Acının İçine Çeken Roman: Dokuzuncu Hariciye Koğuşu

Acının Büyüdüğü Ev

Pasajın başındaki düşünce, bütün bölümün duygusal anahtarını verir:

“Felâketimizi başka biriyle taksim etmek saadettir, fakat annelerle değil, annelerle değil.”

Normalde insanın acısını paylaşması, acının yükünü azaltır. “Taksim etmek” burada yalnızca anlatmak değil, yükü bölmek anlamındadır. Fakat anne söz konusu olduğunda bu denklem bozulur. Çünkü anne, çocuğunun felâketini yalnızca anlamaz; onu kendi felâketi gibi yaşar. Bu nedenle anlatılan acı bölünmez, tersine çoğalır.

Peyami Safa bunu son derece çarpıcı bir matematikle ifade eder:

“Keder anadan çocuğa ve çocuktan anaya her intikal edişinde büyüdükçe büyür.”

Buradaki “intikal” kelimesi özellikle önemlidir. Keder, iki insan arasında gidip gelen canlı bir şey hâline gelir. Çocuk annesinin acısını görür, anne çocuğunun acısını hisseder; çocuk bunun farkına vardıkça kendi acısına bir de annesinin acısını ekler. Böylece başlangıçta tek bir kişinin hastalığı olan şey, iki kişinin ortak ıstırabına dönüşür.

Bu yüzden anlatıcı annesine her şeyi anlatmanın rahatlatıcı olmayacağını bilir. Hatta annenin sevgisi, burada paradoksal biçimde acıyı hafifletmek yerine onu büyüten bir kuvvettir.

Hastalıklı Evler ve Hastalıklı İnsan

Ardından anlatıcının önünden geçtiği eski tahta evler gelir. Bu evler yalnızca çevre tasviri değildir; anlatıcının kendi bedeninin ve ruhunun dış dünyadaki karşılıklarıdır.

“Birbirine ufunetli adaleler gibi geçmiş, yaslanmış tahta evler.”

“Ufunetli adaleler” benzetmesi olağanüstü serttir. Evler artık mimari nesneler olmaktan çıkar; yaralı, iltihaplı, ağrıyan bedenler gibi görünür. Yağmur ve fırtına da adeta hastalığın krizlerini başlatan dış etkenlerdir:

“Her yağmurda, her küçük fırtınada sancılanan…”

Evlerin “eğrilip büğrülmesi”, “çömelmesi”, “öne eğilmesi” de insan bedeninin hastalık karşısındaki biçim değişikliğini hatırlatır. Burada çok önemli bir özdeşleşme vardır:

“Ve hepsi hastadır, onları seviyorum; çünkü onlarda kendimi buluyorum.”

Anlatıcı evlere bakarken aslında kendisine bakmaktadır. Kendi hastalığını doğrudan anlatmak yerine, çürümeye ve yıpranmaya terk edilmiş evleri kendi bedeninin metaforuna dönüştürür.

Fakat bu yalnızca karamsar bir benzetme değildir. Anlatıcı bu evleri seviyor. Çünkü onların kusurları, yaraları ve dayanıksızlıkları ona kendi varlığını tanıma imkânı veriyor. Hatta evlerin zaman zaman “ameliyat” edilmesi gerekir:

“iki üç senede bir ameliyat olmadıkça yaşayamazlar”

Buradaki “ameliyat” sözcüğü, romandaki hastalık deneyimiyle mimari çevreyi doğrudan birbirine bağlar. Evlerin onarılmasıyla hastanın tedavisi arasında bilinçli bir paralellik kurulmuştur. Ev de beden gibi yaralanır; beden de ev gibi onarılmaya muhtaçtır.

Evlerin İçindeki Çocuklar

Bu eski evlerin önündeki çocuklar ise tasviri daha da ağırlaştırır:

“soluk yüzlü, çıplak ayaklı, ürkek ve sessiz çocuklar”

Çocukların “ekmek kabuğu” ve “çerden çöpten yapılmış oyuncaklarla” oynaması, yoksulluğu doğrudan açıklamadan gösterir. Fakat burada dikkat çekici olan yalnızca fakirlik değildir. Çocukların “ağır ağır, düşünerek ve gülmeden” oynamalarıdır.

Çocukluk normalde hareket, gürültü ve neşe ile ilişkilendirilir. Burada ise çocukların oyunu bile hayatın ağırlığını taşır. Bu nedenle anlatıcı bu evlerin arasında kendi evini arar:

“çünkü bunların hepsi benim evim gibidirler.”

“Benim evim” ifadesi burada fiziksel bir evden çok daha geniştir. Anlatıcı kendi hastalığını, yoksulluğunu, korkularını ve aile içindeki sessiz acıyı bu evlerin dünyasında görür. Dışarıdaki evler, onun iç dünyasının çoğaltılmış görüntüleridir.

Sofa: Evin Hafızası

Pasajın ikinci büyük bölümünde dış dünyadan iç dünyaya geçilir. Anlatıcı eve girdiğinde hemen odalara dağılmaz; “alt kat sofada” durup etrafına bakar. Çünkü sofa onun için sıradan bir geçiş alanı değildir.

“Bu sofa yaşlı bir insan yüzü gibidir.”

Bu benzetmeyle ev doğrudan insana dönüşür. Yaşlı bir insanın yüzünde yılların bıraktığı çizgiler ve lekeler gibi, evin duvarlarında da ailenin yaşadığı günlerin izleri vardır:

“her günün hâdiseleri tavana, duvarlara, döşemeye bir leke, bir çizgi, bir buruşuk…”

Burada ev, ailenin hafızası hâline gelir. İnsanların yaşadıkları şeyler evin maddesine sinmiştir. Bu nedenle anlatıcı eve bakarak geçmişi okuyabilir.

Daha da önemlisi, sofa “canlıdır”:

“Bizimle beraber kımıldar, değişir, bizimle beraber dağılır, toplanır, bizimle beraber uyur uyanır.”

Ev artık insan yaşamının pasif tanığı değildir; aileyle birlikte yaşayan bir varlıktır. Anlatıcının söylediği:

“bu sofa aramızda sanki üçüncü bir simadır”

cümlesi bu düşüncenin doruk noktasıdır.

Aile iki kişiden oluşmuyor gibidir. Anne, çocuk ve ev arasında görünmez bir üçgen oluşur. Ev, onların duygularını içine alan üçüncü bir kişidir.

Yastık, İlaç, Kordiyal ve Mendil

Pasajın en başarılı taraflarından biri, anlatıcının annesinin durumunu doğrudan görmemesidir. Anne yoktur. Fakat eşyalar konuşur.

İki yastık:

“Demek annem biraz rahatsızlanmış…”

Sandalyenin rafın önüne çekilmiş olması:

“Demek annem en üst raftan bir ilâç şişesi almış.”

Kordiyal şişesi:

“Demek annem bir fenalık geçirmiş.”

Ve nihayet:

“Minderin üstünde ıslak, buruşuk bir mendil. (Demek annem ağlamış.)”

Burada anlatıcı bir dedektif gibi annenin yaşadığı acıyı eşyalardan çıkarır. Fakat bu eşyalar aynı zamanda onun için annenin yokluğunda yazılmış bir mektup gibidir.

Özellikle mendil çok önemlidir. Yastık hastalığı, ilaç fiziksel sıkıntıyı, Kordiyal fenalaşmayı gösterirken ıslak mendil annenin duygusal acısını açığa çıkarır. Böylece hastalık bedenden ruha geçer.

Anlatıcı annesinin ağladığını görünce kendi hastalığının yükünü artık tek başına taşıyamaz. Çünkü annesinin de bu hastalık yüzünden acı çektiğini öğrenmiştir.

Son Cümle: Acının Bulaşıcılığı

Pasajın sonundaki cümle bütün anlatılanları tek bir hareket içinde toplar:

“Benim de bu şişeye, iki yastığa ve bir mendile ihtiyacım var, ben de Kordiyal alacağım, uzanacağım ve ağlayacağım.”

Burada anlatıcı annesinin eşyalarını kendisi için yeniden kurar. Fakat bunun anlamı yalnızca “ben de hastayım” değildir.

Başlangıçta anlatılan düşünceye geri dönüyoruz: Anne çocuğun acısını hisseder, çocuk da annenin acısını hisseder. Şimdi çocuk, annenin acısının izlerini evde bulmuş ve o acıyı kendi içine almıştır.

Böylece annenin mendili çocuğun mendiline dönüşür.

Asıl trajedi de budur: Anne çocuğun hastalığı yüzünden ağlamıştır; çocuk annenin ağladığını gördüğü için ağlamaktadır. Başlangıçta tek bir hastalık vardır; sonunda hastalık iki insanın ruhunda çoğalan bir acıya dönüşür.

Bu nedenle pasajın en güçlü tarafı, hastalığı yalnızca bedensel bir mesele olmaktan çıkarmasıdır. Hastalık bedende başlar, anneye geçer, annenin gözyaşıyla yeniden çocuğa döner. Ev ise bu dolaşımın sessiz tanığıdır. Eski tahta evlerin hastalığı, annenin yastıkları, ilaç şişesi ve ıslak mendil aynı büyük dünyanın parçalarıdır: İnsanın sevdiği kişiden kendi acısını saklayamaması ve o kişinin acısını da kendi acısına katmak zorunda kalması.

Peyami Safa’nın burada yaptığı şey, “anne sevgisi”ni basit bir teselli unsuru olarak göstermek değildir. Tam tersine, sevginin en yoğun olduğu yerde acının da en kolay çoğaldığını gösterir. Başkasına anlatılan acı bazen azalır; ama anneye anlatılan acı, annenin sevgisi yüzünden iki kişinin acısına dönüşür. Bu yüzden pasaj, romanın hastalık temasını aşarak sevgi, suçluluk, merhamet ve çaresizlik arasındaki çok ince psikolojik ilişkiye ulaşır.

Bu pasajın gücü biraz da nesir ile şiir arasındaki sınırda dolaşmasından geliyor. Peyami Safa burada yalnızca bir olay anlatmıyor; duyguyu, görüntüyü ve ritmi şiirsel bir yoğunlukla kuruyor.

Özellikle son cümleye bakınca bunu çok net görüyoruz:

“Benim de bu şişeye, iki yastığa ve bir mendile ihtiyacım var, ben de Kordiyal alacağım, uzanacağım ve ağlayacağım.”

Cümlenin kuruluşunda belirgin bir ritim var. “Bu şişeye / iki yastığa / bir mendile” biçimindeki sıralama, ardından “alacağım / uzanacağım / ağlayacağım” şeklindeki fiil dizisi neredeyse bir şiir dizesi gibi ilerliyor. Üstelik son kelime olan “ağlayacağım”, bütün cümlenin duygusal ağırlığını kendisine topluyor.

Ama şiirsellik yalnızca son cümlede değil.

“Birbirine ufunetli adaleler gibi geçmiş, yaslanmış tahta evler” dediğinde, evleri doğrudan tarif etmek yerine onları bedene dönüştürüyor. Ardından:

“kiminin kaplamaları biraz daha kararmıştır, kiminin şahnişini biraz daha yumrulmuştur, kimi biraz daha öne eğilmiş, kimi biraz daha çömelmiştir…”

Burada “kimi… kimi…” tekrarları bir şiir ritmi oluşturuyor. Evlerin tek tek sayılması, onların görüntüsünü gözümüzün önünde ağır ağır hareket ettiriyor.

Sonra çok güzel bir ritmik yükseliş geliyor:

“onları seviyorum… onları çok seviyorum… onları çok... çok seviyorum.”

Bu artık neredeyse düzyazı biçiminde yazılmış bir nakarat. “Çok... çok” arasındaki duraklama bile duygunun sözcüklere sığmadığını hissettiriyor.

Sofa tasvirinde de aynı şiirsellik var:

“Bizimle beraber kımıldar, değişir, bizimle beraber dağılır, toplanır, bizimle beraber uyur uyanır…”

“Bizimle beraber” tekrarının her dönüşü, ev ile insan arasındaki bağı güçlendiriyor. Bu cümle bilgi vermekten çok ses ve ritimle hissettiriyor.

Fakat bence pasajın en şiirsel tarafı, eşyalardan annenin hâlini okuma bölümünde ortaya çıkıyor.

İki yastık → hastalık.
Sandalyenin yeri → ilaç.
Kordiyal şişesi → fenalık.
Islak mendil → ağlamak.

Peyami Safa annenin ağladığını doğrudan anlatmıyor. Mendili gösteriyor. Okur, tıpkı anlatıcı gibi o mendilden annenin gözyaşına ulaşıyor. Bu, şiirin en temel yöntemlerinden birine çok yakın: duyguyu söylemek yerine bir görüntüyle duyurmak.

Ve bütün bu şiirsellik sonunda tek bir kelimede patlıyor:

“ağlayacağım.”

Peyami Safa “üzgünüm”, “dayanamıyorum” veya “çok acı çekiyorum” demiyor. Bunların hiçbirini açıklamıyor. Yastığı, mendili, ilacı gösteriyor ve sonunda ağlamayı seçiyor.

Bu yüzden pasaj bana göre şiirsel olmanın ötesinde, şiir gibi hatırlanan bir nesir parçası. Bazı düzyazı cümleleri zihinde bilgi olarak değil, neredeyse bir dize gibi saklanır. 

Dokuzuncu Hariciye Koğuşu

Felâketimizi
başka biriyle taksim etmek
saadettir,

fakat annelerle değil,
annelerle değil.

Annelere anlatılan kederler
taksim değil,
zarbedilmiş olur:

Çocuklarının felâketini
iki kat şiddetle hisseden anneler,
bu ıstıraplarım
çocuklarına fazlasiyle iade ederler;

böylece keder
anadan çocuğa
ve çocuktan anaya
her intikal edişinde

büyüdükçe büyür.

Birbirine
ufunetli adaleler gibi
geçmiş, yaslanmış
tahta evler.

Her yağmurda,
her küçük fırtınada
sancılanan

ve biraz daha
eğrilip büğrülen
bu evlerin önünden
her geçişimde,

çoğunun
ayrı ayrı maceralarını
takip ederdim.

Kiminin kaplamaları
biraz daha kararmıştır,

kiminin şahnişini
biraz daha yumrulmuştur,

kimi biraz daha
öne eğilmiş,

kimi biraz daha
çömelmiştir;

ve hepsi hastadır,

onları seviyorum;

çünkü onlarda
kendimi buluyorum.

Ve hepsi
iki üç senede bir
ameliyat olmadıkça
yaşayamazlar,

onları çok seviyorum;

ve hepsi,
rüzgârdan sancılandıkça
ne kadar inilderler

ve içlerinde
ne aziz şeyler saklarlar,

onları çok...

çok seviyorum.

Eşiklerinde
soluk yüzlü,
çıplak ayaklı,
ürkek ve sessiz çocukların,

ellerinde
ekmek kabuğiyle

ve çerden çöpden yapılmış
oyuncaklarla,

ağır ağır,
düşünerek
ve gülmeden
oynadıkları

bu evlerin arasında

kendi evimi ararım

ve âdeta güç bulurum,

çünkü bunların hepsi
benim evim gibidirler.

Evde kimse yoktu.

Kapıyı anahtarımla açtım,
girdim

ve her zamanki âdetimle
alt kat sofada
epeyce durarak,

hareketsiz
etrafıma bakındım.

Bu sofa
yaşlı bir insan yüzü gibidir:

Evimizin bütün ruhu,
kederleri
ve neş'esi
orada görünür.

Her günün hâdiseleri
tavana,
duvarlara,
döşemeye

bir leke,
bir çizgi,
bir buruşuk

ve bazan da
ancak bizim görebileceğimiz
gizli bir işaret
ilâve eder.

Bu sofa canlıdır:

Bizimle beraber
kımıldar,
değişir,

bizimle beraber
dağılır,
toplanır,

bizimle beraber
uyur uyanır;

bu sofa
aramızda
sanki üçüncü bir simadır

ve güldüğü,
ağladığı bile olur.

Bu sofa dört köşedir:

Ortada sokak kapısı,

iki yanında
birer pencere.

Pencerenin yanında
bir ot minderi.

Minderin yanında
yemek masası.

Masanın yanında
iki sandalye.

Bu sofada
oturulur,

yemek yenir,

misafir kabul edilir.

Benim her girişimde,
orada,
hareketsiz duruşum,

beni bana gösteren
bu çehreye
bakmak içindir.

Ve baktım:

Minderde
üstüste konmuş
iki yastık.

Demek annem
biraz rahatsızlanmış

ve buraya uzanmış.

Masanın yanında
rafın önüne çekilmiş
bir sandalye.

Demek annem
en üst raftan
bir ilâç şişesi almış.

Ha...

İşte masanın üstünde
bir şişe:

Kordiyal.

Demek annem
bir fenalık geçirmiş.

Minderin üstünde
ıslak,
buruşuk
bir mendil.

Demek annem
ağlamış.

Ve şimdi

benim de
bu şişeye,

iki yastığa

ve bir mendile
ihtiyacım var.

Ben de
Kordiyal alacağım,

uzanacağım

ve ağlayacağım.