Her Kitabın Bir Zamanı Vardır

Otuz beş sene kitapçılık yaptım.

Bu otuz beş yıl boyunca yalnızca kitap satmadım; insanların kitap seçmesine, çocukların ve gençlerin kitaplarla tanışmasına, anne babaların çocuklarına ne okutacaklarını sormalarına da şahit oldum. Bir kitabın insan hayatında ne kadar büyük bir yer tutabileceğini, bazen bir kitabın yıllarca unutulmadığını, bazen de yanlış zamanda okunan iyi bir kitabın okuru kitaptan soğutabildiğini gördüm.

Yıllar geçtikçe bir şeyi daha iyi anladım:

Her iyi kitap, her okura ve her yaşta tavsiye edilecek kitap değildir.

Bu cümle ilk bakışta tuhaf gelebilir. İyi kitap iyidir; neden tavsiye edilmeyecek? Fakat kitap yalnızca bilgi veren bir nesne değildir. Kitap insanın zihnine, duygularına ve hayal dünyasına girer. Hele genç yaşlarda okunan bazı kitaplar, yalnızca okunup geçilmez; insanın içine yerleşir.

Bu yüzden gençlere kitap tavsiye ederken her zaman biraz çekingen davrandım.

Özellikle Goethe'nin Genç Werther’in Acıları, Peyami Safa'nın Dokuzuncu Hariciye Koğuşu ve İlhami Çiçek'in Satranç Dersleri gibi eserleri, gençlerin kendileri istemedikçe özellikle tavsiye etmekten imtina ettim.

Bu kitapların kötü olduğunu düşündüğüm için değil.

Tam tersine.

Üçünü de çok önemli bulduğum için.

Çünkü bazı kitapların ağırlığı, onların değerinden gelir.

Kitap seçmek kadar, kitabın zamanını seçmek de gerekir

Bir çocuğa veya gence kitap tavsiye ederken çoğu zaman kitabın iyi olup olmadığına bakıyoruz. Oysa ikinci bir soru daha sormamız gerekiyor:

Bu kitap bu okur için şimdi doğru kitap mı?

Çünkü on beş yaşındaki bir okurla otuz yaşındaki bir okur aynı kitabı aynı şekilde okumaz. Kitap aynı kitaptır ama okur aynı değildir.

Bir insanın yaşadığı hayat, karşılaştığı acılar, hayal kırıklıkları, aşkları, kayıpları, korkuları ve kazandığı mesafe; okuduğu kitabın anlamını değiştirir.

Bazı kitapları gençken okursunuz, yalnızca hikâyesini hatırlarsınız.

Yıllar sonra yeniden okursunuz, bambaşka bir kitapla karşılaşırsınız.

Çünkü değişen kitap değildir.

Okurdur.

İşte kitapçının ve ebeveynin sorumluluğu biraz burada başlar.

Çocuğun önüne mümkün olduğu kadar çok kitap koymak değil yalnızca; onun hangi kitapla ne zaman karşılaşmasının iyi olacağını da düşünmek gerekir.

Werther'i neden hemen önermedim?

Genç Werther'in Acıları, genç bir insanın ruhuna çok kolay yaklaşabilen bir kitaptır.

Werther'in aşkı sıradan bir aşk değildir. Sevdiği kadına kavuşamaması giderek bütün hayatını kuşatır. Başka hiçbir şeyin onun için aynı anlamı taşımadığı bir noktaya gelir. Goethe'nin ustalığı ise Werther'in bu ruh hâlini okura çok güçlü biçimde yaşatmasıdır.

İşte benim çekincem burada başlardı.

Genç bir okur Werther'i yalnızca anlamayabilir; onunla özdeşleşebilir.

Henüz duyguları üzerinde yeterli mesafeyi kuramamış bir genç için romanın anlattığı şey, “Bir insan aşkın içinde kendisini nasıl kaybedebilir?” sorusu olmaktan çıkıp “Gerçek aşk böyle yaşanır” düşüncesine dönüşebilir.

Bu yüzden Werther yasaklanacak bir kitap değildir.

Ama nasıl okunacağı konuşulabilecek bir kitaptır.

Anne babaların burada yapması gereken de çocuğun elinden kitabı almak değil, gerektiğinde onunla kitabın üzerine konuşabilmektir.

Bir gence “Bunu okuma” demek bazen merakı büyütür.

Ama “Okursan konuşalım” demek, ona hem özgürlük hem de bir tutunacak dal verir.

Dokuzuncu Hariciye Koğuşu: Acının içine girmek

Dokuzuncu Hariciye Koğuşunda ise başka bir tehlike vardır.

Peyami Safa hastalığı uzaktan anlatmaz. Okuru hastanın bedenine ve zihnine yaklaştırır.

Hastalık, ameliyat korkusu, bedeninden utanma, yalnızlık, sevgi ihtiyacı, kıskançlık ve değersizlik duygusu birbirine karışır.

Genç kahraman yalnızca hasta değildir.

Hastalığı yüzünden kendisini eksik hissetmeye başlar.

Bu, özellikle ergenlik çağındaki bir okur açısından önemlidir. Çünkü gençlik, insanın kendi bedenini ve başkalarının gözündeki yerini fazlasıyla düşündüğü bir dönemdir.

Romanın gücü, bu duyguları çok sahici biçimde vermesindedir.

Fakat aynı güç, hazırlıksız bir okur için ağırlığa da dönüşebilir.

Bu yüzden bir kitabın gençlere ağır gelmesi, onun gençlerden saklanması gerektiği anlamına gelmez.

Bazen yalnızca doğru zamanda okunması gerektiği anlamına gelir.

Satranç Dersleri: Her şiir ilk okuyuşta açılmaz

İlhami Çiçek'in Satranç Dersleri ise bambaşka bir örnektir.

Buradaki mesele yalnızca karanlık değildir. Şiirlerin taşıdığı düşünsel ve ruhsal yoğunluktur.

Çiçek'te satranç bir oyunun sınırları içinde kalmaz. Taşlar, hamleler, yenilgi, zorunluluk, sıkışmışlık ve karşılaşma insanın varoluşuna doğru genişler.

Üstelik şiirler okura her şeyi hemen açıklamaz.

Genç okur bazen şiirin derinliğine ulaşmadan onun karanlığıyla karşılaşabilir.

Şiirin arkasındaki tarih, kültür, ölüm duygusu, savaş, insanın kendisiyle hesaplaşması ve varoluş sıkıntısı için belli bir hayat tecrübesi gerekir.

Bu yüzden Satranç Derslerini de gençlerin önüne özellikle koymadım.

Ama bir genç kendisi gelip “Bu kitabı okumak istiyorum” deseydi, elbette verirdim.

Çünkü burada çok önemli bir fark var:

Tavsiye etmemek başka şeydir, engellemek başka.

Çocuğun yerine kitap seçmeyin; ona kitap seçmeyi öğretin

Ben gençlere kitap tavsiye ederken bundan dolayı hep biraz mesafeli oldum.

Bazı kitapları özellikle söylemedim. Kendileri bulsunlar istedim. Çünkü insanın kendi bulduğu kitabın hayatındaki yeri başka oluyor.

Tavsiye istediklerinde de çoğu zaman doğrudan bir kitap adı söylemezdim.

Önce ilgi alanını sorardım.

“Nelerden hoşlanıyorsun?”

“Ne tür şeyler okumak istiyorsun?”

“Daha önce seni etkileyen bir kitap oldu mu?”

Aldığım cevaba göre onu ilgili olduğu rafın önüne götürürdüm.

Sonra:

“Hadi biraz karıştır.”

derdim.

Kitabın arka kapağına bakmasını, birkaç sayfa çevirmesini, rastgele bir yerden birkaç cümle, bir paragraf okumasını isterdim.

“İçinden bir cümle seni çekebilir. Bir paragraf seni yakalayabilir. Bakalım hangisi sana seslenecek.”

Sonra da çoğu zaman:

“Bence kendi seçimini yap.”

derdim.

Çünkü benim kitapçı olarak görevimi, gencin yerine kitap seçmekte görmedim.

Ben ona yalnızca bir kapı göstermek istedim.

O kapıdan içeri girip girmemek, hangi kitaba yöneleceği, hangi cümlede duracağı, hangi kitabı eline alıp hangisini geri bırakacağı kendisine ait olsun istedim.

Bir kitabın insanın hayatına girmesiyle, bir insanın kendi kitabını bulması arasında fark olduğuna inandım.

Bir başkasının “Bunu mutlaka oku” dediği kitap elbette çok değerli olabilir. Ama insanın bir gün rafların arasında dolaşırken hiç beklemediği bir kitabı eline alması, birkaç sayfasını karıştırması ve “Galiba bunu okumalıyım” demesi başka bir şeydir.

Çünkü orada kitapla okur arasında kişisel bir karşılaşma vardır.

Otuz beş yıl kitapçılık yaparken bunu defalarca gördüm.

Bazen genç bir insan dükkâna girer, ne aradığını bilmez. Rafların arasında dolaşır. Bir kitabın kapağında durur. Eline alır. Birkaç sayfa çevirir. Bir cümle okur. Sonra kitabı kapatıp yeniden açar.

Ben o sırada hemen müdahale etmezdim.

Çünkü bazen kitapçı susmalıdır.

Okurla kitap arasında kurulmakta olan ilişkiye fazla müdahale ederseniz, belki de doğmakta olan şeyi bozarsınız.

Benim için güzel olan, gencin dükkândan benim seçtiğim kitapla değil, kendisinin seçtiği kitapla çıkmasıydı.

Belki o kitap hayatında çok önemli bir yere gelecekti.

Belki hiçbir zaman ikinci kez okumayacaktı.

Ama kitabı kendisi bulmuştu.

Bunun, okuma alışkanlığı bakımından çok önemli olduğunu düşünüyorum.

Çünkü çocuğa sürekli kitap seçerseniz, bir süre sonra kitap okumayı değil, kendisi için kitap seçilmesini beklemeye başlayabilir.

Oysa bizim asıl kazandırmamız gereken şey, yalnızca okuma alışkanlığı değildir.

Kendi kitabını bulabilme alışkanlığıdır.

Kitabı çocuğun önüne bırakmak yetmez

Çocuğunun kitap okumasını isteyen anne babalara söylemek istediğim bir başka şey de şu:

Çocuğun eline kitap verip kendiniz televizyonun veya telefonun karşısında saatlerce oturursanız, kitap okuma alışkanlığı konusunda istediğiniz sonucu almak kolay değildir.

Çocuk çoğu zaman söyleneni değil, evde gördüğünü öğrenir.

Kitap okuyan bir evde kitap doğal bir şeydir.

Kitap üzerine konuşulan bir evde kitap merak uyandırır.

Kitapların yalnızca ders, sınav veya başarı için değil, hayatı anlamak için de okunduğu bir evde çocuk zamanla bunu fark eder.

Bu nedenle çocuklara kitap sevgisi kazandırmanın en iyi yollarından biri, onlara sürekli “Kitap oku” demek değil; kitapla yaşayan bir ev kurmaktır.

İyi kitapçılık biraz da susmayı bilmektir

Otuz beş yıllık kitapçılıktan geriye bende en çok bu düşünce kaldı:

Her bildiğim kitabı her insana anlatmak zorunda değilim.

Her sevdiğim kitabı her gence tavsiye etmek zorunda değilim.

Bazen iyi kitapçılık, doğru kitabı göstermek kadar henüz doğru zaman olmadığını sezebilmektir.

Genç Werther'in Acıları kötü bir kitap değildir.

Dokuzuncu Hariciye Koğuşu kötü bir kitap değildir.

Satranç Dersleri hiç değildir.

Fakat iyi kitap ile doğru zaman aynı şey değildir.

Bir kitabı erken okumak bazen onu anlamamaktır.

Bazen yalnızca kitabın en yüzeydeki duygusunu almaktır.

Bazen de kitabın bütün ağırlığını, onu taşıyacak hayat tecrübesi henüz oluşmadan omuzlamaktır.

Bu yüzden gençlere kitap verirken ne korkak ne de hoyrat olmak gerekir.

Ne kitabı yasaklamak ne de kitabın ağırlığını küçümsemek.

Kitabı çocuğun elinden almamak; fakat gerektiğinde yanında durmak.

Okumasına engel olmamak; fakat okuduğu şey üzerine konuşabileceği bir yetişkin olmak.

Ve belki en önemlisi:

Çocuğa yalnızca kitap vermek değil, kitapla karşılaşacağı doğru zamanı bulmasına yardım etmek.

Otuz beş yıl kitapçılık yaptıktan sonra benim vardığım kanaat budur:

Her kitabın bir zamanı vardır.

Bazı kitaplar çocukluğun kitabıdır.

Bazıları gençliğin.

Bazıları kırk yaşında açılır.

Bazıları insan bir acı yaşadıktan sonra.

Bazıları ise yıllar önce okuduğunuz hâlde bir gün yeniden elinize aldığınızda ilk kez okunuyormuş gibi önünüzde belirir.

Kitap değişmemiştir.

Siz değişmişsinizdir.

Belki de gerçek kitap sevgisi, bütün kitapları hemen okumak değil; hangi kitabın ne zaman okunması gerektiğini zamanla öğrenmektir.

Bu yüzden kitapçılara da anne babalara da söylemek istediğim son söz şu:

Çocuğun önüne mümkün olduğunca çok kitap koyun; ama bütün kitapları aynı anda koymayın.

Ona kitap seçmeyi öğretin.

Kitaptan korkutmayın.

Kitabı putlaştırmayın.

Okumayı ödev hâline getirmeyin.

Ve bazı kitapları, zamanı geldiğinde kendisinin bulmasına izin verin.

Çünkü bazen insanın hayatını değiştiren kitap, kendisine tavsiye edilen kitap değildir.

Kendisinin arayıp bulduğu kitaptır.