Ahmet Hâşim’e

hançerinden yazları akıtan elmas,
ince tozlarıyla bezer akşamı;
bir yerde muttasıl kanar o güller;
dağ dağ yarama basar akşamı…

yaldızları dökülmüş bu ‘semâ’nın
biri gelse de götürse şunu;
işte eski kitap! eski püskü sararmış;
hilmi, gel aç önüne çocukluğunu!..

çöktü akşam, üstümüze yıkıldı;
vakittir, artık perdeyi indir!
atılacak eşyayım, öyle yığıldım
ve bildim ki insan hüzün içindir…

Hilmi Yavuz

Bu şiir, akşamı yalnızca bir günün sonu olarak değil, insanın geçmişiyle, yaşlanmayla, hatırayla ve kaçınılmaz hüzünle karşılaşma anı olarak kuruyor. Hilmi Yavuz'un şiirinde sık görülen eski kelimeler, klasik şiir çağrışımları ve modern varoluş duygusu burada çok yoğun biçimde birleşmiş.

1. Şiirin temel duygusu: Akşam = hüzün

Şiirin merkezinde “akşam” var. Fakat bu akşam, romantik bir günbatımı değil.

“çöktü akşam, üstümüze yıkıldı;”

Buradaki “çökmek” ve özellikle “üstümüze yıkılmak”, akşamı neredeyse fiziksel bir ağırlığa dönüştürüyor. Akşam artık dışarıda gerçekleşen bir doğa olayı değil; insanın üzerine kapanan bir şey.

Bu yüzden son dizedeki:

“ve bildim ki insan hüzün içindir…”

şiirin bütün anlamını geriye doğru değiştiriyor.

Şair aslında akşamı anlatırken insanın varoluşunu anlatıyor.

2. “Hançer” neden önemli?

Şiirin başlığı “Akşam ve Hançer.”

İlk dizede:

“hançerinden yazları akıtan elmas,”

çok güçlü ve alışılmadık bir imge var.

Burada hançer, kesen, yaralayan, içine giren bir nesne. Akşam da daha sonra:

“bir yerde muttasıl kanar o güller;
dağ dağ yarama basar akşamı…”

diyor.

Dolayısıyla şiirde akşam = yara açan bir şey.

Ama ilginç olan şu: Akşam sadece yaralamıyor; “yaraya basılıyor.”

Bu, Türkçedeki “yaraya tuz basmak” çağrışımını da hatırlatıyor. Akşam, geçmişte zaten var olan acıyı yeniden harekete geçiriyor.

Burada “gül” de klasik şiirin önemli sembollerinden biri. Gül + kan + hançer + yara kelimeleri şiire klasik Doğu şiirinin estetik dünyasını getiriyor.

Fakat Hilmi Yavuz bunu yalnızca geçmişi taklit etmek için kullanmıyor. Klasik imge dünyasını modern insanın yalnızlığına ve geçmiş duygusuna taşıyor.

3. “Elmas” ile “hançer” arasındaki karşıtlık

İlk dizedeki:

“hançerinden yazları akıtan elmas”

çok dikkat çekici.

Elmas ışığı, parlaklığı, güzelliği çağrıştırırken hançer ölüm ve yaralanmayı çağrıştırıyor.

Yani şiirin daha ilk dizesinde iki şey birleşiyor:

güzellik + acı

Bu, şiirin tamamında devam edecek olan temel anlayış.

Akşam güzeldir ama aynı zamanda yaralar.

Geçmiş güzeldir ama hatırlamak acı verir.

Çocukluk değerlidir ama artık geri dönülemez.

Şiir güzeldir ama taşıdığı duygu hüzündür.

4. İkinci bölüm: Şimdiden geçmişe geçiş

İkinci kıta şiirin yönünü değiştiriyor:

“yaldızları dökülmüş bu ‘semâ’nın
biri gelse de götürse şunu;”

Buradaki “semâ” kelimesi “gökyüzü” anlamıyla düşünülebilir; fakat “yaldızları dökülmüş” ifadesi onu eski, süsü bozulmuş bir nesneye dönüştürüyor.

Sanki gökyüzü bile artık eski bir eşya.

Ve hemen ardından:

“işte eski kitap! eski püskü sararmış;”

geliyor.

Burada şiir gökyüzünden kitaba, dış dünyadan hatıraya geçiyor.

“Eski”, “eski püskü”, “sararmış” kelimeleri özellikle önemli.

Çünkü şiirin asıl meselesi artık akşam değil:

geçmiş.

5. “Hilmi, gel aç önüne çocukluğunu!”

Bence şiirin en güçlü dizelerinden biri bu:

“hilmi, gel aç önüne çocukluğunu!..”

Şair burada kendisine üçüncü kişi gibi sesleniyor.

“Çocukluğumu hatırlayayım” demiyor.

“Hilmi, gel…”

diyor.

Bu kullanım insanda bir kendinden uzaklaşma duygusu yaratıyor. Şair bugünkü Hilmi ile geçmişteki çocuk Hilmi'yi birbirinden ayırıyor.

Daha önemlisi:

“çocukluğunu açmak”

çok güzel bir metafor.

Sanki çocukluk bir kitap.

Sayfaları açılıyor.

Ama o kitabın sayfaları sararmış.

Dolayısıyla geçmiş, canlı biçimde geri gelmiyor; eski bir kitap gibi karşımıza çıkıyor.

Bu noktada şiir aslında şunu söylüyor:

İnsan geçmişine dönebilir ama geçmiş artık yaşanabilir bir zaman değildir; yalnızca okunabilir bir hatıradır.

6. “Perdeyi indir”: Hayatın sonuna yaklaşma

Üçüncü kıta şiiri varoluşsal bir noktaya taşıyor:

“çöktü akşam, üstümüze yıkıldı;
vakittir, artık perdeyi indir!”

Buradaki “perde” iki anlam taşıyor.

Birincisi tiyatro perdesi:

Oyun bitti.

İkincisi hayatın perdesi:

Hayatın sonuna gelindi.

“Artık perdeyi indir” ifadesi bu nedenle şiirde ölüm çağrışımını taşıyor.

Fakat şair doğrudan “ölüm” demiyor. Bunun yerine tiyatro imgesini kullanıyor.

Bu da şiiri daha incelikli hale getiriyor.

7. “Atılacak eşyayım, öyle yığıldım”

Şiirin belki de en sarsıcı dizesi:

“atılacak eşyayım, öyle yığıldım”

Burada insan kendisini değerli bir varlık olarak değil, artık işe yaramayan bir eşya olarak görüyor.

“Yığıldım” fiili de çok önemli.

İnsan artık yaşayan, hareket eden bir özne değil.

Bir kenara bırakılmış.

Kullanılmış.

Eskimiş.

Atılmayı bekleyen bir eşya.

Bu dize, ikinci kıtadaki “eski kitap”, “sararmış”, “eski püskü” ifadelerinin devamıdır.

Şiirde insanın kendisi de zamanla birlikte eskiyen bir nesneye dönüşüyor.

8. Son dize bütün şiirin anahtarı

“ve bildim ki insan hüzün içindir…”

Burada şiir birden bire kişisel olmaktan çıkıyor.

Şair artık:

“Ben hüzünlüyüm.”

demiyor.

“İnsan hüzün içindir.”

diyor.

Yani kendi deneyimini insanın genel kaderine dönüştürüyor.

Bu nedenle şiirin hüznü yalnızca:

• yaşlanmanın hüznü,
• çocukluğa özlemin hüznü,
• akşamın hüznü,
• geçmişin hüznü

değil.

Daha derin bir şey:

İnsan, zamanı durduramadığı için hüzünlüdür.

Çünkü insan:

• geçmişini hatırlar,
• geçmişine dönemediğini bilir,
• yaşlandığını fark eder,
• güzelliğin geçici olduğunu görür,
• sonunda hayatın perdesinin ineceğini bilir.

Dolayısıyla hüzün insanın bilincinin bedelidir.

9. “Ahmet Hâşim’e” ithafı neden anlamlı?

Şiirin başındaki:

Ahmet Hâşim’e

ithafı özellikle anlamlı.

Çünkü Ahmet Hâşim denildiğinde akla hemen akşam, gölgeler, renkler, belirsizlik, hüzün ve sembolist şiir gelir.

Hâşim'in şiir dünyasında akşam çok özel bir yere sahiptir.

Hilmi Yavuz burada Hâşim'i taklit etmiyor; onun şiirindeki akşam ve hüzün damarını alıp başka bir zamana taşıyor.

Bu açıdan şiir, bir bakıma Hâşim'le konuşan bir şiir.

Hâşim'in “akşam”ı estetik ve sembolik bir atmosferken, Hilmi Yavuz'da akşam daha belirgin biçimde geçmiş, yaşlılık, ölüm ve insanın varoluşuyla birleşiyor.

10. Şiirin yapısındaki çok güzel dönüşüm

Şiiri üç aşamada okumak mümkün:

I. kıta → AKŞAM

Akşam doğayı yaralıyor.

II. kıta → GEÇMİŞ

Akşam geçmişi ve çocukluğu hatırlatıyor.

III. kıta → VAROLUŞ

Geçmişin farkına varan insan, kendi sonunu görüyor.

Yani şiirin hareketi:

Akşam → Hatıra → Çocukluk → Yaşlanma → Ölüm → Hüzün

şeklinde ilerliyor.

Bu nedenle son dize, şiirin dışından gelmiş bir sonuç değildir. Şiirin başından beri hazırlanan sonuçtur.

Benim şiirde en güçlü bulduğum üç dize

“dağ dağ yarama basar akşamı…”

Akşamın dışarıdaki bir görüntü olmaktan çıkıp kişisel acıya dönüşmesi.

“hilmi, gel aç önüne çocukluğunu!..”

Çocukluğun bir kitap gibi açılması; geçmişe dönülemeyeceğinin sezilmesi.

“ve bildim ki insan hüzün içindir…”

Bireysel hüznün insanlık durumuna dönüştürülmesi.

Sonuç

“Akşam ve Hançer”, görünüşte bir akşam şiiri; gerçekte ise zamanın insan üzerindeki tahribatını anlatan bir şiir.

Hançer yaralıyor, akşam yaraya basıyor, eski kitap geçmişi açıyor, çocukluk geri çağrılıyor, perde kapanıyor ve insan kendisini “atılacak eşya” olarak görüyor.

Bütün bu imgelerin vardığı yer tek bir düşünce:

İnsan, zamanı hatırlayabilen ama geri çeviremeyen bir varlık olduğu için hüzünlüdür.

Ve şiirin en güzel taraflarından biri de şu: Hilmi Yavuz bunu doğrudan açıklamak yerine eski kitap, sararmış sayfa, hançer, gül, akşam, perde ve eşya gibi imgelerin birbirine eklenmesiyle hissettiriyor.