Hatırla Dede!

Bir Hatıranın İçinden Geçen Zaman

Bu dört sayfalık bölüm, ilk bakışta bir dedenin torununa gençliğini ve anneannesinin nasıl tanıştıklarını anlatmasından ibaret, sıcak ve mizahi bir aile hikâyesi gibi görünür. Fakat son sayfaya gelindiğinde anlatının asıl meselesinin aşkın kendisinden çok, hatırlamanın insan hayatındaki yeri olduğu anlaşılır. Dede geçmişi anlatırken yalnızca gençliğine dönmez; artık elinde kalan şeylerden birine, yani anılarına tutunur.

Hikâyenin başlangıcındaki fotoğraf bu yüzden çok önemlidir. Cedric'in "Resimdeki anneannem miydi?" sorusu, geçmişi açan kapıdır. Fotoğraf burada basit bir nesne değildir; geçmiş ile bugün arasındaki maddi bağdır. Dede fotoğrafa bakarak gençliğine, Germaine'e ve üç yıl boyunca her akşam sürdürdüğü kur yapma dönemine geri döner. Böylece çizgi romanın zaman yapısı da değişir: Bugünde oturan yaşlı adam bir anda genç bir demiryolu işçisine dönüşür.

Dedenin anlattığı aşk hikâyesinin özellikle romantikleştirilmemesi de dikkat çekici. Germaine'i ilk gördüğünde onu "dünya güzeli" ya da "gelincik" olarak tarif eder. Fakat aşk, büyük sözlerden ziyade küçük davranışlarla kurulur. Onun dikkatini çekmek için yaptığı çocukça hareketler, demiryolundaki arkadaşlarının takılmaları, üç yıl boyunca iş çıkışında yanına gitmesi... Bütün bunlar aşkı olağanüstü bir olay olmaktan çıkarıp gündelik hayatın içine yerleştirir.

Burada demiryolu da yalnızca dekor değildir. Ray döşeyen insanlar sürekli bir şey inşa etmektedirler. Dedenin gençliği de aynı şekilde bir "yol döşeme" sürecidir. Raylar gelecekte gidilecek yolu hazırlarken, dede de Germaine'le birlikte yaşayacağı geleceğin yolunu hazırlamaktadır. Bu nedenle üç yıllık kur dönemi, hikâyenin romantik olduğu kadar emek ve sabır üzerine kurulmuş tarafıdır.

Bunun karşısında Germaine'in ailesi vardır. "İlkeler vardı" cümlesi, dönemin toplumsal dünyasına küçük ama etkili bir gönderme yapar. Gençlerin ilişkileri bugünkü kadar serbest değildir; annenin sürekli yanında bulunması, Germaine'in eve zamanında dönmek zorunda olması, genç adamın aile tarafından gözetilmesi dönemin ahlaki sınırlarını gösterir. Dede bütün bu engelleri aşarak sonunda evlenme teklif eder. Üstelik teklif sahnesi de klasik romantik anlatıların aksine biraz komiktir: "Jules, bir şey söylesene!" demesi ve Jules'un "Bana göre hava hoş, yeter ki mutlu olsun..." cevabı, büyük aşk anını gündelik aile mizahının içine çeker.

Kilisedeki düğün görüntüsü ise hikâyenin en sakin ve en dokunaklı noktalarından biridir. "Sade bir gelinlik giymişti..." cümlesinin hemen ardından gelen "O zamanlar beyazın hâlâ bir anlamı vardı" sözü, yaşlı adamın geçmişe bakışındaki değişimi gösterir. Gençliğinde doğal olan bir şey artık onun için tarihsel bir ayrıntıya dönüşmüştür. Buradaki "o zamanlar", yalnızca gelinlik modasının değiştiği bir zamanı değil, bir dünyanın değiştiğini anlatır.

Asıl güçlü dönüş ise 48. sayfada gerçekleşir. Cedric'in "Bitti mi?" sorusuna dede önce kararsız cevap verir; ardından hikâyeyi keser ve marulları sulaması gerektiğini söyler. Cedric ise devamını ister. Burada torun aslında yalnızca hikâyenin devamını değil, dedesinin geçmişinin devamını istemektedir. Çünkü hikâye anlatıldığı sürece dede gençliğine ulaşabilmekte, gençliği de Germaine'i yeniden yanında tutabilmektedir.

Fakat dede artık geçmişi anlatmanın sınırına gelmiştir. "Hepsi bu!" der. Bu söz iki türlü okunabilir. Gerçekten anlatacakları bitmiş olabilir; fakat hemen ardından gelen davranışlar bunun yalnızca bir hikâyenin sonu olmadığını düşündürür. Marie-Rose, "Birdenbire tuhaflaştı" der. Cedric de "eski anıları tazelemenin" ona iyi gelmediğini söyler. Demek ki geçmişe dönmek dede için yalnızca mutluluk veren bir yolculuk değildir. Hatırlamak aynı zamanda kaybettiği insanlarla yeniden karşılaşmaktır.

Son karelerde yağmur özellikle anlam kazanır. Dede marulları sulamak için yağmura rağmen harekete geçmek ister. Cedric'in mantığı açıktır: "Ama yağmur yağıyor!" Fakat Marie-Rose'un söylediği cümle hikâyenin anahtarını verir:

"Ama elinde başka bir şey kalmadığında, bir şeyleri tazelemek sana da keyif verecek!"

Buradaki "tazelemek" sözcüğü olağanüstü güzel seçilmiş. Bir yandan gerçekten bahçedeki sebzelerden söz edilir; öte yandan hafızanın tazelenmesi anlamına gelir. Dede marulları sulamak isterken aslında kendi geçmişini sulamaktadır. Yağmurun altında bahçeye çıkmak, geçmişin artık canlı tutulması gereken bir şey olduğunu gösterir.

Üstelik son sahnede yağmurun kendisiyle dedenin anıları arasında ince bir karşıtlık vardır. Dede yıllar önce demiryolu döşerken gençtir; şimdi yaşlıdır. O zamanlar önünde uzun bir hayat vardır, şimdi geride uzun bir hayat ve onun içinden seçip çıkarabildiği anılar kalmıştır. Raylar geleceğe, fotoğraf ve anılar geçmişe, yağmur ise şimdiki zamana aittir. Çizgi roman bu üç zamanı aynı anda yan yana getirir.

Bu nedenle bölümün en hüzünlü tarafı, açıkça bir ölüm sahnesi göstermemesidir. Anneanne artık yalnızca fotoğraftadır; dede ise onunla ilgili hatıraları anlatmaktadır. Ölüm doğrudan söylenmese bile yokluk fotoğrafın içinde sessizce durur. Dede Germaine'i anlatırken onu yeniden hayata getirir. Hikâye bittiğinde ise yeniden bugüne, yaşlılığına ve kaybına döner.

Cedric'in merakı ile Marie-Rose'un endişesi de bu noktada farklı iki tavrı temsil eder. Çocuk geçmişi bir macera gibi dinler; yetişkinler ise bu geçmişin dedede açtığı duygusal yarayı fark ederler. Cedric "devamını" isterken Marie-Rose onun artık neşesinin yerinde olmadığını görür.

Ve finalde dede ile Marie-Rose'un yağmur altında bahçeye çıkması, hikâyeyi yalnızca geçmişte bırakmaz. Geçmiş hatırlanmıştır; şimdi hayatın içine geri dönmek gerekir. Belki de bölümün asıl güzelliği burada: Anılar insanı geçmişe götürür, fakat hayat yine yağmurun altında, bahçede, marulların arasında devam eder.

Bu yüzden "Hatırla Dede...", yüzeyde bir aşk ve evlilik anısı anlatırken derinde yaşlanmayı, kaybı, hafızayı ve bir insanın geriye kalan hayatını anılarla nasıl sürdürdüğünü anlatan oldukça incelikli bir bölüm. En güzel yanı da bunu ağır bir dramla değil, mizah ile hüznü aynı karede tutarak yapması.