Mahmud Derviş “Bir Bugünsüzdük Biz” Şiiri: Tükenen Bir Aşkın Dostluğa Sığınışı

Bir Bugünsüzdük Biz

Gel gidelim olduğumuz gibi. Özgür bir kadın ve vefalı bir dost.
Gel gidelim birlikte ayrı yollarımız üstünde.
Gel gidelim olduğumuz gibi, ayrı ayrı ve bir olarak.
Ağrı vermez bize hiçbir şey
ne güvercinlerin son ayrılığı
ne de ellerimizdeki soğukluk…

Yetmedi tüm çiçeklenen bademler.
Gülümse, öyleyse, açar bademler böylece daha fazla
iki gamzenin kelebekleri arasında.

Başka bir bugünümüz olacak kısa bir süre sonra.
Eğer arkana bakarsan, sürgün var yalnızca:
Yatak odan, bahçedeki söğütler
camdan binaların arkasındaki nehir,
ve randevularımızın cafe’si.
Onların hepsi, tümü, hazırlanıyor sürgüne gitmeye.

Gel anlayışlı olalım öyleyse.

Gel gidelim olduğumuz gibi: Özgür bir kadın ve neylere sadık bir dost.
Olmadı zamanımız birlikte yaşlanmaya,
yorgun argın sinemaya gitmeye…

Kaçınılmazdı bizim de kaçınılmazlığımız gibi.
Görür mü kendini yabancı, başka bir yabancının aynasında?
– Hayır, bu değil bedenime giden yol.
Yoktur hiçbir “kültürel çözüm” varoluşsal sorunlara.
Her nerdeysen, cennettir orası benim için.
Kim oluyorum ben geçmişin Güneş ve Ayını geri verecek?
Gel anlayışlı olalım…

Gel gidelim olduğumuz gibi: Özgür bir seven kadın ve şairi.
Yetmedi tüm Aralık karları…

İyiyiz burada.
Rüzgarımız kuzeyli, ve şarkılarımız güneyli.
Bir başka sen miyim ben, ve sen bir başka ben?
– Bu yol değil benim özgürlük toprağıma giden.
Olmayacağım iki kez bir “Ben”…

Ne doğulu ne de batılı olacağım,
ne de iki Kur’an ayetine gölge yapan bir zeytin ağacı…

Gel gidelim öyleyse.
Yoktur “kolektif çözümler” kişisel sorunlar için.
Birlikte olmak kafi gelmedi bize, birlik olmak için.
Biz bir bugünsüzdük, nerede olduğumuzu görebilecek.
Özgür bir kadın ve daha yaşlı bir dost.
Gel gidelim birlikte ayrı yollarımız üstünde.
Gel gidelim birlikte
ve anlayışlı olalım.

1999
Mahmud Derviş

Tükenen Bir Aşkın Dostluğa Sığınışı

Mahmud Derviş’in “Bir Bugünsüzdük Biz” şiiri, ilk bakışta bir ayrılık şiiri gibi görünse de, daha yakından bakıldığında ayrılığın kendisinden çok bir ilişkinin hangi noktada artık sürdürülemez hâle geldiğini fark etmenin hüznünü anlatır. Şiirde büyük bir kavga, açık bir suçlama ya da bir tarafın diğerini terk etmesi yoktur. Bunun yerine, iki insanın arasında giderek büyüyen bir mesafe vardır. Bir zamanlar onları birbirine yaklaştıran şeyler artık yeterli değildir. Konuşulacak sözler azalmakta, ortak gelecek ihtimali ortadan kalkmakta, tensel yakınlık soğumakta ve sonunda geriye ilişkinin başka bir biçimde korunup korunamayacağı sorusu kalmaktadır.

Şiirin daha ilk dizeleri bu karmaşık duyguyu verir:

“Gel gidelim olduğumuz gibi. Özgür bir kadın ve vefalı bir dost.
Gel gidelim birlikte ayrı yollarımız üstünde.”

Buradaki çelişki şiirin bütününü belirler. “Birlikte” gitmek istenir ama “ayrı yollar” üzerinde. Yani şair artık ortak bir hayatın mümkün olmadığını görmektedir. Fakat bu, karşısındaki insanla bütün bağların koparılmasını istediği anlamına gelmez. Tam tersine, şiirin asıl arayışı burada başlar: Sevgililik sürdürülemiyorsa, geriye dostluk kalabilir mi?

“Özgür bir kadın” ifadesi de bu noktada önem kazanır. Şair karşısındaki kadını kendisine ait bir varlık olarak değil, kendi yolunu seçme hakkına sahip bağımsız bir insan olarak görür. Kendisi ise “vefalı bir dost” olarak kalmayı önerir. Bu ifade, aşk ilişkisinin sona ermesini kabullenirken insanın bütünüyle kaybedilmesine razı olmama arzusunu taşır. Sevgili artık sevgili olarak kalamayabilir; fakat insan olarak değerini kaybetmez.

Ne var ki bu dönüşüm kolay değildir. Çünkü aralarındaki uzaklık yalnızca düşünsel ya da duygusal değildir. Şairin “ne ellerimizdeki soğukluk” demesi, ilişkinin bedensel düzeyde de çözülmeye başladığını hissettirir. Eskiden sıcaklık taşıyan eller artık “soğuk”tur. Bu küçük imge, şiirin en sessiz ama en acı ifadelerinden biridir. Çünkü burada büyük bir ayrılık ilanından çok, yakınlığın artık kendiliğinden gerçekleşmediği anlatılır.

Bu soğukluk, şiirin ilerleyen bölümünde daha açık bir biçimde bedensel bir mesafeye dönüşür:

“Hayır, bu değil bedenime giden yol.”

Bu dize, ilişkinin yalnızca ruhsal ya da entelektüel düzeyde tükenmediğini düşündürür. Birbirlerine ulaşmanın yollarından biri olan beden de artık eski yakınlığın taşıyıcısı değildir. Şairin “bedenime giden yol” ifadesi, sevgililer arasındaki tensel ilişkinin de bir tür yabancılaşmaya uğradığını sezdirir. Artık birbirlerine ulaşmanın yollarını eskisi kadar kolay bulamamaktadırlar.

Bu nedenle şiirdeki yaş farkı da yalnızca biyografik bir ayrıntı olarak görülmemeli. Sonlara doğru gelen “Özgür bir kadın ve daha yaşlı bir dost” ifadesi, ilişkinin içindeki mesafelerden birini daha görünür hâle getirir. “Kadın” ve “dost” sözcükleri yan yana getirildiğinde bile ilişkinin niteliği değişmiştir. Artık “kadın ve sevgili” değil, “kadın ve dost” denmektedir. “Daha yaşlı” sıfatı ise bu ilişkinin içinde zamanın ve hayat deneyiminin farklı yönlerde ilerlediğini hissettirir. İki insan birbirine yakın durmuş olsa da hayat onları aynı yaşta, aynı beklentide ve aynı gelecek duygusunda buluşturmamıştır.

Şiirin belki de en hüzünlü dizelerinden biri bu yüzden şudur:

“Olmadı zamanımız birlikte yaşlanmaya,
yorgun argın sinemaya gitmeye…”

Burada kaybedilen şey yalnızca aşk değildir. Birlikte yaşlanma ihtimali kaybedilmiştir. Birlikte sıradanlaşmak, yorulmak, sinemaya gitmek, gündelik hayatı paylaşmak gibi küçük gelecek hayalleri bile gerçekleşmemiştir. Şiirin hüznü biraz da buradan doğar. Çünkü büyük bir aşkın sona ermesinden söz etmekten ziyade, henüz yaşanamamış sıradan bir ortak hayatın yasını tutar.

“Yetmedi tüm çiçeklenen bademler” dizesi de aynı duyguyu başka bir biçimde taşır. Bütün güzellikler, mevsimler ve doğanın yeniden doğuşu bile iki insan arasındaki mesafeyi kapatmaya yetmemiştir. Badem ağaçları çiçeklenmiştir ama ilişki çiçeklenememiştir. Dışarıdaki hayat yenilenirken içerideki ilişki tükenmektedir. Bu nedenle doğanın güzelliği şiirde teselli olmaktan çok, ilişkinin artık kurtarılamadığını gösteren sessiz bir karşıtlık hâline gelir.

Ardından gelen “Başka bir bugünümüz olacak kısa bir süre sonra” dizesi ise ilişkinin geleceğine dair acı bir farkındalık taşır. Bugün henüz tamamen bitmemiştir ama şair onun da yakında değişeceğini bilmektedir. Arkaya bakıldığında görünen şey “sürgün”dür:

“Yatak odan, bahçedeki söğütler / camdan binaların arkasındaki nehir, / ve randevularımızın cafe’si.”

Bunların hepsi ilişkinin ortak hafızasına ait yerlerdir. Yatak odası mahremiyeti, söğütler ortak mekânları, nehir ve kafe ise birlikte geçirilen zamanı temsil eder. Fakat şair, bu mekânların bile sürgüne hazırlandığını söyler. Aslında sürgüne giden mekânlar değildir; o mekânlara yüklenen anlamdır. İki insanın ilişkisi sona erdiğinde aynı yatak odası, aynı kafe, aynı nehir artık aynı şey değildir. Mekân yerinde kalır, fakat hatıra yerinden edilir.

Bu yüzden şiirdeki “sürgün” yalnızca coğrafi bir ayrılığı anlatmaz. İlişkinin kendi geçmişinden sürgün edilmesini de anlatır. Birlikte yaşanmış hayat, artık bugünün içinde sürdürülebilecek bir hayat olmaktan çıkmıştır.

Tam bu noktada şiirin en önemli çağrısı tekrar gelir:

“Gel anlayışlı olalım öyleyse.”

Bu cümle basit bir uzlaşma önerisi değildir. Çünkü şiirde çözülmesi gereken şey artık bir tartışma değil, geri döndürülemeyecek bir tükeniştir. Şair ilişkiyi kurtarabileceğini iddia etmiyor. Birlikte yaşlanabileceklerini, eski sıcaklığın geri geleceğini ya da kaybolan tensel yakınlığın yeniden kurulacağını da söylemiyor. Tam tersine, bütün bunların artık mümkün olmayabileceğini kabul ediyor.

Dolayısıyla “anlayışlı olalım” çağrısının içinde büyük bir hüzün var. Madem yeniden sevgili olamıyoruz, hiç olmazsa birbirimizi incitmeden ayrılalım. Madem aynı hayatı sürdüremiyoruz, hiç olmazsa aramızdaki insanî bağı bütünüyle yok etmeyelim. Şiirin dostluğa yönelen hareketi tam burada belirginleşiyor.

Bu açıdan “Birlikte olmak kâfi gelmedi bize, birlik olmak için” dizesi de yalnızca iki insanın farklılığını anlatmaz. Birlikte geçirilen zamanın, fiziksel yakınlığın ve ortak hatıraların iki insanı aynı geleceğe taşımaya yetmediğini söyler. “Birlikte olmak” gerçekleşmiştir; fakat “birlik olmak” gerçekleşmemiştir. Aradaki fark şiirin bütün hüznünü taşır.

Hemen ardından gelen “Biz bir bugünsüzdük” ise bu ilişkinin trajedisini tek bir kelimeyle yoğunlaştırır. Bir geçmiş vardır; hatta şiirin her tarafı ortak geçmişin izleriyle doludur. Fakat artık ortak bir bugün yoktur. Gelecek de ortak görünmemektedir. İki insanın arasında bir zaman boşluğu oluşmuştur. Birlikte yaşanmış olan şey geçmişte kalmış, birlikte yaşanabilecek olan gelecek ise daha kurulmadan tükenmiştir.

Bu yüzden şiirin sonunda ilk dizelerin tekrarlanması, başlangıca basit bir dönüş değildir. Başta “Gel gidelim olduğumuz gibi” denirken henüz ilişkinin nasıl sona ereceği belirsizdir. Sonda ise “Gel gidelim birlikte ayrı yollarımız üstünde” denildiğinde artık gerçek açığa çıkmıştır. Ayrı yollar kaçınılmazdır. Geriye kalan tek seçenek, bu ayrılığı düşmanlığa dönüştürmemektir.

Ve son söz yine aynıdır:

“Gel gidelim birlikte
ve anlayışlı olalım.”

Buradaki “birlikte” sözcüğü şiirin en acı ironisini taşır. Çünkü artık birlikte gidilecek ortak bir yol yoktur. Birliktelik, aynı yerde kalmak anlamından çıkarılmış; ayrılığın nasıl yaşanacağına ilişkin bir dayanışmaya dönüşmüştür. Şair karşısındaki insanla aynı hayatı sürdüremeyeceğini kabul ederken, ona karşı anlayışını ve vefasını korumak ister.

Bu nedenle şiirin asıl hüznü, “ayrılmak zorundayız” demesinde değil; bir zamanlar sevgili olan iki insanın artık birbirlerine başka bir biçimde yakın kalmaya çalışmasındadır. Aralarındaki kelimeler azalmış, duygular eskisi kadar karşılık bulmamış, eller soğumuş, bedenler arasındaki yol kapanmış, yaş farkı ve hayatın farklı yönlere çektiği iki ayrı benlik daha görünür hâle gelmiştir. Birlikte yaşlanma, gündelik hayatı paylaşma gibi küçük ihtimaller bile gerçekleşmeden ortadan kalkmıştır.

Bütün bunların ardından şairin önerdiği şey büyük bir aşkın yeniden kurulması değildir. Daha mütevazı, fakat belki daha acı bir şeydir: Dostluğu koruyabilmek. “Vefalı bir dost” sözü bu nedenle şiirin kilit ifadelerinden biridir. Sevgililik bitse bile vefa bütünüyle bitmesin istenir.

“Gel anlayışlı olalım öyleyse” dizesi de tam bu nedenle şiirin en hüzünlü cümlesidir. Çünkü bu cümlede hâlâ sevgi vardır; fakat eski biçimiyle yaşanabilecek bir sevginin artık mümkün olmadığı da kabul edilmiştir. İki insanın birbirine verebileceği son şey, belki de yeniden birleşmek değil, birbirinin hayatından çıkarken birbirini incitmemektir.

Şiirin bu katmanına yakından bakıldığında, bir ayrılık ilanından çok, tükenmiş bir aşkın dostluğa sığınma çabısı hâline gelir. “Gel gidelim” bir kaçış çağrısı değil, artık aynı yerde kalamayacak iki insanın birbirini bütünüyle kaybetmeden uzaklaşma isteğidir. Ayrı yollarda yürümek zorunda olduklarını bilen iki insanın, hiç olmazsa birbirlerine anlayışla bakabilme arzusu şiirin geriye bıraktığı en güçlü duygudur.

Şiirin aşk ilişkisinin tükenişi olarak okuduğumuz katmanının yanında, sürgün, kimlik, aidiyet, özgürlük ve bireysellik üzerine çok daha geniş bir katmanı var. Üstelik bu ikinci katman, ilk okumayı ortadan kaldırmıyor; tersine, kişisel ayrılığı daha büyük bir varoluş meselesinin içine yerleştiriyor.

Sürgünde Bir “Ben” Aramak: Mahmud Derviş’in “Bir Bugünsüzdük Biz” Şiirinde Kimlik, Özgürlük ve Aidiyet

“Bir Bugünsüzdük Biz” yalnızca iki insanın birbirinden uzaklaşmasını anlatan bir aşk şiiri olarak okunduğunda önemli bir katmanını açıkta bırakır. Şiirde sevgililerin ayrılığı ile bir yere, kültüre, geçmişe ve kimliğe ait olma sorunu sürekli birbirine yaklaşır. İki insanın ortak bir hayat kuramaması ile bir insanın kendi tarihsel ve kültürel kimliğini hazır tanımlara sığdıramaması aynı şiir içinde yan yana gelir. Bu nedenle şiirdeki “sürgün” yalnızca ilişkinin sona ermesinden doğan bir ayrılık değildir; insanın kendi geçmişiyle, ülkesiyle, kültürüyle ve hatta kendisiyle arasına giren mesafenin de adıdır.

Şiirin en dikkat çekici bölümlerinden biri, ortak geçmişin mekânlarını saydıktan sonra gelen şu dizelerdir:

“Eğer arkana bakarsan, sürgün var yalnızca:
Yatak odan, bahçedeki söğütler
camdan binaların arkasındaki nehir,
ve randevularımızın cafe’si.
Onların hepsi, tümü, hazırlanıyor sürgüne gitmeye.”

Burada çok önemli bir dönüşüm gerçekleşir. Normalde sürgün, insanın bir yerden başka bir yere gönderilmesidir. Oysa Derviş’te mekânların kendisi sürgüne gitmektedir. Yatak odası, söğütler, nehir ve kafe fiziksel olarak yerlerinden kıpırdamaz. Sürgüne giden, onların insan hayatındaki anlamıdır. Bir ilişkinin sona ermesiyle birlikte ortak geçmişin mekânları da artık aynı mekânlar olmaktan çıkar.

Bu düşünceyi daha geniş bir düzleme taşıdığımızda sürgünün Derviş'in şiir dünyasındaki anlamı belirginleşir. İnsan bazen yalnızca bir coğrafyadan sürgün edilmez; kendi geçmişinin içinden de sürgün edilebilir. Hatıralar hâlâ vardır ama artık onların içinde eskisi gibi yaşanamaz. Geçmiş insanın önünde durur fakat insan geçmişe geri dönemez.

Şiirin “Başka bir bugünümüz olacak kısa bir süre sonra” demesi de bu nedenle önemlidir. “Bugün” sabit bir zaman değildir. Biraz sonra başka bir bugün gelecektir ve eski bugün artık erişilebilir olmayacaktır. Şiirin adındaki “bugünsüzlük” de buradan hareketle çok daha geniş bir anlam kazanır. “Biz” vardır ama bu “biz”in yaşayabileceği ortak bir şimdi yoktur.

Bu yalnızca sevgililer için geçerli değildir. Sürgündeki insan da benzer bir zaman problemi yaşar: Geçmiş vardır, fakat geçmişe dönülemez; gelecek vardır, fakat henüz gelmemiştir; şimdi ise iki dünya arasında sıkışmıştır. “Bir bugünsüzdük”, bu açıdan, ortak bir hayatın yokluğundan çok daha geniş bir varoluş hâlini ifade eder.

Şiirin ikinci önemli katmanı kimlik meselesinde ortaya çıkar:

“Yoktur hiçbir ‘kültürel çözüm’ varoluşsal sorunlara.”

Bu cümle şiirin düşünsel merkezlerinden biridir. Şair burada kültürün, kimliğin veya ait olunan topluluğun insanın bütün varoluş problemlerini çözebileceği düşüncesine itiraz eder. Bir insanın hangi kültüre ait olduğu, hangi tarihsel kimliği taşıdığı, hangi coğrafyadan geldiği önemlidir; fakat bunlar ölüm, yalnızlık, aşk, ayrılık, özgürlük ve kendilik gibi temel soruların yerine geçemez.

Bunun hemen ardından gelen:

“Her nerdeysen, cennettir orası benim için.”

dizesi ise ilk bakışta bu düşünceyle çelişiyor gibi görünür. Bir yandan kimliklerin ve kültürel açıklamaların yetersizliği söylenirken, öte yandan sevilen kişinin bulunduğu yer “cennet” olarak görülür. Fakat bu çelişki şiirin zenginliğidir. Çünkü burada coğrafyanın değil, insanın merkeze alınması söz konusudur. Cennet bir ülke, bir şehir veya bir kültür değildir; sevilen insanın bulunduğu yerdir.

Ancak şiir ilerledikçe şair bunun da yeterli olmadığını fark eder. Çünkü insan yalnızca başka bir insanın bulunduğu yerde var olarak kendisini tamamlayamaz.

“Bir başka sen miyim ben, ve sen bir başka ben?”

sorusuyla şiir bu kez iki insan arasındaki sınırı araştırır. Aşkın tehlikelerinden biri, insanın sevdiği kişide kendisini bulmaya başlamasıdır. “Sen” ve “ben” birbirine yaklaşırken farklılıklarını kaybedebilir. Şair ise bu birleşmenin sonunda kendi benliğini kaybetmek istemez:

“Olmayacağım iki kez bir ‘Ben’…”

Bu çok önemli bir dizedir. Çünkü şiirde savunulan özgürlük, yalnızca sevgiliden ayrılma özgürlüğü değildir. Kendisi olarak kalma özgürlüğüdür.

Bu yüzden şiirdeki “özgür kadın” ifadesi de yalnızca sevgilinin özgür bırakılması şeklinde okunmamalıdır. Özgürlük, iki tarafın da birbirinin içinde erimemesini gerektirir. Kadın kendi kimliğiyle kalmalıdır; şair de kendi kimliğiyle. Sevgi, iki insanı birbirinin kopyasına dönüştürmemelidir.

Buradan şiirin en dikkat çekici bölümlerinden birine geliyoruz:

“Ne doğulu ne de batılı olacağım,
ne de iki Kur’an ayetine gölge yapan bir zeytin ağacı…”

Bu dizeler, şiirin aşk hikâyesinin çok ötesine geçtiğini açıkça gösterir.

“Doğulu” ve “batılı” karşıtlığı, insanı iki hazır kültürel kategori arasından birini seçmeye zorlayan kimlik anlayışına karşı bir mesafe oluşturur. Şair kendisini yalnızca “Doğu” veya “Batı” üzerinden tanımlamak istemez. Fakat aynı zamanda zeytin ağacı gibi çok güçlü bir kültürel ve coğrafi sembole de indirgenmek istemez.

Zeytin ağacı burada özellikle güçlüdür; çünkü zeytin Akdeniz coğrafyasını, Filistin'i, toprağı, kökü, barışı ve kadimliği aynı anda çağrıştırabilir. Şair ise kendisini böyle güçlü bir sembolün bile içine tamamen kapatmak istemez. Kökleri vardır ama köklerinden ibaret değildir.

Burada Derviş'in şiirindeki temel gerilim ortaya çıkar:

İnsan hem bir yere aittir hem de yalnızca o yere ait değildir.

Hem geçmişi vardır hem geçmişine hapsolmak istemez. Hem bir kültürün parçasıdır hem de kültürel kimliğin kendi varoluşunu açıklamaya yetmediğini bilir.

Şiirin hemen ardından gelen:

“Yoktur ‘kolektif çözümler’ kişisel sorunlar için.”

dizesi bu düşünceyi tamamlar. “Kültürel çözüm” ile “kolektif çözüm” arasında bilinçli bir paralellik vardır. Şair, bireyin yaşadığı varoluşsal sorunun bir topluluğa ait olmakla çözülemeyeceğini söyler.

Bu dizeyi aşk ilişkisine de geri götürebiliriz. İki insanın sevgili olması, aynı kültüre ait olması, aynı geçmişi paylaşması veya aynı toplumsal kimliği taşıması onların kişisel sorunlarını kendiliğinden çözmez. Ortak kimlik, ortak hayat garantisi değildir.

Böylece şiirin iki katmanı birbirine bağlanır.

Bir tarafta iki insanın “biz” olamaması, diğer tarafta insanın herhangi bir kolektif kimliğin içinde bütünüyle “biz”e dönüşmek istememesi vardır. Şair hem ilişkide hem kimlikte aynı soruyu sorar:

“Ben, başkasının içinde ne kadar var olabilirim ve ne zaman kendim olmaktan çıkarım?”

Bu nedenle şiirin aşk ilişkisiyle ilgili bölümünde görülen “ayrı yollar” düşüncesi, kimlik bölümünde de karşılığını bulur. Ayrı yollar yalnızca sevgililerin yolları değildir. Bireyin kendisine ait yolu da vardır.

Bu açıdan “Gel gidelim birlikte ayrı yollarımız üstünde” dizesi şiirin tamamını özetleyen bir paradoksa dönüşür. İnsanlar birbirlerine yakın olabilirler ama aynı kişi olmak zorunda değildir. Aynı kültüre ait olabilirler ama aynı kimliği taşımak zorunda değildir. Aynı geçmişi paylaşabilirler ama aynı geleceği yaşamak zorunda değildir.

Ve belki şiirin en büyük hüznü tam burada ortaya çıkar: İnsanları bir arada tutabilecek ortaklıkların hepsi bir noktaya kadar vardır; fakat insanın kendi varoluşunu başka bir insanın, bir kültürün veya bir kolektif kimliğin içine tamamen yerleştirmesi mümkün değildir.

Bu nedenle “Gel anlayışlı olalım” yalnızca iki sevgiliye söylenmiş bir söz değildir. Şiirin bütününe yayılan bir varoluş etiği hâline gelir. İnsan birbirinin farklılığını anlamalıdır. Sevgilinin farklılığını, başka bir kültürün farklılığını, kendi geçmişinin ağırlığını ve en önemlisi kendi içindeki ayrılığı kabul etmelidir.

Son bölümdeki:

“Birlikte olmak kâfi gelmedi bize, birlik olmak için.”

dizesi böylece yeni bir anlam kazanır. İlk okumada bu, tükenen aşkın cümlesidir. İkinci okumada ise insanın başka bir insanla, bir kültürle veya bir toplulukla tamamen “bir” olamayacağının cümlesidir.

Ardından gelen “Biz bir bugünsüzdük” de yalnızca iki sevgilinin ortak bugününü kaybetmesini değil, sürgündeki insanın geçmiş ile gelecek arasında kendisine ait bir şimdi aramasını düşündürür.

Bu yüzden şiirde “sürgün” ile “ayrılık” birbirinin yankısı hâline gelir. Sevgililer birbirlerinden ayrılır; insan geçmişinden ayrılır; birey hazır kimliklerden ayrılır; fakat bütün bu ayrılıkların içinde ortak bir ihtiyaç kalır: İnsanın kendisi olarak kalabileceği bir yer bulması.

Ve şiir bu yeri kesin bir cevap olarak vermez. Tam tersine, “Bu yol değil benim özgürlük toprağıma giden” der. Özgürlük henüz ulaşılmış bir yer değil, aranmakta olan bir yerdir.

Bu nedenle “Bir Bugünsüzdük Biz”in ikinci katmanı, ilk çözümlemedeki aşk hikâyesini daha da derinleştiriyor. Tükenen aşk, şiirin kişisel yüzüdür; sürgün, kimlik ve özgürlük ise onun daha geniş yüzü. İkisinin ortak noktasında ise “biz” ile “ben” arasındaki gerilim vardır.

Şair bir yandan “biz” olmak ister; çünkü sevgi, dostluk ve ortak hatıralar insanı birbirine bağlar. Öte yandan bütünüyle “biz” olmanın kendi “ben”ini yok etmesinden çekinir. Sonunda bulduğu çözüm, belki de şiirin en olgun tarafıdır: Birlikte olmak mümkündür, fakat birlik olmak zorunlu değildir. Sevmek mümkündür, fakat sahip olmak zorunlu değildir. Aynı geçmişi paylaşmak mümkündür, fakat aynı geleceğe mahkûm olmak gerekmez.

Bu açıdan şiirin sonundaki “Gel gidelim birlikte / ve anlayışlı olalım”, yalnızca bir ayrılık cümlesi değil, şiirin bütün dünyasına yayılan bir öneridir: Birbirimizi kendimize benzetmeden, birbirimizin özgürlüğünü elimizden almadan, ayrı yollarımız üzerinde birbirimizi anlayarak yaşayabilmek.

Ve bu ikinci katman, ilk çözümlememizdeki “tükenen bir aşkın dostluğa sığınışı” fikrini zayıflatmıyor. Tam tersine, o dostluk çağrısının neden bu kadar hüzünlü olduğunu açıklıyor: Burada yalnızca bir sevgiliden ayrılmak değil, insanın tutunduğu bütün ortaklıkların içinden kendi başına çıkmak söz konusu.