CAPRI KIŞINDAN DOĞAÇLAMALAR

(I)
Gün be gün dimdik duruyorsun kalbimin karşısına, dağlar taşlar,
el değmemiş orman, yol yok iz yok; Tanrım, yalnız başıma
bir düşüyor bir kalkıyor, kayboluyorum gün be gün
tekrar tekrar dolaşarak
dün geçmiş olduğum yollarda.
Bazen bir rüzgâr tutup beni, yol çatında,
işaret verircesine, bir patikanın başma fırlatıyor,
veya bir yol, sessiz sedasız beni içip bitiriyor.
Ama senin alt edilmemiş iraden
patikaları sanki şapla bağlıyor birbirine,
ta ki çürük oluklar misâli,
yitip gidene dek uçurumun şafağında...

Bırak beni, bırak, gözlerim kapalı,
yok olup giden gözlerimle, bırak,
sırtım dev sütunlara dayalı,
bekleyeyim kıyında
ki beni damla damla eriten bu baş dönmesi,
geri koysun yerine
alt üst olmuş hislerimi.
İçimdeki her şey mi hareket halinde?
Hiçbir şey mi yok, sıkı duran,
bir hakkı olan, kendi ağırlığı üzerinde?
En korktuğum, en kıymetlim,
girdap çekiveriyor onu derinlerine
hiçbir şey değilmiş gibi...

Yüz, benim yüzüm:
Kiminsin sen? Ne için şeylerin
yüzüsün?
Nasıl yüzü olabilirsin böyle bir îç’in,
içinde sürekli bir başlangıcın
eriyip gitmekle balyalandığı?
Ormanın yüzü var mı?
Şu bazalt dağ,
yüzsüz değil mi?
Deniz, yükselmez mi,
yüzü olmadan,
deniz tabanından?
Onda yansıyan gökyüzü,
alınsız, ağızsız, çenesiz değil mi?

Hayvanlar insana
al benim yüzümü, diye yalvarıyormuş gibi
gelmez mi bazen?
Yüzleri ağır gelir onlara da,
birazcık ruhlarını
epeyce içinde tutarlar hayatın. Ya biz?
Ruhun hayvanları, içimizdeki
her şeyin şaşkına çevirdiği,
hâlâ hiçbir şey için hazır olmayan, biz otlayan
ruhlar,
yalvarmıyor muyuz geceleri hüküm sahibine,
kendi karanlığımızın şu yüz-olmayanı için?

Karanlığım, karanlığım benim, senin yanındayım işte,
ve her şey geçip gidiyor dışarıda;
dilerdim ki,
bir hayvanınki gibi
bir ses büyüsün içimde,
tek bir çığlık, her şeye yetecek. -
Gelip de kaçan kelimelerin sayısından bana ne, zira
binlerce defe ötmüş ve yine ötmüş bir kuşun sesi,
minicik bir kalbi öyle genişletiyorsa,
Onun için de öyle aydınlık ve iyi işitilir,
soluğun kalbiyle, koruluğun kalbiyle birleştiriyorsa...
Her defasında, gün doğdukça,
en sarp kayalıklara tırmanan.
Kalbimi beynimin üstüne diker de,
özleyişimi, bir de yalnızlığımı koyarsam üstüne
küçücük kalır,
çünkü O daha yüce.

(II)
Peki ya yüzlercesi arasından, dolup taşan
kalbimi yeniden, capcanlı, bulsaydım,
tekrar ellerimin arasına alsaydım,
yüzlercesi arasından bulunmuş, kalbim;
ve içimden çıkarıp da onu,
dışarıya, gri sabah yağmuruna doğru kaldırsaydım,
uzun yolları hatırlayan ve sürekli dönüp duran güne,
veya akşamlara, geceye,
yaklaşan, dupduru insan sevgisine.

Ve uzatsaydım onu, elimden geldiğince, sessizliğe ve
rüzgâra,
artık yapamadığımda,
sen alır mısın onu?
Ah, al da ek onu bir yere!
Hayır, fırlatıver bir kayaya, granite,
nereye düşerse düşsün, senin elinden çıkar çıkmaz
kök sürecek, geçirecektir pençelerini,
yıllardan saklanan, en yalçınına, dağların.
Kök sürmezse eğer, körpe değildir demek yeterince,
dağ sıralarından, kayalardan öğrenecektir her şeyin
cinsini, rengini zamanla,
yatıp sivri ve keskin kayaçlannın altında,
onunla birleşip onunla dökülecek
onunla göğüs gerecektir fırtınaya.

Ve yere bırakmak istersen eğer onu
derin denize midye kabukları arasına,
kim bilir, orada yuva ağzından
bir hayvan uzanır da belki,
tutmak, çekmek ister seni
ışınlarıyla,
beraber uyumaya.
... bırak herhangi bir yerde
bulsun bir köşe,
senin yıldızlarının sana yetmeyeceği
bir yer olmasın ama. Bak düşüyor o uzayda.

Hayvan kalbi gibi,
gece gündüz onu elinde tutman gerekmez ki;
bir an bile kaldıysa içerde!
Senin için aziz olanların kalplerini
saklayabilirsin en fakir mahalde
orada çiçek açar, fayda sağlarlar sana.
........
Ey, sen özgür ve anlaşılmaz, savurgan,
sıçrar gibi fırlayıp geçiyorsun yanımdan.
Ey kızıl geyik! Ey yüzlük ihtiyar!
Habire bir boynuz atıp başından,
hafiflemiş kaçıyorsun avcılarının arasından,
(her şey nasıl taşıyor seni!)
onların görebildiğiyse sadece, ey erişilmez olan,
dünyanın kapılarının kapandığı, senin ardından.

(III)
Ne çok şey parçalanarak açılmış duruyor,
seni ararken gecikmiş telaşlı eller tarafından:
Bilmek istemişlerdi.
Ve eski bir kitapta bazen
anlaşılmaz, koyu yazılı bir yer.
Oradaydın bir vakitler. Nereye kaçtın?
Birisi seni tuttuğunda, kırdın onu,
onun kalbi açıktı hâlâ, sense yoktun orada;
konuşan biri her söylediğinde sana,
nefessiz kalıyordu: Nereye gidiyorsun?
Bana da oldu. Lâkin, ben hiç sormam sana...

Rainer Maria Rilke 
Aralık 1906
Capri

Bekleyen Yüz

“Capri Kışından Doğaçlamalar”ın merkezinde yalnızca bir arayış değil, çok daha kırılgan bir duygu var: İnsan, en çok ihtiyaç duyduğu şeyi kaybetmiş; onu geri getiremeyeceğini sezmiş; fakat yine de ondan vazgeçememiştir.

Şiirin hüznü de tam burada doğuyor. Bu, tamamen umutsuz bir insanın hüznü değil. Umudunu bırakmak istemeyen ama umudunun ne kadar kırılgan olduğunu bilen birinin hüznü.

Şiirde insan, hayatında bir kez olsun kendisine gerçek gelen bir şeyi kaybetmiş gibidir. Onu geri getiremeyeceğini bilir. Onu tutmaya çalıştıkça kırdığını da anlamıştır. Buna rağmen kalbini kapatamaz. Bu yüzden şiirde hüzün, hayal kırıklığı, çaresizlik, özlem, teslimiyet ve umut aynı anda bulunur.

“Bırak beni, bırak…”

“Bırak beni, bırak, gözlerim kapalı…”

Bu tekrar, bir kopuş isteğinden çok bir yakınlık biçimi gibi duyulur. Şair gitmek istemez; tam tersine “kıyında” kalmak ister. Fakat artık arayacak, yürüyecek, yakalayacak gücü kalmamıştır.

“sırtım dev sütunlara dayalı,
bekleyeyim kıyında”

Burada insanın bütün gücünü yitirmiş hâli belirir. Yürümek, aramak, anlamak ve yakalamak yerine geriye beklemek kalır.

“beni damla damla eriten bu baş dönmesi,
geri koysun yerine
alt üst olmuş hislerimi.”

Yaşanan şey yalnızca bir özlem değildir; insanın iç düzenini bozmuş bir deneyimdir. Kalp yerinden çıkmış, duygular altüst olmuştur. Şair kendisini kendi iradesiyle toparlamak yerine, yaşadığı baş dönmesinin onu yeniden yerine koymasını bekler.

Burada belirgin bir çaresizlik vardır.

İçeride hiçbir şeyin yerinde durmaması

“İçimdeki her şey mi hareket halinde?”

Şiirin en derin acılarından biri bu soruda toplanır. Şair yalnızca sevdiği şeyi kaybetmekten korkmaz; kendi içinde tutabileceği hiçbir şey kalmamasından korkar.

“Hiçbir şey mi yok, sıkı duran,
bir hakkı olan, kendi ağırlığı üzerinde?”

İnsan kendisine ait olduğunu sandığı duyguların bile elinden kayıp gidebildiğini hisseder.

Ardından gelen:

“En korktuğum, en kıymetlim…”

ifadesi sevgi ile korkunun aynı noktada birleştiğini gösterir. En kıymetli olan, aynı zamanda en çok kaybedilmesinden korkulandır.

Ve o şey,

“girdap çekiveriyor onu derinlerine
hiçbir şey değilmiş gibi…”

kaybolur.

Belki de şiirin en acı duygularından biri burada ortaya çıkar: İnsan için dünyanın merkezi olan bir şey, dünya tarafından hiç önemsenmeden yok olabilir.

“Sen alır mısın onu?”

Şiirin ikinci bölümünde şair hâlâ kalbini taşımaya çalışır; fakat bir noktada kendi gücünün yetmeyeceğini kabul eder:

“artık yapamadığımda,
sen alır mısın onu?”

Bu, neredeyse bir dua gibidir:

“Ben artık taşıyamazsam, sen taşır mısın?”

Ardından gelen:

“Ah, al da ek onu bir yere!”

cümlesinde büyük bir çaresizlik vardır. Kalbin nereye konacağı bile artık önemli değildir; yeter ki kaybolmasın.

Sonra şair bundan da vazgeçer:

“Hayır, fırlatıver bir kayaya, granite,
nereye düşerse düşsün…”

Burada hüzünle birlikte şiirin en güzel umutlarından biri doğar.

Kalbin güvenli, yumuşak, güzel bir yere bırakılması şart değildir. Granite düşse bile kök salabilir.

Bu çok kırılgan ama güçlü bir umuttur:

Hayatın en sert yerine düşse bile kalbin yeniden köklenebileceğine inanmak.

Özgür ve anlaşılmaz olan

“Ey, sen özgür ve anlaşılmaz, savurgan,
sıçrar gibi fırlayıp geçiyorsun yanımdan.”

Buradaki varlık yakalanamaz, tutulamaz, tam olarak anlaşılamaz. Fakat asıl acı, onun uzaklarda olması değil; insanın yanından geçip gitmesidir.

Bir anlığına hissedilen, görülen, dokunulduğu sanılan bir şey vardır; sonra yeniden uzaklaşır.

Bu nedenle şiirdeki özlem yalnızca uzakta olana duyulan özlem değildir.

Yanından geçen ama elinde kalmayan şeye duyulan özlemdir.

“Kızıl geyik” de bu yüzden yalnızca bir hayvan olarak kalmaz. Özgürlüğün, anlaşılmazlığın ve ele geçirilemeyen varlığın sembolüne dönüşür.

Onu görmek mümkündür; fakat ona sahip olmak mümkün değildir.

“Oradaydın bir vakitler. Nereye kaçtın?”

Şiirin hayal kırıklığı belki de en açık hâline burada ulaşır:

“Oradaydın bir vakitler. Nereye kaçtın?”

“Bir vakitler” sözü çok önemlidir.

Çünkü şair bunun bütünüyle bir hayal olmadığını düşünür.

Bir zamanlar gerçekten oradaydı.

Bir yakınlık vardı. Bir sevgi vardı. Bir anlam vardı. Belki bir hakikat, belki bir huzur, belki de insanın kendisine en yakın hissettiği o tarifsiz şey…

Şimdi ise yoktur.

Bu nedenle soru:

“Sen var mısın?”

değildir.

“Nereye kaçtın?”

Şair hâlâ onun varlığına inanır; yalnızca artık ona ulaşamaz.

Daha da acısı:

“Birisi seni tuttuğunda, kırdın onu,
onun kalbi açıktı hâlâ, sense yoktun orada…”

Burada karşılıksızlığın acısı vardır.

Kalp açıktır ama karşısındaki yoktur.

İnsan sevgiye hazırdır; fakat sevilen şey artık orada değildir.

“Nereye gidiyorsun?”

sorusu da bu yüzden öfke değil, yetişememenin ve anlam verememenin sorusudur.

Bir şey gider ve geride kalan kişi onun ardından yalnızca bakabilir.

“Sıkıştırmam asla.”

Şiirin en olgun ve belki de en hüzünlü noktalarından biri:

“Sadece hizmet ederim, sıkıştırmam asla.”

Şair artık sevdiği şeyi zorlayarak kendisine ait kılamayacağını anlamıştır.

Onu sorgulayarak geri getiremez.

Yakalayarak koruyamaz.

Açıklayarak anlayamaz.

Bu yüzden geriye beklemek kalır.

“Bekler, yüzümdeki arzulu bakışı
tutarım günlerin rüzgârına…”

Buradaki bekleyiş pasif değildir. Çünkü yüzünde hâlâ “arzulu bakış” vardır.

Yani umut tamamen ölmemiştir.

Şair artık peşinden koşmaz; fakat bakmayı da bırakmaz.

Umudu zorlamaz, ama umudu öldürmez de.

Ve sonrasında:

“ve kınamam geceleri…
(Çünkü görürüm bildiklerini)”

Şair geceleri bile suçlamaz. Çünkü gecenin bir şey bildiğine inanır.

Belki karanlık, onun bilmediği bir şeyi biliyordur.

Belki kaybolan şey tamamen kaybolmamıştır.

Belki yeniden gelecektir.

Belki de hiçbir zaman gelmeyecektir.

Şair bunu bilmez.

Ama beklemeye devam eder.

Şiirin bıraktığı duygu

Bu şiirin asıl hüznü, yalnız kalmaktan çok açık kalmış bir kalbin karşılıksız kalmasıdır.

Hüzün vardır; çünkü kaybedilmiş bir şey vardır.

Hayal kırıklığı vardır; çünkü bir zamanlar gerçekten orada olan artık yoktur.

Çaresizlik vardır; çünkü şair kendi gücüyle onu geri getiremez.

Özlem vardır; çünkü kalp hâlâ açıktır.

Korku vardır; çünkü en kıymetli olan yeniden girdaba kapılabilir.

Teslimiyet vardır; çünkü artık onu zorlamaz.

Fakat bütün bunların altında sessiz bir umut vardır.

Bu umut, “gelecek ve beni kurtaracak” biçiminde değildir. Daha kırılgan, daha insani bir umuttur:

“Belki gelmez. Ama ben yine de kalbimi kapatmayacağım.”

Şiirin en dokunaklı tarafı da budur.

Sevdiği şeyin peşinden koşmaktan yorulmuş, onu kaybetmenin acısını kabullenmiş, fakat onu beklemekten vazgeçmemiş bir kalbin şiiridir.

Bu nedenle şiirin sonunda artık arayan değil, bekleyen bir insan vardır.

Fakat yüzündeki arzu hâlâ canlıdır.

Ve belki şiirin bütününü tek cümleyle söylemek gerekirse:

Sevdiği şeyi zorlamadan, ona sahip olmadan, yalnızca kalbini açık tutarak beklemek.