Yabancı Yabancıda Bulur Kendini

Biz bir olan ikiyiz.
Adımız yok bizim, yabancı kadın,
yabancı yabancıda bulduğunda kendini…

Birlikte araştırdık adreslerimizi…

Biz bir olan ikiyiz, yabancı erkek.
Git kitabının deniz batısına, ve dal…
Dal, hiçbir şeyde hiçbir şeymişin gibi, hafifçe.
Ve bulacaksın bizi birlikte.
Biz bir olan ikiyiz…

İki olmaya dönmek ihtiyacındayız,
böylece sürdürebiliriz kucaklamayı birbirimizi.
Adımız yok bizim, yabancı kadın, yabancı
yabancıda bulduğunda kendini.

1999

Kama Sutra’dan Ders

Bekle kadınını gökmavisi bir fincanla.
Bekle onu bir bahar akşamında, parfümlü güller arasında.
Bekle onu dağlar için eğitilmiş bir atın sabrıyla.
Bekle onu bir prensin seçkin, estetik zevkiyle.
Bekle onu bulutun yedi yastığıyla.
Bekle onu kadınsı tütsü kokusu kıyılarıyla.
Bekle onu erkeksi at sırtındaki sandal ağacı kokusuyla.

Bekle onu ve telaş etme.
Eğer geç kalırsa, bekle onu.
Eğer erken gelirse bekle onu.
Korkutma örülü saçlarındaki kuşları.
Bekle onu çiçeklenmesinin doruğunda bir bahçede oturmak için.
Bekle onu, kalbine çok tuhaf gelen bu havayı soluyabilmesi için…
Bekle onu giysisini, bulut bulut, bacağından kaldırmak için.
Ve bekle onu.
Balkona götür onu süte daldırılmış ayı seyretmeye.
Bekle onu ve su sun ona, şaraptan önce.
Bakma göğsünde uyuyan ikiz kekliklere.
Bekle ve nazikçe dokun eline bir fincanı mermer üstüne koyarken.
Ona şebnem taşıyormuşsun gibi bekle.
Konuş onunla bir flütün ürkmüş bir keman teline yapacağı gibi,
sanki yarının ne getireceğini bilmiyormuşsun gibi
Bekle, ve parlat geceyi onun için halka halka.
Bekle onu Gece sana şöyle konuşana dek:
Yaşamıyor hiç kimse ikinizden başka.
Öyleyse götür onu nazikçe, o çok arzuladığın ölüme,
ve bekle.

1999


Alçalan Gökyüzü

Bu bir aşktır ipekten ayakları üstünde giden,
Yollardaki sürgününden mutlu olan.
Küçük ve yoksul bir aşk, geçici bir yağmuru ıslatan
Ve gelip geçenlerin üstünden aşan:
Daha boldur armağanlarım benden.
Ye buğdayımı
İç şarabımı,
Çünkü, gökyüzüm durur omuzlarımın üstünde ve yeryüzüm sana aittir…

Hangi şarkıları seversin?
Hangi şarkıları? Aşk susuzluğunu
Dillendirenleri mi, yoksa
Bitmiş zamanı dillendirenleri mi?...

Bu bir aşktır yoksul ve paylaşılmayan,
sakin, sakin, kırmayan
Senin payına düşen günlerin bardağını,
Alevlendirmeyen bir soğuk ayın ateşini
Yatağında…

Hangi geceleri arzularsın, hangi geceleri?
Hangi zamanı arzularsın, hangi zamanı?...

Hangi sürgünleri arzularsın?
Sana eşlik ettiğimi mi, kendi adında yalnız gittiğini mi,
Tüm ihtişamı içinde
Bir başka sürgün peşinde koşan sürgünü mü? …

Daha alçak bir gökyüzüne ihtiyacın var.
Dostum ol ve kapsayabilirsin,
Kime çiçeklerini sunacaklarını bilmeyen
…
İki varlığın bencilliğini…

Bu bir aşktır…

1999


Yürürüz köprü üstünde

…Şaşırtır beni
Aşkı bilip te onu hala seven kişiler!
Çünkü, içimizde, beklemeye bırakabilir aşk kendini ve hastalanabilir.

Fakat etmez bir şikayet…

Terketme beni bütünüyle ve
Alma beni bütünüyle. Uygun yerde ortaya çıkar
Uygun zaman. Çünkü sen yolsun ve rehbersin.

Gerçek ülkelerdir, mecazi olanlar değil,
Beni kucaklayan kolların…

1999

Mahmud Derviş 

Mahmud Derviş'te Kavuşmanın Umudu: Yabancıdan Sevgiliye, Bekleyişten Yeniden Birlikte Yürümeye

Mahmud Derviş'in bu dört şiirinde aşkın başka bir yüzü beliriyor. Ayrılık, sürgün, kayıp ve yabancılık duygusunun ardından bu kez şiirin kapısı bütünüyle kapanmıyor. Tam tersine, bir yerlerde hâlâ açık kalmış küçük bir kapı var. O kapının ardında yeniden karşılaşmanın, yeniden konuşmanın, yeniden birbirine yaklaşmanın ihtimali duruyor. Derviş bunu büyük ve kesin sözlerle ilan etmiyor. “Artık kavuşacağız” demiyor. Belki tam da bu yüzden şiirlerdeki umut daha sahici. Çünkü umut burada sonucu bilmek değil, sonucun artık bütünüyle imkânsız olmadığını hissetmek anlamına geliyor.

Bu dört şiiri birlikte okuyunca insanın karşısına yalnızca bir aşk hikâyesi çıkmıyor. Birbirinden uzaklaşmış iki insanın, bütün yaşanmışlıklara rağmen birbirlerine yeniden yaklaşabilme ihtimali çıkıyor. Bu ihtimal kesin bir gelecek vaadi değil; fakat bazen insanın ihtiyacı da kesinlik değil, “belki” kelimesinin yeniden mümkün hâle gelmesidir.

Yabancı Yabancıda Bulur Kendini

Şiirin daha ilk dizesi bütün bu umudun temelini kuruyor:

“Biz bir olan ikiyiz.”

İki insan birbirinden ayrı, fakat aynı zamanda “bir”. Derviş burada aşkı iki kişinin birbirinde erimesi olarak değil, iki ayrı varlığın birbirini tanıması olarak kuruyor. Ardından gelen “yabancı kadın” ve “yabancı erkek” ifadeleri, araya girmiş mesafeyi hissettiriyor. Bir zamanlar birbirine yakın olan iki insan artık birbirine yabancılaşmış olabilir. Fakat şiirin asıl güzelliği, bu yabancılığın son söz olarak bırakılmamasında.

“yabancı yabancıda bulduğunda kendini…”

Bu dize, yeniden karşılaşmanın çok derin bir ihtimalini taşıyor. İnsan bazen yalnızca sevdiğini değil, sevdiğinin yanında kaybettiği kendisini de yeniden bulabilir. Birlikte yaşanmışlığın, ortak hafızanın ve unutulmamış yakınlığın başka bir biçimde yeniden ortaya çıkması mümkündür.

“Birlikte araştırdık adreslerimizi” dizesi bu açıdan çok anlamlıdır. Artık birbirlerinin adresini eskisi kadar kolay bulamayan iki insan vardır sanki. Araya zaman, kırgınlık ve uzaklık girmiştir. Fakat adreslerini hâlâ “birlikte” araştırırlar. Bu kelime küçücük görünse de şiirin umudunu taşıyan kelimelerden biridir.

Çünkü hâlâ “birlikte” vardır.

Şiirin sonunda ise Derviş çok daha önemli bir şey söyler:

“İki olmaya dönmek ihtiyacındayız,
böylece sürdürebiliriz kucaklamayı birbirimizi.”

Burada kavuşmanın ne olduğu açıklanır. Yeniden kavuşmak, eski hâle dönmek ya da birbirinin içinde kaybolmak değildir. Tam tersine, iki insanın yeniden iki olabilmesidir. Çünkü iki insan birbirinin içinde tamamen erirse birbirini kucaklayamaz. Kucaklama için iki ayrı varlık gerekir.

Bu düşünce, kaybetme korkusunun karşısına çok güzel bir başka ihtimal koyuyor: Sevdiğini kaybetmemek için onu kendine daha sıkı bağlamak değil, onunla yeniden gerçek bir yakınlık kurabilmek. Ona yaklaşırken onun ayrı bir insan olduğunu da kabul etmek.

Belki yeni bir “biz” ancak böyle kurulabilir.

Kama Sutra'dan Ders

İkinci şiirin neredeyse bütün hareketi tek bir kelimenin çevresinde dönüyor:

“Bekle onu.”

Bu sıradan bir bekleyiş değildir. Şiirde beklemek, sevilen kişinin yeniden gelebileceği ihtimalini canlı tutmaktır. Derviş acele etmeyi reddeder. Geç kalırsa da bekle, erken gelirse de bekle der.

Bu tuhaf görünen tekrarın altında çok incelikli bir aşk anlayışı vardır. Beklemek, yalnızca sevgilinin gelmesini beklemek değildir; onun kendi zamanında, kendi bütünlüğüyle yeniden ilişkiye gelmesine izin vermektir.

Şiirin her yerinde bunun izleri vardır. Onu korkutmamak, nazikçe eline dokunmak, ona su sunmak, onunla ürkek bir müzik gibi konuşmak… Derviş yalnızca kavuşmayı istemez; kavuşmanın nasıl olması gerektiğini de düşünür.

Bu nedenle şiirin erotizmi bile sabırla çevrilmiştir. Arzu vardır ama arzu karşısındakini ezmez. Yakınlık vardır ama yakınlık zorlamaya dönüşmez.

Belki de yeniden yakınlaşma ihtimali açısından şiirin en güzel tarafı budur: İnsan sevdiği kişiye yeniden yaklaşmak istiyorsa, önce onun kalbine yeniden güvenli bir yer açması gerekir.

Ve sonra gece gelir:

“Yaşamıyor hiç kimse ikinizden başka.”

Bir an için bütün dünya çekilir ve geriye iki insan kalır. Geçmişin gürültüsü, ayrılığın ağırlığı, dışarıdaki hayat susar.

İki kişi.

Ve bekleyiş.

Bu görüntüde kavuşmanın kesinliği yoktur. Ama kavuşmanın sıcaklığı vardır.

Alçalan Gökyüzü

“Alçalan Gökyüzü”nde aşk daha sakin ve daha kırılgan bir biçimde karşımıza çıkar:

“Bu bir aşktır ipekten ayakları üstünde giden,
Yollardaki sürgününden mutlu olan.”

Derviş büyük ve gösterişli bir aşk yerine “küçük ve yoksul bir aşk”tan söz eder. Fakat bu aşkın yoksulluğu, sevgisizliğinden değil; gösterişten uzak oluşundandır.

“Ye buğdayımı / İç şarabımı” derken sevgiliye hayatından pay verir. Ardından:

“gökyüzüm durur omuzlarımın üstünde
ve yeryüzüm sana aittir…”

der.

Bu, sevilen kişiye dünyasında yer açmanın şiirsel biçimidir.

Fakat sonra sorular başlar:

“Hangi şarkıları seversin?”
“Hangi geceleri arzularsın?”
“Hangi zamanı arzularsın?”

Bu soruların içinde yeniden yakınlaşmanın çok özel bir heyecanı var. İnsan sevdiği kişiyi yeniden bulduğunda onu yalnızca geçmişte bildiği hâliyle görmek istemez. Şimdi kim olduğunu yeniden öğrenmek ister.

Belki de uzun bir ilişkinin ardından yeniden kurulabilecek yakınlığın en güzel tarafı budur: “Seni zaten biliyorum” demek yerine, “Seni yeniden tanımak istiyorum” diyebilmek.

Şiirin merkezindeki:

“Daha alçak bir gökyüzüne ihtiyacın var.”

dizesi de bu nedenle çok güçlüdür. Büyük beklentilerden, büyük sözlerden, kusursuz aşk hayallerinden daha insani bir aşk önerilir burada. İki insanın birbirinin yanında rahatça nefes alabildiği, birbirine yük olmadan yakınlaşabildiği bir aşk.

Ve ardından:

“Dostum ol…”

denir.

Aşkın içine dostluk da yerleşir.

Bu, yeniden yakınlaşma ihtimali açısından çok kıymetli bir şeydir. Çünkü sevgili yalnızca arzulanan kişi değildir; aynı zamanda yanında olunabilen, konuşulabilen, sessizlik paylaşılabilen, güvenilebilen kişidir.

Yürürüz Köprü Üstünde

Mahmud Derviş'in “Yürürüz Köprü Üstünde” şiiri, ilk bakışta aşkın kırılganlığından söz eden kısa bir şiir gibi görünür. Fakat birkaç dize içinde çok daha derin bir duygu alanı açılır: Sevdiğini kaybetme korkusu ile ona yeniden yaklaşabilme umudu aynı anda yaşanır. Şiirin güzelliği de tam burada ortaya çıkar. Derviş ne aşkın kesinlikle kurtulacağını söyler ne de onu bitmiş bir hikâye olarak kabul eder. İki insanın arasında hâlâ bir yol bulunduğu ihtimalini açık bırakır.

Şiirin başındaki sözler, aşkın neden bu kadar kırılgan olduğunu anlatır:

“Şaşırtır beni
Aşkı bilip te onu hala seven kişiler!
Çünkü, içimizde, beklemeye bırakabilir aşk kendini ve hastalanabilir.”

Burada aşkı bilmek, onun yalnızca güzel taraflarını bilmek değildir. Aşkın insanı incitebileceğini, uzaklığın onu zayıflatabileceğini, suskunluğun araya girebileceğini de bilmektir. Derviş'in “aşk hastalanabilir” demesi özellikle önemlidir. Çünkü hastalanan bir şeyin artık yaşamadığını söylemezsiniz. Hastalık, hâlâ canlı olan bir şeyin başına gelir.

Bu nedenle şiirde ayrılık ile son arasında kesin bir eşitlik kurulmaz. Aşk hastalanabilir; ama hastalanması onun mutlaka öldüğü anlamına gelmez. Şiirin umudu da buradan doğar.

Ardından çok sade ama insanın içine dokunan bir cümle gelir:

“Fakat etmez bir şikayet…”

Sanki aşkın kendisi sessizce dayanıyor. Ne büyük bir isyan var ne de karşı tarafı suçlayan bir hesaplaşma. Bu sessizlik, şiirin duygusunu daha da yoğunlaştırıyor. Çünkü bazı ilişkilerde insanın söyleyebileceği en büyük cümle “beni bırakma”dır; fakat bunu söylemek bile bazen bir şikâyet değil, bir ricadır.

Ve şiirin asıl kalbine geliyoruz:

“Terketme beni bütünüyle ve
Alma beni bütünüyle.”

Bu iki dize, şiirin bütün gerilimini taşıyor.

İlk yarısı kaybetme korkusudur: Sevdiği insanın hayatından tamamen çıkması düşüncesi dayanılmazdır. Fakat hemen ardından gelen “Alma beni bütünüyle” bu korkunun başka bir yüzünü gösterir. Şair sevgilisinden uzaklaşmak istemiyor, ama yeniden yakınlaşmanın da bir insanın diğerinin içinde yok olması anlamına gelmesini istemiyor.

Burada çok ince bir sevgi anlayışı var: Sevdiğini yanında istemek ile ona sahip olmak arasındaki fark.

“Terketme beni bütünüyle” derken insanın kaybedilme korkusu bütün çıplaklığıyla ortaya çıkar. “Alma beni bütünüyle” derken ise sevginin sahiplenmeye dönüşmesine izin verilmez. Yakınlık istenir, fakat iki insanın birbirini yok etmesi değil.

Bu nedenle bu iki dizeyi yalnızca ayrılık şiirinin sözleri olarak okumak eksik kalır. Bunların içinde yeniden kurulabilecek bir ilişkinin koşulu da saklıdır. Yaklaşmak, fakat birbirini yok etmemek; kalmak, fakat sahiplenmemek; sevginin içinde iki ayrı insan olarak varlığını sürdürebilmek.

Ardından gelen:

“Uygun yerde ortaya çıkar
Uygun zaman.”

dizeleri şiiri geçmişten geleceğe doğru çevirir.

Burada artık yalnızca kaybedilmekten korkan bir insan yoktur. Bir şeyin yeniden ortaya çıkabileceğine inanan bir insan vardır.

“Ortaya çıkmak” sözcüğü özellikle önemlidir. Şair “yeniden yarat” demiyor. Sanki zaten bir yerlerde var olan, fakat şu anda görünmeyen bir şeyden söz ediyor. Aşk belki tamamen yok olmamıştır; iki insan arasındaki bağ da bütünüyle kaybolmamıştır. Sadece bunun yeniden görünür olacağı uygun yer ve uygun zaman henüz gelmemiş olabilir.

Bu düşüncenin insanda uyandırdığı heyecan çok farklıdır. Çünkü burada kesin bir gelecek vaadi yoktur. “Bir gün mutlaka kavuşacağız” denmez. Fakat “asla olmayacak” da denmez. Umut tam bu belirsizliğin içinde doğar.

Bazen insanın ihtiyacı bundan fazlası değildir. Çünkü “belki” kelimesinin yeniden mümkün hâle gelmesi bile, uzun süre kapalı kalmış bir geleceği yeniden açabilir.

Şiirin devamında gelen:

“Çünkü sen yolsun ve rehbersin.”

dizesi bu umudu daha da ileri götürür.

Sevgili burada yalnızca geçmişte kalmış bir insan değildir. Bir “yol”dur. Yani hâlâ gidilebilecek bir yönü, hâlâ ulaşılabilecek bir tarafı vardır. Üstelik yalnızca yol değil, “rehber”dir. Şair kendi hayatının yönünü belirlerken sevgilinin varlığının hâlâ kendisi üzerinde bir etkisi olduğunu kabul eder.

Bu, ayrılıktan sonra bile sevilen kişinin insanın içinde yaşamaya devam etmesinin şiirsel karşılığıdır.

Fakat “sen yolsun” demek, “sen benim varacağım tek yersin” demek değildir. Belki de daha incelikli bir anlam taşır: Sevgiliyle birlikte yürünebilecek bir yolun hâlâ hayal edilebilmesi.

İşte burada şiirin başlığı bütün anlamını kazanır:

Yürürüz Köprü Üstünde

Köprü, iki ayrı tarafı birbirine bağlar. Köprünün üzerinde olan insan henüz karşı kıyıya ulaşmamıştır; fakat başladığı yerde de değildir. Bu nedenle şiirin adı, onun en büyük umudunu taşıyor.

Henüz kavuşulmuş değildir, fakat bağ bütünüyle kopmuş da değildir.

İki insan arasında hâlâ aşılabilecek bir mesafe, geçilebilecek bir köprü vardır. Şiirin “yürürüz” fiili bu yüzden çok önemlidir. Geçmiş zamanın kesinliğini değil, birlikte hareket etme ihtimalini taşır. Üstelik çoğuldur: Şair kendisini tek başına düşünmez; geleceği hâlâ “biz” kelimesiyle kurabilmektedir.

Bu, kaybetme korkusunun karşısına konan en güçlü umuttur. Geleceğin kesinlikle güzel olacağına dair bir garanti değil, geleceğin hâlâ “biz” kelimesini taşıyabilecek kadar açık olduğu duygusu.

Şiirin son dizeleri bu umudu birden somutlaştırır:

“Gerçek ülkelerdir, mecazi olanlar değil,
Beni kucaklayan kolların…”

Burada sevgilinin kolları bir ülkeye dönüşür.

Bu, Derviş'in sürgünlük duygusuyla da birleşir. Ülkesinden uzak düşmüş insan için gerçek yurt yalnızca haritadaki bir yer değildir. Bazen bir insanın kolları, bütün coğrafyalardan daha gerçek bir sığınak olabilir.

Bu nedenle şiirin sonunda aranan şey yalnızca aşk değildir; yurda dönme duygusudur. Sevilen kişiyi kaybetmek, böyle bir bağ içinde yalnızca bir insanı değil, insanın kendisini ait hissettiği dünyayı da kaybetmek anlamına gelebilir. “Beni kucaklayan kollar” bu yüzden son derece güçlü bir imgedir.

Kucaklaşmak da burada sahip olmak değildir. İki insanın, bir anlığına da olsa, dünyaya karşı aynı yerde durabilmesidir.

Bu şiiri kaybetme korkusunun içinden okuduğumuzda, asıl gücünün kesin bir kavuşma vaadinde olmadığını görüyoruz. Derviş bize “yeniden birlikte olacaksınız” demiyor. Fakat şiirin içinde bunun ihtimalini ortadan kaldıran tek bir kesinlik de yok. Tam tersine, “uygun yer”, “uygun zaman”, “yol”, “rehber” ve “yürürüz” kelimeleri geleceğe açık bir alan bırakıyor.

Belki kavuşma gerçekleşecek, belki gerçekleşmeyecek. Fakat şiirin duygusal hakikati bunun sonucundan önce geliyor: Bir zamanlar tamamen kapandığı düşünülen bir kapının yeniden aralanması.

İnsan bazen geleceği değil, geleceğin yeniden mümkün olduğunu sever. Uzun süre “bitti” kelimesinin ağırlığı altında kaldıktan sonra, kalbin içinde bir “belki” belirir. O küçük ihtimal, geçmişi değiştirmez; yaşananları silmez; ayrılığı yok saymaz. Ama geleceği bütünüyle kapalı olmaktan çıkarır.

“Yürürüz Köprü Üstünde” bana bu yüzden bir kavuşma garantisinden daha ince bir umut veriyor. Köprünün hâlâ orada olduğunu hissettiriyor.

Karşı kıyıya ulaşıp ulaşamayacağımızı bilmiyoruz. Fakat iki kıyı arasında geçişi mümkün kılan şey hâlâ yerinde. Belki bir gün iki insan o köprünün üzerinde yeniden karşılaşır, belki yalnızca birbirlerine doğru yürüdüklerini fark eder. Şiir bunun cevabını vermiyor.

Ama belki de şiirin bize sunduğu mutluluk tam burada: Kavuşmanın kesinliğinde değil, kavuşmanın artık bütünüyle imkânsız görünmemesinde.

Bazen insanın kalbine yeniden ışık girmesi için bundan fazlası gerekmez. Bir sevgiliyi yeniden kazanacağından emin olmak değil, onu kaybetmenin artık tek mümkün son olmadığını hissedebilmek bile yeter.

Derviş'in “yürürüz”ü bu yüzden şiirin en umutlu kelimesidir.

Çünkü henüz karşı kıyıda değiliz.

Ama yol kapanmış da değil.

Kavuşmanın Kendisi Değil, Kavuşma İhtimali

Bu dört şiiri birlikte okuduğumda Derviş'in aşk şiirlerinde çok güzel bir hareket görüyorum: yabancılıktan yeniden buluşmaya, bekleyişten yakınlığa, sevgiliden dosta ve oradan birlikte yürümeye doğru bir hareket.

Ama Derviş hiçbir yerde bize kesin bir son vaat etmiyor.

Belki bu yüzden umut daha gerçek.

Çünkü burada “mutlaka kavuşacağız” diyen bir şiir yok. Bunun yerine:

Belki birbirimizi yeniden bulabiliriz.

Belki yeniden konuşabiliriz.

Belki yeniden birbirimize yaklaşabiliriz.

Belki yeniden dost olabiliriz.

Belki bir gün birbirimize yeniden sarılabiliriz.

Ve belki bütün bunların sonunda yine kavuşamayabiliriz.

Fakat insanın kalbinde uzun zamandır kapalı duran bir kapının yeniden aralanması bile başlı başına bir mutluluk olabilir.

Çünkü bazı umutların değeri gerçekleşmelerinden önce başlar.

İnsan bazen geleceği değil, geleceğin yeniden mümkün olduğunu sever.

Bu dört şiirin bana verdiği duygu da tam olarak bu: Kaybetme korkusunun karşısında kesin bir güvence değil, daha narin ama daha canlı bir şey var. Yeniden mümkün olabilecek bir yakınlığın ihtimali.

Belki karşı kıyıya varacağız.

Belki varamayacağız.

Ama bugün, en azından, köprünün hâlâ orada olduğunu görebiliyoruz.

Ve bazen insanı yeniden yaşama bağlayan şey, kavuşmanın kendisi değil, kavuşmanın hâlâ ihtimal dahilinde olduğunu hissedebilmesidir.