Ehmedê Xanî

Ahmed-i Hânî (Kürtçe: Ehmedê Xanî, ئەهمەدێ خانی; d. 3 Ocak 1651; Doğubayazıt, Ağrı - ö. 1707; Doğubayazıt, Ağrı); 17. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşamış bir Kürt şair, yazar, edebiyatçı, sosyolog, dil bilimci, kelâmcı, mutasavvıf, astronom ve filozoftur. 1651 senesinde Ağrı'nın Doğubayazıt ilçesinde dünyaya gelen Ahmed-i Hânî, ailesi köken olarak Hakkâri'nin Hân köyünden olup daha sonra Doğubayazıt'a yerleştiği için hayatı boyunca "Hânî" mahlası ile tanındı. Hânî, ilk eğitimini babası Molla İlyas'tan aldı. Ancak henüz küçük yaşlarda iken babasını kaybetmesi üzerine eğitimiyle ağabeyi Molla Kasım ilgilenmeye başladı. Doğubayazıt başta olmak üzere Van, Bitlis, Ahlat, Cizre ve Urfa'da ilim gördü. Van'da kaldığı süreçte Atâiyye Medresesi müderrisi Molla Camî'den icazet aldı. Ahmed-i Hânî ilim tahsilinde Anadolu coğrafyası ile yetinmedi; buradaki eğitiminin haricinde Mısır, İran, Bağdat, Şam, Halep, Suriye ve Buhara gibi yerlerde de tahsilini sürdürdü. Dinî ilimlerin yanında müspet ilimlere de ilgi gösteren Hânî, özellikle astronomi ve edebiyat alanlarında özel bir ilgi ve yaklaşım sergilemektedir. Nûbihara Biçûkan, Eqîdeya Îmanê, Mem û Zîn ve Dîvan gibi eserlerini Kürtçe kaleme aldı. Ahmed-i Hânî'nin tarikat geleneğine bir bağlılığı olmamasının yanı sıra eserlerinde sıkça tasavvufî kavramlara yer vermiştir. Hânî'ye göre insan yeryüzünde Allah'ın aynasıdır ve nefsine değil sadece ilahi aşka teslim olmalı ve günahlardan sakınarak "İnsan-ı Kâmil" olmalıdır. Hayatı boyunca pek çok eser ortaya koyan Ahmed-i Hânî 1707 senesinde Doğubayazıt'ta ölmüştür. Türbesi, İshak Paşa Sarayı'nın 500 metre doğusunda yer almaktadır.