Mahmud Derviş “Bir Bugünsüzdük Biz” Şiiri: Tükenen Bir Aşkın Dostluğa Sığınışı

Bir Bugünsüzdük Biz

Gel gidelim olduğumuz gibi. Özgür bir kadın ve vefalı bir dost.
Gel gidelim birlikte ayrı yollarımız üstünde.
Gel gidelim olduğumuz gibi, ayrı ayrı ve bir olarak.
Ağrı vermez bize hiçbir şey
ne güvercinlerin son ayrılığı
ne de ellerimizdeki soğukluk…

Yetmedi tüm çiçeklenen bademler.
Gülümse, öyleyse, açar bademler böylece daha fazla
iki gamzenin kelebekleri arasında.

Başka bir bugünümüz olacak kısa bir süre sonra.
Eğer arkana bakarsan, sürgün var yalnızca:
Yatak odan, bahçedeki söğütler
camdan binaların arkasındaki nehir,
ve randevularımızın cafe’si.
Onların hepsi, tümü, hazırlanıyor sürgüne gitmeye.

Gel anlayışlı olalım öyleyse.

Gel gidelim olduğumuz gibi: Özgür bir kadın ve neylere sadık bir dost.
Olmadı zamanımız birlikte yaşlanmaya,
yorgun argın sinemaya gitmeye…

Kaçınılmazdı bizim de kaçınılmazlığımız gibi.
Görür mü kendini yabancı, başka bir yabancının aynasında?
– Hayır, bu değil bedenime giden yol.
Yoktur hiçbir “kültürel çözüm” varoluşsal sorunlara.
Her nerdeysen, cennettir orası benim için.
Kim oluyorum ben geçmişin Güneş ve Ayını geri verecek?
Gel anlayışlı olalım…

Gel gidelim olduğumuz gibi: Özgür bir seven kadın ve şairi.
Yetmedi tüm Aralık karları…

İyiyiz burada.
Rüzgarımız kuzeyli, ve şarkılarımız güneyli.
Bir başka sen miyim ben, ve sen bir başka ben?
– Bu yol değil benim özgürlük toprağıma giden.
Olmayacağım iki kez bir “Ben”…

Ne doğulu ne de batılı olacağım,
ne de iki Kur’an ayetine gölge yapan bir zeytin ağacı…

Gel gidelim öyleyse.
Yoktur “kolektif çözümler” kişisel sorunlar için.
Birlikte olmak kafi gelmedi bize, birlik olmak için.
Biz bir bugünsüzdük, nerede olduğumuzu görebilecek.
Özgür bir kadın ve daha yaşlı bir dost.
Gel gidelim birlikte ayrı yollarımız üstünde.
Gel gidelim birlikte
ve anlayışlı olalım.

1999
Mahmud Derviş

Tükenen Bir Aşkın Dostluğa Sığınışı

Mahmud Derviş’in “Bir Bugünsüzdük Biz” şiiri, ilk bakışta bir ayrılık şiiri gibi görünse de, daha yakından bakıldığında ayrılığın kendisinden çok bir ilişkinin hangi noktada artık sürdürülemez hâle geldiğini fark etmenin hüznünü anlatır. Şiirde büyük bir kavga, açık bir suçlama ya da bir tarafın diğerini terk etmesi yoktur. Bunun yerine, iki insanın arasında giderek büyüyen bir mesafe vardır. Bir zamanlar onları birbirine yaklaştıran şeyler artık yeterli değildir. Konuşulacak sözler azalmakta, ortak gelecek ihtimali ortadan kalkmakta, tensel yakınlık soğumakta ve sonunda geriye ilişkinin başka bir biçimde korunup korunamayacağı sorusu kalmaktadır.

Şiirin daha ilk dizeleri bu karmaşık duyguyu verir:

“Gel gidelim olduğumuz gibi. Özgür bir kadın ve vefalı bir dost.
Gel gidelim birlikte ayrı yollarımız üstünde.”

Buradaki çelişki şiirin bütününü belirler. “Birlikte” gitmek istenir ama “ayrı yollar” üzerinde. Yani şair artık ortak bir hayatın mümkün olmadığını görmektedir. Fakat bu, karşısındaki insanla bütün bağların koparılmasını istediği anlamına gelmez. Tam tersine, şiirin asıl arayışı burada başlar: Sevgililik sürdürülemiyorsa, geriye dostluk kalabilir mi?

“Özgür bir kadın” ifadesi de bu noktada önem kazanır. Şair karşısındaki kadını kendisine ait bir varlık olarak değil, kendi yolunu seçme hakkına sahip bağımsız bir insan olarak görür. Kendisi ise “vefalı bir dost” olarak kalmayı önerir. Bu ifade, aşk ilişkisinin sona ermesini kabullenirken insanın bütünüyle kaybedilmesine razı olmama arzusunu taşır. Sevgili artık sevgili olarak kalamayabilir; fakat insan olarak değerini kaybetmez.

Ne var ki bu dönüşüm kolay değildir. Çünkü aralarındaki uzaklık yalnızca düşünsel ya da duygusal değildir. Şairin “ne ellerimizdeki soğukluk” demesi, ilişkinin bedensel düzeyde de çözülmeye başladığını hissettirir. Eskiden sıcaklık taşıyan eller artık “soğuk”tur. Bu küçük imge, şiirin en sessiz ama en acı ifadelerinden biridir. Çünkü burada büyük bir ayrılık ilanından çok, yakınlığın artık kendiliğinden gerçekleşmediği anlatılır.

Bu soğukluk, şiirin ilerleyen bölümünde daha açık bir biçimde bedensel bir mesafeye dönüşür:

“Hayır, bu değil bedenime giden yol.”

Bu dize, ilişkinin yalnızca ruhsal ya da entelektüel düzeyde tükenmediğini düşündürür. Birbirlerine ulaşmanın yollarından biri olan beden de artık eski yakınlığın taşıyıcısı değildir. Şairin “bedenime giden yol” ifadesi, sevgililer arasındaki tensel ilişkinin de bir tür yabancılaşmaya uğradığını sezdirir. Artık birbirlerine ulaşmanın yollarını eskisi kadar kolay bulamamaktadırlar.

Bu nedenle şiirdeki yaş farkı da yalnızca biyografik bir ayrıntı olarak görülmemeli. Sonlara doğru gelen “Özgür bir kadın ve daha yaşlı bir dost” ifadesi, ilişkinin içindeki mesafelerden birini daha görünür hâle getirir. “Kadın” ve “dost” sözcükleri yan yana getirildiğinde bile ilişkinin niteliği değişmiştir. Artık “kadın ve sevgili” değil, “kadın ve dost” denmektedir. “Daha yaşlı” sıfatı ise bu ilişkinin içinde zamanın ve hayat deneyiminin farklı yönlerde ilerlediğini hissettirir. İki insan birbirine yakın durmuş olsa da hayat onları aynı yaşta, aynı beklentide ve aynı gelecek duygusunda buluşturmamıştır.

Şiirin belki de en hüzünlü dizelerinden biri bu yüzden şudur:

“Olmadı zamanımız birlikte yaşlanmaya,
yorgun argın sinemaya gitmeye…”

Burada kaybedilen şey yalnızca aşk değildir. Birlikte yaşlanma ihtimali kaybedilmiştir. Birlikte sıradanlaşmak, yorulmak, sinemaya gitmek, gündelik hayatı paylaşmak gibi küçük gelecek hayalleri bile gerçekleşmemiştir. Şiirin hüznü biraz da buradan doğar. Çünkü büyük bir aşkın sona ermesinden söz etmekten ziyade, henüz yaşanamamış sıradan bir ortak hayatın yasını tutar.

“Yetmedi tüm çiçeklenen bademler” dizesi de aynı duyguyu başka bir biçimde taşır. Bütün güzellikler, mevsimler ve doğanın yeniden doğuşu bile iki insan arasındaki mesafeyi kapatmaya yetmemiştir. Badem ağaçları çiçeklenmiştir ama ilişki çiçeklenememiştir. Dışarıdaki hayat yenilenirken içerideki ilişki tükenmektedir. Bu nedenle doğanın güzelliği şiirde teselli olmaktan çok, ilişkinin artık kurtarılamadığını gösteren sessiz bir karşıtlık hâline gelir.

Ardından gelen “Başka bir bugünümüz olacak kısa bir süre sonra” dizesi ise ilişkinin geleceğine dair acı bir farkındalık taşır. Bugün henüz tamamen bitmemiştir ama şair onun da yakında değişeceğini bilmektedir. Arkaya bakıldığında görünen şey “sürgün”dür:

“Yatak odan, bahçedeki söğütler / camdan binaların arkasındaki nehir, / ve randevularımızın cafe’si.”

Bunların hepsi ilişkinin ortak hafızasına ait yerlerdir. Yatak odası mahremiyeti, söğütler ortak mekânları, nehir ve kafe ise birlikte geçirilen zamanı temsil eder. Fakat şair, bu mekânların bile sürgüne hazırlandığını söyler. Aslında sürgüne giden mekânlar değildir; o mekânlara yüklenen anlamdır. İki insanın ilişkisi sona erdiğinde aynı yatak odası, aynı kafe, aynı nehir artık aynı şey değildir. Mekân yerinde kalır, fakat hatıra yerinden edilir.

Bu yüzden şiirdeki “sürgün” yalnızca coğrafi bir ayrılığı anlatmaz. İlişkinin kendi geçmişinden sürgün edilmesini de anlatır. Birlikte yaşanmış hayat, artık bugünün içinde sürdürülebilecek bir hayat olmaktan çıkmıştır.

Tam bu noktada şiirin en önemli çağrısı tekrar gelir:

“Gel anlayışlı olalım öyleyse.”

Bu cümle basit bir uzlaşma önerisi değildir. Çünkü şiirde çözülmesi gereken şey artık bir tartışma değil, geri döndürülemeyecek bir tükeniştir. Şair ilişkiyi kurtarabileceğini iddia etmiyor. Birlikte yaşlanabileceklerini, eski sıcaklığın geri geleceğini ya da kaybolan tensel yakınlığın yeniden kurulacağını da söylemiyor. Tam tersine, bütün bunların artık mümkün olmayabileceğini kabul ediyor.

Dolayısıyla “anlayışlı olalım” çağrısının içinde büyük bir hüzün var. Madem yeniden sevgili olamıyoruz, hiç olmazsa birbirimizi incitmeden ayrılalım. Madem aynı hayatı sürdüremiyoruz, hiç olmazsa aramızdaki insanî bağı bütünüyle yok etmeyelim. Şiirin dostluğa yönelen hareketi tam burada belirginleşiyor.

Bu açıdan “Birlikte olmak kâfi gelmedi bize, birlik olmak için” dizesi de yalnızca iki insanın farklılığını anlatmaz. Birlikte geçirilen zamanın, fiziksel yakınlığın ve ortak hatıraların iki insanı aynı geleceğe taşımaya yetmediğini söyler. “Birlikte olmak” gerçekleşmiştir; fakat “birlik olmak” gerçekleşmemiştir. Aradaki fark şiirin bütün hüznünü taşır.

Hemen ardından gelen “Biz bir bugünsüzdük” ise bu ilişkinin trajedisini tek bir kelimeyle yoğunlaştırır. Bir geçmiş vardır; hatta şiirin her tarafı ortak geçmişin izleriyle doludur. Fakat artık ortak bir bugün yoktur. Gelecek de ortak görünmemektedir. İki insanın arasında bir zaman boşluğu oluşmuştur. Birlikte yaşanmış olan şey geçmişte kalmış, birlikte yaşanabilecek olan gelecek ise daha kurulmadan tükenmiştir.

Bu yüzden şiirin sonunda ilk dizelerin tekrarlanması, başlangıca basit bir dönüş değildir. Başta “Gel gidelim olduğumuz gibi” denirken henüz ilişkinin nasıl sona ereceği belirsizdir. Sonda ise “Gel gidelim birlikte ayrı yollarımız üstünde” denildiğinde artık gerçek açığa çıkmıştır. Ayrı yollar kaçınılmazdır. Geriye kalan tek seçenek, bu ayrılığı düşmanlığa dönüştürmemektir.

Ve son söz yine aynıdır:

“Gel gidelim birlikte
ve anlayışlı olalım.”

Buradaki “birlikte” sözcüğü şiirin en acı ironisini taşır. Çünkü artık birlikte gidilecek ortak bir yol yoktur. Birliktelik, aynı yerde kalmak anlamından çıkarılmış; ayrılığın nasıl yaşanacağına ilişkin bir dayanışmaya dönüşmüştür. Şair karşısındaki insanla aynı hayatı sürdüremeyeceğini kabul ederken, ona karşı anlayışını ve vefasını korumak ister.

Bu nedenle şiirin asıl hüznü, “ayrılmak zorundayız” demesinde değil; bir zamanlar sevgili olan iki insanın artık birbirlerine başka bir biçimde yakın kalmaya çalışmasındadır. Aralarındaki kelimeler azalmış, duygular eskisi kadar karşılık bulmamış, eller soğumuş, bedenler arasındaki yol kapanmış, yaş farkı ve hayatın farklı yönlere çektiği iki ayrı benlik daha görünür hâle gelmiştir. Birlikte yaşlanma, gündelik hayatı paylaşma gibi küçük ihtimaller bile gerçekleşmeden ortadan kalkmıştır.

Bütün bunların ardından şairin önerdiği şey büyük bir aşkın yeniden kurulması değildir. Daha mütevazı, fakat belki daha acı bir şeydir: Dostluğu koruyabilmek. “Vefalı bir dost” sözü bu nedenle şiirin kilit ifadelerinden biridir. Sevgililik bitse bile vefa bütünüyle bitmesin istenir.

“Gel anlayışlı olalım öyleyse” dizesi de tam bu nedenle şiirin en hüzünlü cümlesidir. Çünkü bu cümlede hâlâ sevgi vardır; fakat eski biçimiyle yaşanabilecek bir sevginin artık mümkün olmadığı da kabul edilmiştir. İki insanın birbirine verebileceği son şey, belki de yeniden birleşmek değil, birbirinin hayatından çıkarken birbirini incitmemektir.

Şiirin bu katmanına yakından bakıldığında, bir ayrılık ilanından çok, tükenmiş bir aşkın dostluğa sığınma çabısı hâline gelir. “Gel gidelim” bir kaçış çağrısı değil, artık aynı yerde kalamayacak iki insanın birbirini bütünüyle kaybetmeden uzaklaşma isteğidir. Ayrı yollarda yürümek zorunda olduklarını bilen iki insanın, hiç olmazsa birbirlerine anlayışla bakabilme arzusu şiirin geriye bıraktığı en güçlü duygudur.