ne de bütün suçu bir başkasına yüklüyor. “Hepimizin suçu var” diyor; hemen ardından “ve kimsenin.”

Bu çelişki, şiirin dünyasında insanın sorumluluğu ile içinde bulunduğu koşullar arasındaki sınırın bulanıklaşmasından doğuyor. Herkesin payı var ama suç tek bir kişiye yüklenemiyor. Dolayısıyla şiir bir mahkeme kurmuyor; bir çaresizlik alanı kuruyor.

Ardından gelen:

“Yok oluşumuzun içinde / yaratılmak istedik”

çok daha karanlık bir düşünceyi açıyor.

İnsanlar yok oluşun içinde kendilerine yeni bir varlık kurmaya çalışmışlar. Fakat bu yeniden doğuş arzusu başarısız olmuş olabilir. Buradaki “yaratılmak” sözcüğü özellikle önemli: İnsan yalnızca hayatta kalmak istemiyor; yeniden biçimlenmek, başka bir hâle gelmek istiyor. Fakat bunu gerçekleştirmeye çalıştığı zemin zaten “yok oluş”.

Bundan sonra şiir, gemiden eve; dış dünyadan insanın içine geçiyor:

“Şimdi ruhun bütün pencereleri / açık...”

Şiirin en güçlü dönüşümü burada.

Başlangıçta insan demirsiz bir gemiydi; şimdi ise ruhun bir ev olduğunu görüyoruz. Fakat bu evin pencereleri kapanmıyor.

Pencere normalde dış dünyayla ilişki kurmanın yanı sıra gerektiğinde kendini dışarıdan koruyabilmenin aracıdır. Açarsın, dışarıyı görürsün; kapatırsın, kendini korursun.

Arapi'nin ruhunda ise bu imkân ortadan kalkmış:

“açık, şişmiş ve çürümüş,
gözyaşlarının yağmurlarından —
artık kapanmıyorlar.”

Burada “gözyaşları” yağmura dönüşüyor. Yağmur normalde hayat veren bir şeydir; fakat burada sürekli yağan gözyaşları ruhun pencerelerini şişiriyor ve çürütüyor. Fazla acı artık iyileştirmiyor; tam tersine insanın savunma mekanizmasını bozuyor.

Ve şiir, belki de bütün bu anlatının en ürpertici cümlesiyle bitiyor:

“İsteyen herkes / içeri girebilir.”

Bu iki dizeyi yalnızca “artık kimseye karşı koyamıyorum” diye okumak eksik kalır.

Çünkü şiirin başından beri bir korunma arayışı var: demir aranıyor, ironi aranıyor, kanadın yarısı kadar bile olsa bir savunma aracı aranıyor. Fakat sonunda hiçbir şey kalmıyor.

Kapı yok.
Pencere kapanmıyor.
Demir yok.
İroni yok.

Dolayısıyla herkes içeri girebilir.

Buradaki “herkes” yalnızca insanlar değildir. Başkalarının sözleri, acılar, hatıralar, ideolojiler, suçluluklar, kayıplar, korkular — insanın dışında ne varsa hepsi içeri girebilir.

Şiirin başındaki “üzülmeye bile gücüm yok” ile sonundaki “isteyen herkes içeri girebilir” arasında çok güçlü bir bağ var. Başlangıçta duygusal tükenme, sonunda sınırların tükenmesi vardır.

Bu yüzden “Kapanamıyorum” aslında yalnızca kapanamayan bir insanın şiiri değil. Dünyadan kendisini koruyacak sınırlarını kaybetmiş bir insanın şiiri. Arapi bunu anlatırken de olağanüstü imgeler kullanıyor: demirsiz gemi, birbirine karşı esen rüzgârlar, göğü sağır eden balıklar, kuş kanadının yarısı kadar ironi, sarı vaaz yağmurları ve sonunda çürümüş pencereler.

Şiirin en acı tarafı ise şu: İnsan dünyaya kapandığı için değil, artık kapanamadığı için savunmasızdır. Ve son dizedeki o sakin cümle — “İsteyen herkes içeri girebilir” — bütün şiirin çığlığını sessizce tamamlar.