Murathan Mungan’ın “Yalnız Bir Opera”sı: Aşkın Küllerinden Doğan Şiir

Murathan Mungan’ın “Yalnız Bir Opera”sı, ilk bakışta uzun bir ayrılık şiiri gibi görünür. Fakat şiirin asıl meselesi yalnızca bitmiş bir aşk değildir. Mungan, bir aşkın insanın geçmişini, belleğini, zaman algısını ve nihayetinde kendisini nasıl değiştirdiğini anlatırken, aynı zamanda yaşanan hayatın şiire nasıl dönüştüğünü de anlatır. Şiirin sonunda artık sevgili yoktur; fakat onun yokluğundan doğmuş, hatta yokluğunu aşmış bir şiir vardır. Bu nedenle metin, bir aşk hikâyesinin kapanışından çok, şairin kendi varlığına yeniden ulaşmasının hikâyesidir.

Şiirin daha ilk dizelerinde geçmiş, son derece çarpıcı bir imgeyle karşımıza çıkar:

“Ölü bir yılan gibi yatıyordu aramızda
Yorgun, kirli ve umutsuz geçmişim”

Geçmiş burada yalnızca geride kalmış olayların toplamı değildir. İki insanın arasına giren, hareket etmeyen ama varlığı hissedilen bir bedendir. “Ölü yılan” imgesi özellikle önemlidir; çünkü yılan hem ürkütücü hem de dönüşüm, deri değiştirme ve yeniden doğuş çağrışımları taşıyan bir varlıktır. Geçmiş ölmüştür ama tamamen ortadan kalkmamıştır. Aşkın içine girdiğinde yeniden hareket edebilecek bir tortu olarak durmaktadır.

Ardından şiirin ana cümlelerinden biri gelir:

“Ben sende bütün aşklarımı temize çektim”

Bu dize, şiirin bütününe yayılan büyük bir anlam taşır. “Temize çekmek” yalnızca düzeltmek değildir; geçmişi yeniden yazmak, ona yeni bir anlam kazandırmak, dağınık ve kirli görünen hayatı başka bir ışık altında yeniden değerlendirmektir. Sevgili, şairin geçmişindeki bütün aşkların üzerine yazdığı yeni bir metin gibidir. Dolayısıyla bu aşk, geçmişten bağımsız değildir; tam tersine geçmişte yaşanmış bütün deneyimlerin birikiminden doğmuştur.

Burada sevgilinin yaptığı temel yanılgı da ortaya çıkar. Kendisini şairin hayatındaki “herhangi biri” sanmaktadır. Oysa şiirin anlatıcısı için ilişki çoktan sıradan bir ilişkiden çıkmıştır:

“Sıradan bir serüven, rastgele bir ilişki gibi başlayıp,
Günden güne hayatıma yayılan, varlığımı ele geçiren,
Büyüyüp kök salan bir aşka bedellendin.”

“Yayılan”, “ele geçiren”, “kök salan” fiilleri aşkın şairdeki dönüşümünü gösterir. Aşk dışarıdan hayatın içine eklenen bir olay değildir artık; hayatın kendisini değiştiren bir kuvvete dönüşmüştür. Fakat tam da bu nedenle ayrılık yalnızca bir insanın gitmesi anlamına gelmez. Şair kendi hayatının bir bölümünü de kaybetmektedir.

Sevgilinin ayrılışıyla şiirin zamanı değişir. Başlangıçta saatler, günler ve mevsimler vardır. Sonra bunlar ilişkinin kaderini belirleyen unsurlara dönüşür. Kapıya bırakılan notta sevgilinin istediği saat 16.00, şairin notu bulduğu zaman ise 16.04'tür. Aradaki yalnızca dört dakika, şiirde olağanüstü bir anlam kazanır:

“Benim sana erken
Senin bana geç kaldığını.”

Bu, şiirin en güçlü zaman imgelerinden biridir. Mungan burada ayrılığı karakterlerin yanlış zamanda karşılaşmasına bağlar. Birbirlerini sevmemeleri söz konusu değildir; hatta tam tersine sevgi fazlasıyla vardır. Fakat hayatların takvimleri uyuşmamaktadır. Aşk vardır, fakat zamanında değildir. Bu yüzden şiirde zaman yalnızca geçen bir şey değil, ilişkinin kaderini belirleyen görünmez bir güçtür.

Üç ay sonra sevgilinin dönüşü de hiçbir şeyi eski haline getirmez. “Yaz” araya girmiştir. Fakat yaz burada yalnızca bir mevsim değildir; yaşanmamışlığın, uzaklığın ve kaybedilmiş zamanın adıdır. İki insan yeniden karşılaştığında artık aralarında eskisi kadar doğal bir yakınlık yoktur. “Kırılmış bir şeyi onarır gibi” başlayan ilişki, sürekli bir tedirginlik taşır.

Bu bölümde Mungan’ın dili özellikle dikkat çekicidir. “Adımlarımız tutuk, yüreğimiz çekingen, körler gibi tutunuyor, dilsizler gibi bakışıyorduk” derken fiziksel hareketler doğrudan ruhsal durumun göstergesine dönüşür. İnsanlar birbirlerine yaklaşmak isterken aynı anda birbirlerinden kaçmaya hazırdır. Aşkın en kırılgan evresi budur: Yakınlık arttıkça kaybetme korkusu da artar.

Sonra şiirin zaman ölçeği büyür:

“Gittin. Şimdi bir mevsim değil, koca bir hayat girdi aramıza.”

Artık ayrılık bir mevsimlik uzaklık değildir. Bir hayat kadar büyük bir boşluktur. Bunun ardından gelen “iki yalnız yıldız” imgesi, şiirin uzamsal dünyasını da değiştirir. Başlangıçta iki insan aynı evlerin, kapıların, odaların ve sokakların içindeyken şimdi sonsuz bir boşlukta birbirlerine ulaşamayan iki gök cismine dönüşürler.

Burada şiirin en yoğun ve en görsel parçalarından biri gelir:

“Şimdi biz neyiz biliyor musun?
Akıp giden zamana göz kırpan yorgun yıldızlar gibiyiz.
Birbirine uzanamayan
Boşlukta iki yalnız yıldız gibi
Acı çekiyor ve kendimize gömülüyoruz
Bir zaman sonra batık bir aşktan geriye kalan iki enkaz olacağız yalnızca
Kendi denizlerimizde sessiz sedasız boğulacağız”

Bu bölümde ayrılık henüz yalnızca “gitmek” değildir; iki insanın aynı geçmişe sahip olmalarına rağmen artık birbirlerinin hayatına ulaşamayacak iki ayrı varlığa dönüşmesi anlatılır.

“Şimdi biz neyiz biliyor musun?”

Bu soru aslında cevabı aranan bir soru değildir. Anlatıcı, ilişkinin adını artık koyamadığı bir noktadadır. Sevgili vardır ama beraberlik yoktur; geçmiş vardır ama gelecek yoktur. “Biz” kelimesi hâlâ kullanılmaktadır, fakat o “biz”in içi boşalmaya başlamıştır. Şiirin acısı biraz da buradan gelir: “Biz” hâlâ dilde vardır, hayatta ise çözülmektedir.

“Akıp giden zamana göz kırpan yorgun yıldızlar gibiyiz.”

Burada insan ölçeğinden çıkıp kozmik bir ölçeğe geçilir. Yıldızlar uzaktadır; birbirlerini görebilirler ama birbirlerine ulaşamazlar. “Göz kırpmak” ise ilginç bir yakınlık yanılsaması yaratır. Sanki yıldızlar birbirlerine işaret gönderiyormuş gibidir. Oysa aralarındaki mesafe akıl almazdır.

“Yorgun” sözcüğü bu nedenle çok güçlüdür. Bunlar artık aşkın başlangıcındaki parlak yıldızlar değildir. Uzun bir ilişkinin, yaşanmışlığın ve ayrılığın ardından ışıklarını hâlâ gönderen ama tükenmeye yaklaşmış iki varlıktır.

“Birbirine uzanamayan
Boşlukta iki yalnız yıldız gibi”

“Uzanan” fiilinin olumsuzlanması, ilişkinin temel trajedisini ortaya çıkarır. Görmek mümkündür, hatırlamak mümkündür, sevmek bile belki mümkündür; fakat ulaşmak mümkün değildir.

Aralarındaki şey artık mesafe değil, “boşluk”tur. Mesafe aşılabilir; boşluk ise insanın içine düşebileceği, iki tarafı birbirinden ayıran varoluşsal bir hiçliktir.

“Acı çekiyor ve kendimize gömülüyoruz”

Burada yıldız imgesi yeniden insana döner. Birbirlerine ulaşamayan iki insan, dışarıya değil kendi içine kapanmaktadır. “Kendimize gömülmek” çok daha ağır bir ifade; çünkü insanın sevgilisine değil, kendi yalnızlığına gömülmesini anlatıyor.

Sonraki iki dize ise yıldız imgesini başka bir elemente taşır:

“Bir zaman sonra batık bir aşktan geriye kalan iki enkaz olacağız yalnızca
Kendi denizlerimizde sessiz sedasız boğulacağız”

Burada artık gökyüzünden denize geçiyoruz. Yıldızlar “batıyor”, aşk “batık” hale geliyor, geriye “enkaz” kalıyor. Böylece aşkın yıkımı bir gemi kazasına benzetiliyor.

Ama en acı tarafı “kendi denizlerimizde” sözünde.

Aynı denizde boğulmayacaklar. Birbirlerinin denizinde de değil. Herkes kendi içinde boğulacak.

Bu, ayrılığın en sert biçimi: İnsan sevgilisini kaybettiğinde onunla birlikte ölmez; kendi hayatının içinde, kendi belleğinde, kendi yalnızlığında boğulur. Diğerinin acısına ulaşamaz. Dolayısıyla iki insanın kaderi birbirine paralel hale gelir: İkisi de acı çeker, ikisi de batar, ikisi de boğulur; fakat aynı yerde değildirler.

Bu bölümün asıl gücü de burada: Mungan “artık birbirimizi sevmiyoruz” demiyor. Çok daha acı bir şey söylüyor:

Birbirimizi sevmiş olabiliriz; fakat artık birbirimize ulaşamayacak kadar uzağız.

Ve “iki yıldız” ile “iki enkaz” arasındaki hareket, aşkın geleceğini de gösteriyor. Önce uzakta ışık veren iki yıldızdırlar; sonra ışıkları sönecek, aşk batacak ve geriye iki ayrı enkaz kalacaktır. Bu yüzden bölüm yalnızca ayrılığı değil, bir zamanlar ortak olan hayatın iki ayrı yalnızlığa parçalanmasını anlatır.

Şimdi biz neyiz sorusunun cevabı, şiirin ilerleyen bölümlerinde giderek daha karanlık bir hâl alır. “Yıkıntılar arasında yakınlarını arayan öksüz savaş çocukları” benzetmesi bunun en çarpıcı örneklerinden biridir. Aşkın bitişi burada bir savaş sonrasına benzetilir. İnsan neyi kaybettiğini tam olarak bilemez; bulduğu şeyin ne olduğunu da anlayamaz. Çünkü kayıp, yalnızca sevgiliyi değil, ortak hayatın bütün düzenini ortadan kaldırmıştır.

Kışın başlaması da bu nedenle yalnızca mevsimsel bir değişiklik değildir:

“Kış başlıyor sevgilim
Hoşnutsuzluğumun kışı başlıyor”

Yaz, aşkın yaşandığı veya yaşanamadığı dönemdir; kış ise ayrılığın içerideki karşılığıdır. Şairin “iyi bak kendine” demesi ise şiirin sertliğini bir anda kırar. Ayrılık gerçekleşmiştir fakat sevgi ortadan kalkmamıştır. Sevgili artık şairin hayatında değildir; buna rağmen onun gözlerindeki “usul şefkatin” korunmasını istemektedir. Bu, şiirdeki sevginin sahiplenmeden sevme noktasına geldiği andır.

Sonraki uzun bölüm, ayrılığın psikolojisini son derece gerçekçi biçimde anlatır. Kitaplar, dostlar, yazı, şarkılar, eşyalar, saat sesleri... İnsan kendisini avutmak için hayatın bütün parçalarına tutunur. Fakat hiçbir şey kaybedilen kişinin yerini doldurmaz. Özellikle eşyaların şiirdeki konumu önemlidir. Birlikte yaşanmış aşk, yalnızca iki insan arasında değil, nesnelerin dünyasında da iz bırakmıştır.

Bir bardak, bir oda, bir alışkanlık, bir eşyanın yeri bile artık geçmişin taşıyıcısıdır. Bu nedenle ayrılık sonrası insan yalnızca sevgilisinden değil, kendi gündelik hayatından da ayrılır. Mungan'ın “eşyanın gürültüsü” dediği şey tam da budur: Nesneler sessizdir ama hatırlatırlar.

Şiirin bu bölümünde karanlık bir eşik vardır:

“Denemeseniz de, bilirsiniz
Hiç yakın olmamışsınızdır intihara bu kadar.”

Bu dizeler ayrılık acısının ulaştığı uç noktayı ifade eder. Buradaki intihar düşüncesini yalnızca fiziksel ölüm anlamında okumak şiirin kapsamını daraltır. Çünkü hemen ardından zaman, bellek ve eksilme üzerine düşünceler gelir. İnsan eski benliğinin bir parçasını kaybetmiştir. Bu anlamda şiir, bir benliğin ölümünü ve başka bir benliğin doğuşunu da anlatmaktadır.

Ve şiirin belki de en acımasız tespiti gelir:

“Oysa o boşluğu dolduran eksilmenizdir.”

Zaman yaraları iyileştirir söylemi burada ters yüz edilir. İnsan gerçekten eski haline dönmez. Acı azalır, hayat yeniden kurulur, başka mutluluklar bulunur; fakat kaybedilen şeyin yerini dolduran aslında kaybın kendisidir. İnsan boşluğu kapatmaz; boşlukla yaşamayı öğrenir. Dolayısıyla iyileşmek, eski haline dönmek değil, eksilmiş haliyle yaşamaya devam etmektir.

Tam burada zamanın şiirdeki anlamı daha da derinleşir:

“Bana zamandan söz ediyorlar
Gelip size zamandan söz ederler
Yaraları nasıl sardığından, ya da her şeye nasıl iyi geldiğinden.”

Bu birkaç dize, şiirin “zaman her şeyi iyileştirir” düşüncesini ters yüz etmeye başladığı yerdir. Anlatıcıya çevresindeki insanlar klasik teselliyi sunuyor: “Zaman geçecek, acın dinecek.” Fakat şiirin anlatıcısı için mesele tam da burada başlıyor.

“Gelip” sözcüğü önemlidir. Sanki acı çeken kişinin yanına insanlar tek tek gelip aynı cümleleri kuruyorlar. Bu sözler kişiye özgü değil; herkesin bildiği, tekrar tekrar kullanılan teselli cümleleridir.

“Yaraları nasıl sardığından” ifadesi ise alışılmış bir deyimi çağırır. Fakat Mungan hemen ardından bu klişe tesellinin içini boşaltır. Çünkü zaman yarayı gerçekten ortadan kaldırmaz; yalnızca insanın yarayla kurduğu ilişkiyi değiştirir.

İnsanlara söylenen atasözlerinin, teselli sözlerinin aslında işe yaramadığını herkes bilir. Acı çeken de bilir, teselli eden de. Buna rağmen söylenmeye devam edilir.

Burada Mungan’ın çok ince bir gözlemi vardır: İnsanlar acıyı ortadan kaldıracak sözleri değil, acının karşısında çaresiz kalmamak için söylenecek sözleri söylerler.

Zamanın iyileştirici olduğu fikri de böylece şiirde ironik bir hâl alır. Çünkü anlatıcının yaşadığı şey basit bir yara değildir. Zaman geçtikçe yara kapanmak yerine başka bir biçime dönüşecektir. Önce acının şiddeti azalacak, hayat yeniden kurulacak, başka mutluluklar bulunacaktır. Ama daha sonra geçmişte yaşanan aşkın anlamı derinleşecektir.

Bu yüzden ilerleyen dizelerde şiirin en sarsıcı cümlelerinden birine ulaşırız:

“Her şeye iyi gelen zaman sizi kanatır”

İşte burada zaman, teselli eden bir güç olmaktan çıkar; yaralayan bir güce dönüşür.

Çünkü zaman yalnızca acıyı azaltmaz. Aynı zamanda insanın geçmişi daha iyi anlamasını sağlar. O sırada fark edilemeyen güzellikleri, söylenmemiş sözleri, kaçırılmış ihtimalleri ve birlikte geçirilen günlerin değerini sonradan gösterir. Böylece insan geçmişi artık yaşayamaz ama onu daha iyi anlayabilir.

Bu nedenle şiirde zamanın paradoksu şudur:

İlk anda acıyı büyütür, sonra acıyı hafifletir; ama hafifleyen acının altında daha derin bir kayıp duygusu bırakır.

Ve biraz sonra gelen:

“Oysa o boşluğu dolduran eksilmenizdir.”

dizesi, bu bölümün gerçek sonucudur.

Zaman sizi eski halinize döndürmez. Sizi değiştirir. Daha az acı çekiyor olmanız, kaybettiğiniz şeyin yerine konduğu anlamına gelmez. Sadece siz, o kayıpla birlikte yaşamaya başlamışsınızdır.

Bu yüzden Mungan’ın zamana bakışı oldukça olgun ve acımasızdır: Zaman unutmanın değil, anlamanın aracıdır. İnsan zaman geçtikçe iyileşirken aynı zamanda neyi kaybettiğini daha iyi kavrar. Ve bazen bir aşkın gerçek ağırlığı, onu yaşarken değil, artık geri dönmenin mümkün olmadığı yıllarda anlaşılır.

Fakat Mungan burada unutmayı da bir kurtuluş olarak görmez:

“Gün gelir bir gün
Başka bir mevsim, başka bir takvim, başka bir ilişkide
O eski ağrı
Ansızın geri teper.
Dilerim geri teper.
Yoksa gerçekten bitmişsinizdir.”

Bu dizelerde mesele yalnızca zamanın yaraları iyileştirmemesi değil; bir aşkın gerçekten ne zaman bittiği sorusudur.

“Başka bir mevsim, başka bir takvim, başka bir ilişkide” denilerek hayatın devam ettiği gösterilir. İnsan dış dünyada yoluna devam etmiş, başka bir mevsime, başka bir zamana ve hatta başka bir ilişkiye geçmiştir. Eski aşk artık hayatın merkezinde değildir.

Ama tam da böyle bir anda:

“O eski ağrı
Ansızın geri teper.”

Mungan'ın “geri tepmek” fiilini seçmesi çok güçlüdür. Ağrı burada usulca hatırlanmaz; bastırılmış bir şey gibi aniden geri fırlar. Bunun belirli bir zamanı yoktur. Yeni bir mevsim, başka bir insan, sıradan bir an, bir koku, bir söz, bir bakış geçmişin kapısını yeniden açabilir.

“Eski ağrı” ifadesi de önemlidir. Şair “eski aşk” demiyor; “eski sevgili” de demiyor. Ağrı diyor. Çünkü geriye kalan artık ilişkinin kendisi değil, onun bedende ve bellekte bıraktığı duyumdur.

Ve sonra:

“Dilerim geri teper.”

İlk bakışta şaşırtıcıdır. İnsan neden acısının geri dönmesini istesin?

Çünkü burada acı, yalnızca acı değildir. Yaşanmışlığın kanıtıdır.

Eğer yıllar sonra o aşkın hiçbir sızısı kalmamışsa, hiçbir görüntü içimizi kıpırdatmıyorsa, hiçbir şey bizi o zamana götürmüyorsa, belki de yalnızca aşkı değil, o aşkı yaşamış olan kendimizi de kaybetmişizdir.

Bu yüzden:

“Yoksa gerçekten bitmişsinizdir.”

dizesi çok serttir.

Buradaki “bitmek”, sevgiliden kurtulmak anlamında olumlu bir iyileşme değildir. Daha ürpertici bir anlam taşır: İçimizde o aşka ait hiçbir canlılık kalmamıştır.

Mungan'ın düşüncesinde hatırlamak acı verebilir ama bu acı, geçmişle hâlâ canlı bir bağın bulunduğunu gösterir. İnsan bazen iyileşmeyi unutmakla karıştırır. Oysa burada unutmak, iyileşmenin değil, bir parçanın ölümünün işareti olabilir.

Bu nedenle “Dilerim geri teper” şiirin en insani cümlelerinden biridir. Çünkü ayrılan insan bir yandan acısından kurtulmak ister, öte yandan acının tamamen yok olmasından korkar. Unutmak özgürleştirir; ama aynı zamanda yaşanmışlığı da silme tehlikesi taşır.

Mungan burada aşkın ölçüsünü mutlulukla değil, hatırlama kapasitesiyle belirliyor. Bir gün o eski ağrı hiç dönmezse, belki yara kapanmış olmayacak; yara açılabilecek kadar bile canlı kalmamış olacaktır.

Bu düşünceden sonra şiirin yönü değişir. Artık anlatıcı yalnızca ayrılığı yaşamış bir sevgili değildir; kendi şiir geçmişine, kendi ruh iklimlerine bakmaya başlar:

“Büyük bir şaşkınlık kaldı o fırtınalı günlerden
Daha önce de başka şiirlerde konaklamıştım
Ağır sınavlar vermiştim değişen ruh iklimlerinde
Aşk yalnız bir operadır, biliyordum:
Operada bir gece uyudum, hiç uyanmadım.”

“Fırtınalı günler” aşkın yalnızca yoğunluğunu değil, insanın iç düzenini altüst eden niteliğini anlatır. Fakat fırtına geçtikten sonra geriye acının kendisinden çok şaşkınlık kalır. İnsan yaşarken olayların içinde sürüklenir; sonrasında dönüp baktığında “Bütün bunlar nasıl oldu?” diye kalakalır.

“Daha önce de başka şiirlerde konaklamıştım” sözü, Mungan’ın kendi şairlik serüvenine açılan bir kapıdır. Şair önceki şiirlerinde başka ruh hâllerine, başka aşklara, başka acılara uğramış; fakat bunların hiçbirinde kalıcı olarak yaşamamıştır. Şiirler birer konaklama yeri olmuştur.

“Konaklamak” burada geçiciliği de beraberinde getirir. Şair başka şiirlerde başka duygulara uğramış, onları yaşamış, yazmış ve yoluna devam etmiştir. Fakat bu aşk farklıdır.

“Ağır sınavlar vermiştim değişen ruh iklimlerinde”

“Ruh iklimleri” ifadesi şiirin mevsim ve hava imgeleriyle birleşir. Şiirdeki yazlar, kışlar, yağmurlar ve rüzgârlar aslında dış dünyanın mevsimlerinden çok iç dünyanın iklimleridir.

“Değişen ruh iklimleri” insanın aynı kişi olarak kalmadığını da söyler. Aşk, ayrılık, yalnızlık, gençlik, geçmiş, kayıp... Her biri insanın içindeki iklimi değiştirir. Şair de bu değişimlerin içinden geçerek bugünkü benliğine ulaşır.

Sonra şiirin başlığı bir anda açıklanır:

“Aşk yalnız bir operadır, biliyordum:”

Opera burada yalnızca estetik bir benzetme değildir. Büyük, dramatik, sesli, gösterişli ve trajik bir sahnedir. Aşk da Mungan'ın şiirinde böyle bir şeydir: İçinde tutkular, çatışmalar, ayrılıklar, yükselişler ve düşüşler vardır.

Ama “yalnız bir opera” denmesi bütün görkemi bir anda hüzne çevirir. Aşk büyük bir sahnedir ama sonunda insan o sahnede yalnız kalır.

Ve ardından şiirin en unutulmaz dizelerinden biri gelir:

“Operada bir gece uyudum, hiç uyanmadım.”

Buradaki “uyumak”, gerçek anlamda uyumak değildir. Şair aşkın içine girmiş ve oradan çıkamamıştır. Daha doğrusu aşk, onun için yalnızca yaşanıp geride bırakılmış bir olay olmamıştır; hayatının algısını değiştiren kalıcı bir deneyime dönüşmüştür.

“Hiç uyanmadım” ifadesi bu yüzden çok güçlüdür. Çünkü uyanmak, yanılsamadan çıkmak, gerçeği görmek, yaşanan şeyin geçici olduğunu kabul etmek anlamına gelebilirdi. Şair bunu yapmamıştır. Aşkın içinde kalmıştır.

Ama bunun içinde hem büyüleyici hem trajik bir anlam vardır.

Bir operada uyumak, müziğin ve dramatik dünyanın içinde kaybolmaktır. Oradan çıkamamak ise aşkı yaşamaktan çok, aşkın kendisi tarafından yaşanmak gibidir.

Bu noktada şiirin başlığındaki “yalnızlık” da derinleşir. Opera iki kişilik bir aşkın sahnesi gibi görünse de, aşk sona erdiğinde sahnede tek kişi kalır. Sevgili gitmiştir, fakat şair hâlâ o operanın içindedir.

Şiirin bundan sonraki uzun bölümü, şairin kendi hayatından, geçmişinden, yollarından, kitaplarından, filmlerinden, suçlularından, haydutlarından, tımarhanelerinden, panayır yerlerinden ve şiirlerinden oluşan geniş bir manzaraya dönüşür. Burada anlatıcı aslında kendisini meydana getiren bütün deneyimleri yeniden toplar.

Bu nedenle şiir giderek bir aşk şiirinden şairin kendisini anlatan bir şiire dönüşür.

“Bu şiire başladığımda nerde,
Şimdi nerdeyim?”

sorusu bu dönüşümün merkezindedir.

Şair şiire başladığı zamanki insanla şiirin sonundaki insanın aynı olmadığını fark eder. Aşkı anlatmak için başladığı şiir, onu kendi geçmişinin bütün katmanlarından geçirmiştir.

Bu nedenle çok önemli bir cümle gelir:

“Yaram vardı, bir de sözcükler.”

Başlangıçta yara vardır; sözcükler ise o yaranın çevresinde bir anlam dünyası kurmak için kullanılır. Fakat yazma eylemi ilerledikçe sevgili şiirin içine gömülür:

“Kaybolup gittin bu şiirin derinliklerinde”

Bu, şiirin metapoetik merkezlerinden biridir. Sevgili gerçek hayatta kaybedilir; fakat şiirin içinde yeniden biçimlenir. Artık gerçek kişi olmaktan çıkıp imgeye, sözcüğe, hatıraya dönüşür.

Bu yüzden:

“Aşk... Bitti. Soldu şiir.”

Aşkın bitmesiyle şiirin de bitmesi bir bakıma kaçınılmazdır. Çünkü şiirin yakıtı o yaşantıdır. Fakat şiir bittiğinde başka bir şey doğmuştur: Yaşanmış aşkın sanatsal biçimi.

Sonra şiir daha geniş bir hayat panoramasına açılır. “Barbarların seyrettiği trapezler”, “el kadar gökyüzü”, “mendil kadar ufuk”, “oteller kenti”, “birahaneler ve bankalar”, “tımarhaneler”, “korsan yazılar”, “kara şiirler”, “gizli kitaplar”, “panayır yerleri”, “ölü kelebekler” ve dünyanın bütün sinemaları... Bunlar yalnızca gösterişli imgeler değildir. Şair, kendi şiirsel benliğini oluşturan hayatın bütün karanlık, kirli, marjinal ve melankolik bölgelerinden geçtiğini anlatmaktadır.

Özellikle:

“Ödünç almadım hiç kimseden hiçbir şeyi
Çıplak ve sahici yaşayıp çıplak ve sahici ölmek için”

dizeleri, şiirin etik tarafını ortaya çıkarır. Mungan burada sanatın yalnızca estetik bir uğraş olmadığını, yaşama biçimiyle ilişkili olduğunu söyler. Şair kendisine ait olmayan bir hayatı, ödünç alınmış duyguları ya da hazır kalıpları istememektedir. Yaşamak da yazmak da sahici olmalıdır.

Ardından acıyla kurulan ilişki değişir:

“Adım onların adının yanına yazılmasın diye
Acı çekecek yerlerimi yok etmeden
Acıyla baş etmeyi öğrendim.”

Burada şiirin başlangıcındaki yara artık başka bir biçimde karşımıza çıkar. Şair acıyı ortadan kaldırarak güçlenmemiştir. Tam tersine, acı çekebilecek yerlerini koruyarak onunla yaşamayı öğrenmiştir. Bu çok önemli bir olgunlaşma biçimidir.

Çünkü acıyı tamamen yok etmek, duyarlılığı da yok edebilir. Şairin sanatının kaynağı biraz da bu kırılganlığı koruyabilmesidir.

“Kuzey yıldızı” bölümü ise şiirin düşünsel zirvelerinden biridir. İnsan hayat boyunca kendisine yol gösterecek bir yıldız arar. Aşk da çoğu zaman böyle bir yön duygusu verir:

“Aşkın bir yolu vardır
Her yaşta başka türlü geçilen
Aşkın bir yolu vardır
Her yaşta biraz gecikilen”

Burada aşk artık yalnızca belirli bir ilişkinin adı olmaktan çıkar; insan hayatının farklı yaşlarında tekrar tekrar karşılaşılan bir deneyime dönüşür. Her yaşta aşkın yolu farklıdır, fakat insan o yolda bir miktar gecikmiştir.

Kuzey yıldızı ise bu arayışın simgesidir. İnsan bir yön, bir hedef, bir ideal arar. Fakat şair sonunda yıldızın sandığı kadar yakın olmadığını fark eder:

“Zamanla anlarsın bu bir yanılsama
Ölü şairlerin imgelerinden kalma”

Burada aşkın kendisi kadar aşk fikrinin de sorgulandığını görüyoruz. İnsan bazen sevdiği kişiyi değil, eski şiirlerden, romanlardan, şarkılardan, çocukluktan ve kültürden devraldığı “büyük aşk” imgesini arar.

Bu fark ediş şiirin olgunlaşma noktasıdır. Şair, sevgiliyi ideal bir “kuzey yıldızı” haline getirmekten vazgeçer. Çünkü yıldız:

“Sen de değilsin. O da değil
Kuzey yıldızı daha uzakta”

Artık sevgili de, onun yerine konabilecek başka biri de mutlak yön değildir. İnsan yeniden yola çıkmak zorundadır.

Ve nihayet şiir, sanatın hayat karşısındaki rolünü açıkça ortaya koyar:

“Bir şiir yaşatır her şeyi yaşamın anlamı solduğunda
Ben yoluma devam ederim. Bitmemiş bir şiirin ortasında”

İşte burada sanat, kaybın karşısındaki asıl güç olarak ortaya çıkar.

Şair sevgiliyi geri getiremez. Geçmişi değiştiremez. Kaybedilen zamanı yeniden yaşayamaz. Fakat şiir, bütün bunların anlamını koruyabilir.

Son bölümde dilin yeniden genişlediğini görürüz:

“Şimdi her şey doludizgin ve çoğul
Şimdi her şey kesintisiz ve sürekli bir devrim gibi
Şimdi her şey yeniden”

Başlangıçta hayat bir sevgilinin çevresinde daralmışken şimdi yeniden çoğalmaktadır. Fakat bu, unutmak anlamına gelmez. Şair yaşadığı aşkı geride bırakırken onu yok etmez; onu yeni bir geçmişe dönüştürür:

“Yepyeni bir mazi yarattı sözcüklerin gücünden”

Şiirin en önemli düşüncelerinden biri burada tamamlanır. Gerçek geçmiş değiştirilemez; fakat geçmişin anlamı değiştirilebilir. Sanatın gücü tam da budur.

Ve son:

“Dönüp ardıma bakıyorum
Yoksun sen
Ey Sanat! Her şeyi hayata dönüştüren.”

Şiir sevgiliye hitap ederek başlamış gibidir; fakat sonunda asıl muhatap sanattır. Sevgili yoktur. Aşk bitmiştir. Zaman ilerlemiştir. İnsan eksilmiştir. Fakat bütün bunlar şiirin içinde başka bir varlık kazanmıştır.

Bu yüzden “Yalnız Bir Opera”nın sonundaki zafer, aşkın kurtulması değildir. Aşkın sanat tarafından kurtarılmasıdır.

Sevgili gerçek hayatta kaybedilir; fakat onun şiirin içinde kaybolması, aynı zamanda başka bir biçimde var olmasıdır. Şair de aşkın içinden geçerek yalnızca sevgilisini değil, kendisini yeniden bulur.

Şiirin başında geçmiş iki insanın arasında “ölü bir yılan” gibi yatarken, sonunda o geçmiş sözcüklerin içinde yeniden biçimlenmiş bir “mazi”ye dönüşür. Başlangıçta aşk şairi ele geçirir; sonunda şair aşkı şiirin içine alır.

Ve belki de “Yalnız Bir Opera”nın bütün şiir boyunca yaptığı en önemli şey budur: Yaşanmış bir aşkı anlatmakla yetinmez; o aşkın insanın içinde nasıl bir geçmişe, nasıl bir yaraya, nasıl bir belleğe ve nihayet nasıl bir sanata dönüştüğünü gösterir.

Bu nedenle şiir bir ayrılıkla başlamasına rağmen yalnızlıkta bitmez. Sevgilinin yokluğu kalır, evet; fakat o yokluk artık çıplak bir boşluk değildir. Sözcüklerle biçimlenmiş, hatıraya dönüşmüş, şiir tarafından taşınan bir yaşantıdır.

“Yalnız Bir Opera”da sevgili gerçek hayatta kaybedilir; şiirde ise dönüştürülerek korunur.

Ve son dizedeki “Ey Sanat! Her şeyi hayata dönüştüren” sözü, bütün uzun yolculuğun karşılığıdır: Sanat hayatın yerini tutmaz; ama hayatın kaybolmasına izin vermez.