ABDULLAH EFENDİ'NİN RÜYALARI: İnsan, arzu, benlik ve hakikatin dayanılmaz ağırlığı

"Bazı hakikatler insanı aydınlatmaz; yaşadığı dünyanın ışığını elinden alır.”

Abdullah Efendi'nin Rüyaları - Ahmet Hamdi Tanpınar – Bütünlüklü Öykü Çözümlemesi

Giriş: Kendi hayatına dışarıdan bakan insan

Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Abdullah Efendi'nin Rüyaları, insanın kendi varlığıyla kurduğu ilişkinin ne kadar kırılgan olduğunu anlatan, olağanüstü bir psikolojik ve metafizik derinliğe sahip bir öyküdür. Anlatı, bir grup arkadaşın içki içtiği, eğlendiği bir gecede başlar. Ancak bu sıradan eğlence ortamı, Abdullah Efendi'nin bilincinde giderek büyüyen bir değişimin sahnesine dönüşür. İnsanların yüzleri, bedenleri, eşyalar ve nihayet kendi varlığı, alışılmış görünüşlerinin dışına çıkar.

Öykünün merkezindeki Abdullah Efendi, kendisini bir türlü bütünüyle yaşayabilen bir insan değildir. Eğlenirken bile eğlendiğini denetler, konuşurken kendisini dinler, davranışlarının ne kadar yerinde olduğunu sorgular. Başkalarının arasında bulunduğu zamanlarda bile kendi içine çekilmiş ikinci bir benliğin gözetimi altındadır. Bu yüzden hayatın doğal akışına katılmak yerine, çoğu zaman kendi hayatını dışarıdan seyreden bir insana benzer.

Tanpınar'ın asıl meselesi, olağanüstü olayların kendisinden çok, insanın kendisiyle, başkalarıyla ve dünyayla kurduğu ilişkinin bozulmasıdır. Abdullah'ın yaşadığı gece, bu bozulmanın giderek bütün varlığına yayılmasının hikâyesidir.

Öykünün en önemli düşünsel gerilimi ise şurada belirir: İnsan, hayatı ve başkalarını daha derinden tanımak istedikçe, onları yaşanabilir kılan bazı yanılsamalardan da uzaklaşabilir. Hakikati bütün çıplaklığıyla görmek, her zaman özgürleştirici değildir. Bazen insanın dünyayla arasındaki son bağı da koparabilir.

1. İkinci Abdullah Efendi: Kendisini yaşamaktan çok seyreden insan

Öykünün başlangıcında Abdullah Efendi'nin kişiliğini belirleyen temel özellik, kendi benliğinden kurtulamamasıdır. Tanpınar, onun içinde sürekli gözlem yapan, yargılayan, küçümseyen ve her davranışını denetleyen ikinci bir şahsın bulunduğunu anlatır. Bu ikinci Abdullah, sıradan bir iç ses değildir. Neredeyse evin asıl sahibi, öteki Abdullah ise onun yönetimindeki kiracı gibidir.

Bu benzetme son derece anlamlıdır. İnsan kendi hayatının sahibi olduğunu düşünür; fakat Abdullah'ın hayatında durum tersine dönmüştür. Yaşayan benlik, kendisini sürekli gözetleyen ve eleştiren başka bir benliğin denetimi altındadır.

Bu nedenle Abdullah'ın eğlenmesi bile doğal değildir. Arkadaşlarıyla birlikteyken onları taklit eder, nükte yapar, açık saçık konuşur. Fakat bunları yaparken bile kendisini gözlemlemeyi sürdürür. Eğlendiğini bilerek, hatta eğlendiğini hesaplayarak eğlenir.

Tanpınar burada insanın kendi bilincinin tutsağı olma durumunu gösterir. Abdullah'ın sorunu yalnızca fazla düşünmesi değildir; düşüncenin hayatın kendisine müdahale etmesidir. O, yaşadığı anın içinde kaybolamaz. Her anın yanında onu değerlendiren, yargılayan ve küçümseyen başka bir benlik vardır.

Öykünün devamında yaşanacak bütün olağanüstü olaylar, aslında bu başlangıçtaki bölünmenin genişlemesidir. Önce insanın içinde iki Abdullah vardır; sonra bu ikilik dış dünyaya taşar ve sonunda bedeninden ayrılmış bir gölgeye dönüşür.

2. Eğlence ortamı: Gündelik hayatın içine sızan yabancılık

Beş arkadaşın içki içtiği lokanta, ilk bakışta neşeli ve sıradan bir mekândır. Abdullah da bu gece arkadaşları gibi olabilmenin sevincini yaşamaktadır. Ancak bu mutluluğun geçici olduğunu kendisi de bilmektedir.

Tanpınar'ın burada kurduğu karşıtlık önemlidir: Bir yanda kendisini hayatın akışına bırakabilen insanlar, diğer yanda yaşadığı her şeyi zihninde yeniden değerlendiren Abdullah vardır.

Arkadaşlarının konuşmalarını birbirlerini dinlemeden sürdürmeleri bile anlamlıdır. Herkes güzel şeyler söylediğine emindir; kimsenin gerçekten dinlenmeye ihtiyacı yoktur. Onlar hayatın içinde kendiliğinden var olabilirken Abdullah, hayatın içinde bulunmanın nasıl bir şey olduğunu bile hesaplamak zorundadır.

Bu nedenle içki, Abdullah için yalnızca sarhoşluk aracı değildir. Kendi benliğinin baskısından kurtulma imkânıdır. İçindeki ikinci şahsın sesinin zayıflaması, ona daha önce yaşayamadığı bir hafiflik verir.

Ne var ki bu hafiflik, bastırılmış olanın ortadan kalkması değildir. Bir süreliğine susan iç denetim, yerini çok daha sarsıcı bir bilinç değişimine bırakacaktır.

3. İlk kadın: Bütünlük yanılsaması ve bedenin gizli dili

Öykünün düşünsel bakımdan en önemli sahnelerinden biri, Abdullah'ın masada oturan ilk kadını gözlemlemesidir.

Tanpınar kadını şöyle tasvir eder:

“Her istediği zaman dudaklarının ıslaklığına ve gözlerinin parıltısına biraz daha mânâ koymasını bilen kadınlardandı.”

Bu ifade, kadının güzelliğinin farkında olduğunu ve bu güzelliği bilinçli biçimde kullanabildiğini düşündürür. Kadın yalnızca güzel değildir; bakışının, dudaklarının ve yüz ifadesinin karşısındaki insan üzerinde nasıl bir etki oluşturabileceğini de bilmektedir.

Abdullah, kadının erkeği dinleyişini izler. Nefesinin boynunu şişirmesi, omuzlarının teslimiyeti ve bütün bedeninin karşısındaki erkeğe yönelmiş görünmesi, onda kusursuz bir aşk tablosu oluşturur.

Kendi kendine, bu erkeğin tanıdığı insanların en mutlusu olduğuna karar verir.

Burada Abdullah'ın aradığı şey yalnızca bir kadın güzelliği değildir. Bir insanın bütün varlığıyla başka bir insana yönelmesi, bütün arzularının ve davranışlarının tek bir sevgi etrafında birleşmesi düşüncesidir.

Kadının başı, dudakları, omuzları, göğsü ve bütün bedeni aynı erkeği dinlemektedir. Abdullah, bu teslimiyetin bedenin bütün parçalarında aynı şekilde devam edeceğinden emindir.

Ancak ayaklara ve bacaklara yönelen bakış, bütün bu tabloyu parçalar.

Kadının dudaklarıyla bacakları ayrı ayrı şeyler konuşmaktadır. Üst bedenin gösterdiği teslimiyet ile alt bedenin taşıdığı arzu birbirinden farklıdır.

Bu sahnenin korkutuculuğu, kadının sadakatsizliğinden ibaret değildir. Asıl sarsıcı olan, Abdullah'ın karşısındaki insanı tek bir bütün olarak anlamlandırma çabasının boşa çıkmasıdır.

İnsan, sevdiği kişinin kendisine yakınlığını çoğu zaman onun bütün varlığının kendisine yönelmesi şeklinde yorumlamak ister. Oysa insanın iç dünyası, tek bir ilişkinin ve tek bir arzunun sınırlarına sığmaz.

Bir insan aynı anda birbirinden farklı duygular, arzular ve çelişkiler taşıyabilir. Sevdiği kişiye yakınlık duyarken kendisine ait başka bir dünyayı da koruyabilir.

Abdullah'ın korkusu, tam da bu bağımsızlığın görünür hâle gelmesinden kaynaklanır.

İnsan, sevildiği hâlde bağımsızlığını koruyan bir varlıktır. Bir insanı sevmek, onun iç dünyasının tamamına sahip olmak değildir.

Tanpınar bu düşünceyi doğrudan anlatmak yerine, bedenin birbirinden ayrılmış dillerini konuşturur. Böylece insanın parçalı varoluşunu grotesk bir görüntüye dönüştürür.

Burada önemli bir ayrım da yapmak gerekir: Bu sahne, kadınların doğasına ilişkin bir hüküm olarak okunmamalıdır. Kadının gerçek iç dünyasını bilmiyoruz. Gördüğümüz şey, Abdullah'ın zihninde oluşan görüntü ve onun bu görüntüye yüklediği anlamdır. Dolayısıyla sahne, kadın kadar erkek bakışının ve sahiplenme arzusunun da sorgulanmasına imkân verir.

4. Yıldızlı gece: Ulaşılmaz aşkın yarattığı metafizik yarılma

İlk kadının bedeninde gördüğü ayrışma, Abdullah'ın daha önce yaşadığı bir tecrübeyi hatırlamasına yol açar.

Üç yıl önce, odasında yapayalnız ve ümitsizlik içinde sevgilisini beklerken apartmanın çatısının uçtuğunu, yıldızların odasına dolduğunu ve sevdiği kadının yıldızların arasından kendisine geldiğini görmüştür.

Bu olay, onun hayatındaki en büyük maceradır.

Abdullah, sevdiği kadını hiçbir zaman kendisiyle aynı dünyaya ait görmemiştir. Onu ulaşılmaz, başka bir âlemden gelmiş, neredeyse insanüstü bir varlık olarak düşünmüştür. Bu nedenle ona yaklaşamamış, sevgisini yaşamak yerine onu zihninde büyütmüştür.

Kadının yıldızlar arasından odasına girmesi, Abdullah için bu düşüncenin gerçekleşmesidir. Sevgilisi, kendi cevherinde görünmüştür.

Bu sahnede aşkın iki yüzü belirir. Bir tarafta insanın ulaşamayacağı kadar yücelttiği sevgili, diğer tarafta bu yüceliğin yarattığı yalnızlık vardır.

Abdullah'ın yaşadığı mutluluk gerçek bir yakınlıktan değil, erişilmez olanın kendisine görünmesinden doğar. Üstelik bu mutluluğun yanında sevgilisini bir daha göremeyeceğini bilmenin acısı da vardır.

Burada Tanpınar'ın önemli bir düşüncesi ortaya çıkar: İnsan bazen sevdiği kişiyi gerçek bir ilişki içinde tanımaktan çok, kendi zihninde yarattığı ideal varlığa bağlanır.

İdealize edilen sevgili, gündelik hayatın sıradanlıklarından uzaklaştırılmıştır. Fakat bu uzaklık, gerçek bir yakınlık kurulmasını da engeller.

Abdullah'ın daha sonraki kadın sahnelerinde karşılaştığı dehşet, bu ideal aşk anlayışının devamıyla ilgilidir. Gerçek insanın çelişkileri, bedensel ihtiyaçları ve bağımsız arzuları, onun zihninde kurduğu kusursuz güzellik anlayışına sığmaz.

5. İkinci kadın: Güzelliğin yok oluşu ve arzunun yaratıcı gücü

İlk kadının ardından karşısına çıkan ikinci kadın, Abdullah'a başlangıçta daha güvenilir bir mutluluk ihtimali sunar.

Sarışın, elâ gözlü ve güzel kadın, karşısındaki erkeği hayranlıkla dinlemektedir. Abdullah, bu defa olağanüstü bir yaratıkla değil, sıradan bir kadınla karşı karşıya olduğunu düşünerek rahatlar.

Fakat erkek kadının elini öpmek üzereyken kadın ortadan kaybolur. Geriye yalnızca elbiseler, çamaşırlar ve biçimini yitirmiş bir beden görüntüsü kalır.

Erkeğin konuşması ve okşamasıyla kadın yeniden biçim kazanır.

Bu sahne, ilk kadının bedenindeki ayrışmanın başka bir biçimde sürdürülmesidir. İlkinde bedenin farklı parçaları farklı şeyler söylerken burada bedenin güzelliği ve varlığı, karşısındaki erkeğin arzusuyla yeniden kurulmaktadır.

Abdullah'ın gördüğü erkek, sevdiği kadını her defasında yeniden yaratmak zorunda olan bir insan gibidir.

Bu durum, Abdullah'a Sisifos'un bitmeyen cezasını hatırlatır. Her defasında yeniden başlayan, hiçbir zaman tamamlanmayan bir çaba...

Aşk burada yalnızca karşılıklı bir yakınlık değil, sevilen kişiyi yeniden yaratma zorunluluğuna dönüşür.

Fakat bu görüntüde daha derin bir soru vardır: Sevdiğimiz insanı kendi arzumuzun içinde mi görüyoruz, yoksa onun bizden bağımsız varlığını da tanıyabiliyor muyuz?

Tanpınar'ın ikinci kadın sahnesi, insanın sevgiyi kendi beklentileriyle biçimlendirme eğilimini düşündürür. Kadının kendisine ait varlığı, erkeğin bakışında sürekli yeniden şekillenmektedir.

Böylece ilk iki kadın sahnesi birbirini tamamlar. İlkinde kusursuz teslimiyet düşüncesi parçalanır; ikincisinde güzelliğin ve varlığın bağımsızlığı kuşkuya düşer.

Sevdiğimiz insan bize çok yakın olabilir; fakat hiçbir zaman bütünüyle bizim değildir. Onun bize açtığı kapıların ardında bile yalnızca kendisine ait odalar vardır. Ve insan bazen en çok, sevdiği kişinin kendisine ait olmayan o odalarından korkar.

Başkasının Mutluluğunda Kendi Yoksunluğunu Görmek

Abdullah’ın masadaki çifte bakarken kendi kendine söylediği sözler, hikâyenin en hazin psikolojik anlarından birini oluşturur: “Şu karşımda oturan erkek muhakkak ki tanıdığım insanların en mesududur.” Bu cümlede, bir kadının bütün varlığıyla bir erkeğe yöneldiği düşüncesinden doğan bir mutluluk tasavvuru vardır. Abdullah, kadının başından dudaklarına, omuzlarından göğsüne kadar bütün bedenini erkeğe dönük işaretler olarak okur; hatta henüz görmediği, yalnızca hayal ettiği bacaklarında bile aynı teslimiyeti bulacağından emindir.

Fakat bu mutluluk tasviri, Abdullah’ın kendi yoksunluğunu da ele verir. Karşısındaki erkeğin sahip olduğunu düşündüğü şey, Abdullah’ın kendi hayatında bulamadığı yakınlıktır. O, sevdiği kadına ulaşamamış, onunla karşılıklı ve somut bir birliktelik kuramamış; sevgisini büyük ölçüde kendi içinde, erişilmez bir ideal olarak yaşamıştır. Şimdi karşısında, sevdiği insanın bütün varlığıyla kendisine yöneldiğini sandığı bir erkek görür. Bu yüzden o erkeği mutlu ilan eder. Belki de onun mutluluğuna duyduğu hayranlık, kendi mahrumiyetinin başka bir biçimde dile gelişidir.

Ne var ki Abdullah’ın bu mutluluk tasavvuru daha kurulurken bir yanılgının üzerine oturur. Kadının görünüşünden hareketle onun bütün iç dünyasını bildiğini sanır. Bir insanın bakışlarından, nefesinden, bedeninin duruşundan onun bütün arzusunu ve iradesini okuyabileceğine inanır. Oysa kadının bacaklarının dudaklarından başka bir şey söylemesi, bu bütünlük hayalini parçalar. Abdullah’ın korktuğu şey yalnızca kadının bedenindeki tuhaflık değildir; kendi kurduğu mutluluk düşüncesinin de güvenilmez hâle gelmesidir.

Buradaki hazin ironi şudur: Abdullah, başka bir erkeğin mutluluğunu kadının kendisine bütünüyle ait olduğu düşüncesinde bulur; fakat aynı anda bu aidiyetin bir yanılsama olabileceğini de görmeye başlar. Arzuladığı şeyin, yani sevilen insanın bütün varlığıyla kendisine yönelmesinin, gerçek bir insanı tanımaktan çok onun üzerinde kurulan bir hayal olabileceğini sezmiştir. Bir kadının sevgisi, yakınlığı ve bedensel teslimiyeti, onun bütün iç dünyasının bir başkasına geçtiği anlamına gelmez.

Bu nedenle Abdullah’ın karşısındaki erkeğe duyduğu hayranlık, basit bir kıskançlık değildir. O, hem sahip olamadığı bir yakınlığın özlemini çeker hem de bu yakınlığın arkasında saklı kalabilecek bağımsızlığı, çelişkiyi ve bilinmezliği fark eder. İstediği mutluluğun belki de hiçbir insan ilişkisinde bütünüyle mümkün olmadığını sezer; ama bu sezgi onu özgürleştirmez, aksine daha da yalnızlaştırır.

Belki de sahnenin asıl hüznü burada yatar: Abdullah, bir erkeğin mutluluğunu bir kadının ona ne ölçüde ait olduğuyla ölçmektedir. Oysa insanın gerçek mutluluğu, sevdiği kişinin bütün varlığına sahip olmakta değil, kendisine ait olmayan bir iç dünyası bulunduğunu bilerek yine de onun tarafından sevilmektedir. Bir insanın seni seçmesi, sana bütün sırlarını teslim etmesi demek değildir. Sevilmek başka, bir başkasının bütün varlığını kendine mal etmek başkadır.

Abdullah bu ayrımı henüz huzurla kabul edebilecek durumda değildir. Fakat gördüğü tuhaflık, onu bu gerçekle yüz yüze getirir. Başkasının mutluluğunda kendi yoksunluğunu görürken, arzuladığı mutluluk biçiminin de bir yanılsama olabileceğini fark eder. Onun trajedisi, hakikati hiç görememesi değil; hakikati sezdiği hâlde arzulamaktan vazgeçememesidir.

6. Eşyanın güvenilirliği: İnsanlardan kaçıp nesnelere sığınmak

Bu iki karşılaşmanın ardından Abdullah, gördüklerinin gerçek olmadığına inanmak ister. Masalar, sandalyeler ve diğer eşyalar eski yerlerinde durmaktadır.

İnsanlar değişebilir; fakat eşya değişmez. En azından Abdullah'ın o andaki düşüncesi budur.

Bir saksı, bir sedir, bir masa, bir duvar ve bir kapı, ona güvenilir görünür. İnsanların gizli arzularından, çelişkilerinden ve anlaşılmaz yönlerinden uzaklaşmak ister.

Ancak eşyanın değişmezliğine ilişkin bu güven de kısa sürede sorgulanmaya başlar.

Bu ayrıntı öykünün bütünü açısından önemlidir. Çünkü Abdullah'ın yabancılaşması yalnızca insanlarla sınırlı kalmaz. Önce insanlardan, sonra nesnelerden, daha sonra da kendi bedeninden uzaklaşır.

İnsanların iç dünyası kadar eşyanın görünüşü de onun için güvenilir olmaktan çıkar.

Abdullah'ın temel sorunu, dünyayı artık alışılmış sınırları içinde algılayamamasıdır. Hayatın sıradanlığı, onun için bir huzur kaynağı olmaktan çıkıp kaybedilmiş bir imkâna dönüşür.

7. Yaşlı zamparanın odası: Arzunun zamana yenilmesi

Abdullah'ın arkadaşlarıyla gittiği ilk ev, aradığı güzellik ve mutluluğun tam karşıtını sunar.

Küçük, kirli ve mezar kadar dar odada, tavana yakın bir zembile yerleştirilmiş korkunç derecede yaşlı bir adamla karşılaşır.

Bu ihtiyar, geçmişte bu yatakta yaşadığı cinsel maceraları anlatır. Marika, Eleniça, Kalyopi ve diğer kadınların isimlerini sayar. Gençliğini, kadınlarla geçirdiği günleri ve eski zevklerini hatırlamaktadır.

Fakat şimdi yaşlı ve çaresiz bir bedenden ibarettir.

Bu sahne, arzunun zaman karşısındaki trajedisini gösterir. Bir zamanlar hayatın merkezinde bulunan hazlar, sonunda ihtiyarın hatıralarına ve bitkin bedenine sıkışmıştır.

Abdullah'ın karşılaştığı şey yalnızca çirkinlik değildir. Arzunun ölümlülüğü, bedenin geçiciliği ve gençliğin kayboluşudur.

İlk kadın sahnesinde bedenin parçaları ayrı ayrı konuşmuştu. İkinci kadın sahnesinde beden yok olup yeniden yaratılmıştı. Burada ise beden, zamanın aşındırıcı gücü karşısında neredeyse bir kalıntıya dönüşmüştür.

İhtiyarın geçmişteki kadınları sayması, yaşanmış hayatın bir tür envanteridir. Fakat bu envanterde sevgi, yakınlık veya ortak bir hayat yoktur. Kadınlar, yaşlı adamın geçmişteki cinsel hazlarının isimlerine dönüşmüştür.

Abdullah bu manzaradan kaçmak ister. Fakat asıl kaçamadığı şey, arzunun bir gün kendi bedenini de aynı sona götüreceği düşüncesidir.

Bu karşılaşma, aşk ile cinsel arzu arasındaki farkı da belirginleştirir. Abdullah, bütün bu çirkinlikleri unutmak için aşkı bir kurtuluş olarak düşünür. Onun gözünde aşk, insanı yeniden gençleştirecek, bütün yorgunluklarını giderecek ve hayatın sefaletinden kurtaracak büyük bir pınardır.

Fakat bu ideal beklenti, birazdan karşılaşacağı başka bir gerçeklikle yeniden sarsılacaktır.

8. Takma göğüs ve canlanan fotoğraf: Güzellik tasarımının çöküşü

İkinci ev, Abdullah'ın beklentilerine ilkinden daha uygundur. Kadınlar daha güzel, oda daha temizdir. Abdullah, uzun boylu genç bir kadını seçer.

Onun bedenini seyretmek ve arzuladığı güzelliği yaşamak ister. Ancak bu kez de beklenmedik bir gerçek ortaya çıkar: Kadının sağ göğsü takmadır ve kadın bunu çıkardığını, yeniden takmayı unuttuğunu söyleyerek telaşla odadan kaçar.

Bu sahnenin önemi, Abdullah'ın ideal güzellik anlayışının yeniden bozulmasıdır.

Kadın bedeni, Abdullah'ın zihninde doğal ve kusursuz bir bütün olarak yer almıştır. Fakat karşısına çıkan gerçeklik, bu tasarımın dışındadır.

Burada Tanpınar'ın ilk kadın sahnesiyle kurduğu bağlantı da dikkat çekicidir. Abdullah başlangıçta bir kadının bedenini tek bir anlamın ifadesi olarak okumak istemişti. Şimdi ise bedenin görünüşüyle gerçekliği arasındaki farkla karşılaşmaktadır.

Kadının takma göğsü, güzelliğin de kimi zaman kurulmuş, tamamlanmış ve sunulmuş bir görüntü olduğunu hatırlatır.

Fakat bu sahnenin ardından duvardaki eski fotoğraf canlanır. Fotoğraftaki karı koca, korkunç ve kaba bir dansa başlar. Üstelik küçük çocuk da uyanmış, bu dansı alkışlayarak onlara eşlik etmektedir.

Bu sahne, öykünün erotik gerilimini başka bir düzeye taşır.

Abdullah artık yalnızca insanların bedenlerinde saklanan sırları değil, cinsel arzunun kaba ve hayvani biçimlerini de görmektedir.

Fotoğraftaki çiftin dansı, onun zihnindeki aşk ve güzellik düşüncesinin tam karşısındadır. Ortada yücelik, incelik veya ruhsal yakınlık yoktur. Arzunun kendisini tekrar eden, ilkel ve doyumsuz hareketleri vardır.

Küçük çocuğun alkışları ise sahnenin rahatsız edici etkisini artırır. Çocuk, masumiyetin simgesi olmaktan çıkarak bu tuhaf gösterinin bir parçasına dönüşür.

Abdullah'ın kaçışı, aslında kendi ideal aşk tasarımının gerçekliğin farklı yüzleri karşısında parçalanmasına verdiği tepkidir.

9. Yangın: Birinci benliğin ölümü

İkinci evden kaçan Abdullah, sokaklarda tek başına kalır. Arkadaşlarından uzaklaşmış, kendi varlığına ilişkin güvenini kaybetmiştir.

Yeniden lokantaya dönerek ilk benliğini, yani sandalyede bıraktığı gölgeyi bulmak ister.

Ancak lokanta yanmaktadır.

Abdullah, içeride bıraktığı gölgeyi kurtarmak için yangına girmek ister. Polis onu engeller. Daha sonra kendi bedeninin yanmış hâlde çıkarıldığını görür.

Bu sahne, öykünün en önemli dönüm noktalarından biridir.

Başlangıçta Abdullah'ın içinde bulunan ikinci benlik, birinci benliği sürekli denetleyen bir güçtü. Daha sonra Abdullah kendi varlığını üç adım ötede görmeye başlamış ve bilincini bu ikinci varlığa taşımaya çalışmıştı.

Şimdi ise birinci benliği gerçekten ölmüş gibidir.

Abdullah, kendi bedeninin ölümüne ağlar. Onu bir daha göremeyeceğini, dünyadaki herkesin kendisini ölü bileceğini düşünür.

Bu olayın sembolik anlamı açıktır: İnsan, kendisinden kurtulmaya çalışırken kendisini taşıyan bedeni ve hayatı da kaybedebilir.

Abdullah'ın asıl trajedisi, kendisini dışarıdan görebilmekle yetinmeyip kendi varlığını başka bir yere nakletmeye kalkışmasıdır.

Fakat bu ayrılma, ona beklediği özgürlüğü sağlamaz. Artık kendi bedeninden kopmuş, dünyadaki yerini kaybetmiş ve kendisini başkalarına açıklayamayacak bir duruma düşmüştür.

Bir insanın kendisini kurtarmak için geliştirdiği çözüm, sonunda onun varlığını imkânsızlaştırmıştır.

10. Kendi cenazesine hazırlanmak: İnsan kendisini ne kadar tanır?

Abdullah, kendi cenazesinin arkasından yürürken ilginç bir düşünceye kapılır. Cenaze törenine katılmayı, hatta kendi ölümü üzerine bir konuşma yapmayı hayal eder.

Kendi hayatını başkalarına anlatmak ister. İnsanların kendisi hakkında düşündüklerini öğrenmek, hayatının etrafında oluşan yanlışları düzeltmek ve kendi gerçekliğini ortaya koymak arzusundadır.

Burada Tanpınar'ın ironisi son derece güçlüdür.

Abdullah, hayatı boyunca kendisini anlamaya çalışmıştır. Fakat şimdi kendi ölümünün ardından kendisini anlatmak için bir konuşma hazırlamaktadır.

Üstelik bu konuşmada kendisini büyük bir trajedinin kahramanı olarak tasvir eder.

Kendi hayatını küçük bir talihin içine sıkışmış büyük bir ruhun hikâyesi olarak görür. Büyük olana, istisnai olana duyduğu özlem yüzünden sıradan hayatı yaşayamamıştır.

Tanpınar'ın burada kullandığı tiyatro benzetmesi de önemlidir. Abdullah'ın hayatı, küçük bir vodvilin içinde Sofokles veya Shakespeare kahramanı gibi davranmaya çalışan bir insanın hayatıdır.

Onun yaşadığı olaylar dışarıdan bakıldığında küçük ve gülünç olabilir. Fakat Abdullah bunları büyük bir ciddiyetle yaşar.

İşte trajedi ile komedi arasındaki sınır burada kaybolur.

Abdullah'ın kendisini anlatırken hazırladığı nutuk, öykünün en önemli psikolojik açıklamalarından birini içerir: Onun felaketi, hayatın içinde oynadığı rolü sürekli fark etmesidir.

İnsan bazen kendi hayatının kahramanı olmak ister. Fakat Abdullah, kahramanlık rolünü oynarken bile kendisini seyretmekten kurtulamaz.

Bu nedenle hayatı tamamlanmamış hareketlerden, yarıda kalmış jestlerden ve gerçekleşemeyen başlangıçlardan ibarettir.

11. İstikrah ve aşk: İdeal ile gerçek arasındaki uçurum

Abdullah'ın kendi cenazesinde yapmayı düşündüğü konuşmada bir başka önemli açıklama bulunur.

Onun ruhsal yapısının merkezinde istikrah, yani tiksinme duygusu vardır. Abdullah büyük bir mistiktir; fakat Tanpınar'ın ifadesiyle Allahsız bir mistiktir. Bu mistikliğin gayesi aşktır.

Ancak Abdullah aşkı o kadar idealleştirmiştir ki gerçek hayattaki görünüşüne tahammül edemez.

Bu ifade, öykünün bütün kadın sahnelerini yeniden değerlendirmemizi sağlar.

İlk kadında gizli arzuyu görür ve korkar. İkinci kadının bedeni kaybolduğunda dehşete kapılır. Yaşlı zamparanın odasında arzunun zaman karşısındaki çürümesini görür. Takma göğüs ve canlanan fotoğraf sahnelerinde ise bedenin kusurlarıyla ve cinselliğin kaba gerçekliğiyle karşılaşır.

Abdullah'ın aradığı aşk, gerçek insanların bedenlerinden ve çelişkilerinden arındırılmış bir güzelliktir.

Fakat böyle bir aşk, gerçek bir insanla yaşanamaz. Çünkü gerçek insan yalnızca güzellikten, teslimiyetten ve ideal duygulardan oluşmaz. Bedeni, arzuları, geçmişi, korkuları ve çelişkileri vardır.

Abdullah'ın trajedisi, aşkı yüceltmesi değil, onu gerçekliğin dışında bir yere yerleştirmesidir.

Böylece sevdiği insana yaklaşmak yerine, onun ulaşılmazlığını besler. Yakınlık kurmak yerine idealleştirmeyi seçer. İdealleştirdiği şeyi gerçek hayatta bulamayınca da gerçeklikten tiksinir.

12. Gece evleri: İnsanlığın görünmeyen yüzü

Abdullah, bir süre sonra denize bakan aydınlık bir yolda durur. Etrafındaki evleri izler. İlk başta uykuya dalmış, sessiz ve huzurlu bir şehir görür.

Ancak bakışları yeniden değişir. Evlerin içlerinde korkunç hareketler, hayvanlar, bitkiler ve tuhaf yaratıklar görmeye başlar. İnsanların gündelik hayatlarının arkasında saklı başka bir dünya açığa çıkar.

Bu sahnede Tanpınar'ın anlatısı kişisel psikolojinin sınırlarını aşarak daha geniş bir insanlık tasvirine dönüşür.

Pencerelerin ardında gördüğü şiddet, parçalanmış bedenler, kanlı sahneler ve doyumsuz arzular, insanın içindeki ilkel ve karanlık kuvvetleri temsil eder.

Burada artık tek tek insanların gizli yönlerinden değil, insanlığın ortak karanlığından söz edilmektedir.

İlk kadın sahnesinde bir insanın bedenindeki farklı arzuların ayrışmasını görmüştük. Şimdi bu ayrışma bütün bir insanlık manzarasına yayılmıştır.

İnsan bedeni, insani bütünlüğünü kaybetmekte; arzu ve içgüdüler, kişiliğin önüne geçmektedir.

Tanpınar'ın Sardanapal göndermesi de bu sahnenin anlamını güçlendirir. Tarihsel ve mitolojik bir çöküş imgesi üzerinden, doyumsuz hazların insanı nasıl kendi varlığından uzaklaştırabileceği anlatılır.

Abdullah'ın gördüğü bu mahşer, yalnızca dış dünyada yaşanan bir kâbus değildir. Onun kendi bilincinde büyüyen, insanın karanlık yönlerini bir araya getiren bir görüntüdür.

13. İki ile iki arasındaki şüphe: Benliğin matematiksel olarak parçalanması

Abdullah'ın gece boyunca rakamlara gösterdiği ilgi, başlangıçta küçük bir alışkanlık gibi görünür. Otomobil numarasını toplar, şişeleri sayar, tek ve çift sayılar arasında anlamlar arar.

Rakamlar onun için dünyayı düzenlemenin bir yoludur.

Özellikle bir rakamın tekliği, vahdeti ve bütünlüğü temsil etmesi önemlidir. Abdullah, kendisini de bütün ve bölünmez bir varlık olarak görmek ister.

Ancak gecenin ilerleyen saatlerinde bu güven de çöker.

İki ile ikinin dört ettiğinden şüphe etmeye başlar. Çünkü bu iki rakamdan birinin kesirli olabileceğini düşünür. Sonra ikinci ikinin kendisi olduğuna karar verir.

Böylece kendisinin de bölünebilir, parçalanabilir ve tamamlanmamış bir varlık olduğunu kabul etmek zorunda kalır.

Bu sahne, öykünün başındaki ikinci benlik düşüncesinin matematiksel bir devamıdır.

Başlangıçta kendi içinde iki ayrı şahıs taşıyan Abdullah, şimdi bu ikiliği rakamlar üzerinden yeniden yaşar. Fakat artık mesele iki benlikten ibaret değildir. Her benliğin de parçalanabileceğini düşünmeye başlamıştır.

Bir insanın kendisini tam, bütün ve değişmez bir varlık olarak görme arzusu, yerini parçalanma korkusuna bırakır.

Kesirler burada yalnızca matematiksel bir imge değildir. Abdullah'ın bütünlüğünü kaybetmesinin, kendisini bir arada tutan sınırların ortadan kalkmasının sembolüdür.

Aynı zamanda bu sahne, öykünün en önemli düşüncelerinden birini açık eder: İnsan, kendisini bir bütün olarak kurmaya çalışırken bile içinde sayısız parçayı taşır.

14. Geçmişin aynaları: İnsan kendi hayatının hakikatinden kaçabilir mi?

Abdullah'ın girdiği evde geçmiş hayatının çeşitli aşamalarını temsil eden aynalar vardır.

Bu aynalarda, geçmişte tanıdığı insanların gerçek yüzleri görünür. Bir zamanlar önem verdiği kişiler, şimdi hokkabaz, budala, yalancı, çıkarcı ve zalim insanlar olarak karşısına çıkar.

Abdullah onların gerçek yüzlerini daha önce de sezmiş, bazılarını kendi hayatında deneyimlemiştir. Fakat şimdi bu görüntüler çok daha çıplak ve acımasızdır.

Burada öykünün önemli bir başka yönü ortaya çıkar: Abdullah yalnızca başkalarının gizli arzularını değil, kendi geçmişinde kurduğu ilişkilerin gerçek yüzlerini de görmektedir.

İnsan, hayatını sürdürebilmek için bazen bazı şeyleri olduğundan daha güzel, daha anlamlı veya daha değerli görmek zorundadır.

Tanpınar'ın şu düşüncesi bu sahnenin anahtarıdır: İnsan yalansız yaşayamaz. Ölüm bile arkasında dayanacağı bir yalan olmazsa tahammül edilmez hâle gelir.

Bu ifade, öykünün en güçlü felsefi önermelerinden biridir.

Buradaki yalanı yalnızca bilinçli aldatma olarak anlamamak gerekir. İnsanların birbirlerine ilişkin iyi niyetli varsayımları, kendilerine dair korudukları olumlu tasarımlar, geçmişlerini anlamlı kılmak için oluşturdukları hatıralar da bu örtünün bir parçasıdır.

Abdullah'ın felaketi, bu örtünün ortadan kalkmasıdır.

Bir insanın gerçek yüzünü görmek, bazen onunla ilgili bütün ilişkileri yeniden değerlendirmeyi gerektirir. Fakat herkesin, her ilişkinin ve her geçmiş anının ardındaki karanlığı aynı anda görmek, insanın yaşama gücünü tüketebilir.

Abdullah artık insanların ellerini sıkarken bile onların yüzlerine bakamayacağını düşünmektedir.

Bu nedenle onun istediği şey yalnızca eski hayatına dönmek değildir. Gerçekliğin bütün çıplaklığıyla görünmediği, insanın bazı şeyleri bilmeden yaşayabildiği dünyaya dönmektir.

15. Su ve çocuk: Son sınav, sahip olma ve paylaşamama

Öykünün son bölümü, bütün anlatının en incelikli ve belki de en anlamlı karşılaşmasını içerir.

Abdullah büyük bir susuzluk içindedir. Uzun ve korkunç bir gecenin ardından bir bardak su içerek rahatlamak ister.

Bir sürahi görür ve ona yönelir. Ancak küçük bir çocuk, suyu içmemesi için yalvarmaya başlar.

Çocuk, bu suyun kendisine ait olduğunu, onunla oynadığını ve sürahinin içindeki renkleri seyrettiğini söyler. Su, onun için içilmesi gereken bir ihtiyaç değil, seyredilmesi gereken bir güzelliktir.

Abdullah suya ihtiyaç duyar. Çocuk ise suyu kendisine ait bir dünya olarak görür.

Bu karşılaşma, öykünün başındaki kadın sahnesiyle düşündürücü bir ilişki kurar.

İlk kadın sahnesinde Abdullah, bir insanın bütün varlığının başka bir insana ait olabileceğini düşünmüştü. Kadının bedeninde başka bir arzu ortaya çıktığında bu düşüncesi yıkılmıştı.

Son sahnede ise başka bir varlık, kendi dünyasında anlam kazandırdığı bir şeyi Abdullah'la paylaşmak istemez. Çocuk, suyu içilmek üzere sunulmuş bir nesne olarak görmez. Onunla kurduğu özel ilişkiyi korumak ister.

Burada iki ayrı ihtiyaç ve iki ayrı gerçeklik karşı karşıyadır.

Abdullah için su, hayatını sürdürebilmek için gereklidir. Çocuk içinse su, kendisine ait bir güzellik ve oyun dünyasının merkezidir.

Çocuk, Abdullah'ın ihtiyacını anlamaktadır. Hatta onun ne kadar susadığını ve ne kadar yorulduğunu da bilmektedir. Fakat buna rağmen suyu vermek istemez.

Bu sahne, sahiplenme düşüncesini yeniden gündeme getirir. Çocuk, suyun üzerinde kendi dünyasına özgü bir hak kurmuştur. Abdullah ise kendi ihtiyacını karşılamak ister.

Sonunda çocuk sürahiyi pencereden aşağı atar.

Abdullah dışarı baktığında ne sürahinin kırık parçalarını ne de suyu görür. Yalnızca yorgun bir adamın uzaklaştığını fark eder. Ona bu adamın kendisi olduğu hissi gelir.

Öykü burada tamamlanır.

Bu son karşılaşmayı yalnızca bencillik veya çocukça sahiplenme olarak okumak yetersiz kalır. Çocuğun suyla kurduğu ilişki, onun kendi dünyasının bağımsızlığını koruma çabasıdır. Abdullah'ın ihtiyacı ise bu dünyaya dışarıdan müdahale etmektedir.

Çocuk, suyu vermek yerine onu yok etmeyi seçer. Böylece sahip olduğu güzelliği başkasıyla paylaşamamanın trajik biçimi ortaya çıkar.

Abdullah ise artık suya ulaşamadan yoluna devam eder.

Bu son sahne, insanın başkasının dünyasına yaklaşabilmesiyle o dünyaya sahip olabilmesi arasındaki farkı yeniden düşündürür.

16. Son sahnenin anlamı: Kendi hayatına geri dönemeyen insan

Öykünün sonunda Abdullah, kendisini yine bir insan olarak görür; fakat bu insan, gece boyunca yaşadığı olağanüstü tecrübelerden sonra yorgun ve değişmiş bir varlıktır.

Burada önemli olan, Abdullah'ın yeniden eski hayatına dönüp dönmediğinden çok, yaşadığı tecrübenin onda bıraktığı izdir.

Başlangıçta kendisini sürekli gözlemleyen ikinci benlik, gecenin ilerleyen saatlerinde dış dünyaya taşmış; insanlarda, eşyalarda, geçmişte ve nihayet kendi bedeninde görünür hâle gelmiştir.

Son karşılaşmada ise Abdullah'ın önüne başka bir insanın kendi dünyasıyla kurduğu ilişki çıkar.

Bütün gece boyunca başka insanların iç dünyalarını anlamaya, onların gizli yönlerini görmeye çalışan Abdullah, sonunda kendi ihtiyacını bile karşılayamaz.

İnsanları ve eşyayı anlamaya çalışırken hayatın en basit ihtiyacından, bir bardak sudan mahrum kalır.

Bu, Tanpınar'ın anlatısındaki önemli ironilerden biridir: Her şeyi anlamaya çalışan insan, bazen yaşamak için gerekli en basit şeyi bile elde edemez.

Öykünün bütününe ilişkin değerlendirme

Görünüş, hakikat ve yaşama ihtiyacı

Abdullah Efendi'nin Rüyaları, insanın gerçeklik karşısındaki konumunu sorgulayan bir öyküdür. Ancak Tanpınar'ın burada kurduğu gerçeklik sorunu, yalnızca görünenle görünmeyen arasındaki farktan ibaret değildir.

Öykü boyunca Abdullah, insanların bedenlerinde, davranışlarında ve geçmişlerinde saklı olan şeyleri görmeye başlar. Fakat gördükleri onu daha mutlu, daha özgür veya daha bilgili bir insan yapmaz. Aksine, hayatla arasındaki doğal ilişkiyi giderek ortadan kaldırır.

İlk kadının bedeninde gördüğü ayrışma, insanın tek bir arzuya ve tek bir bağlılığa indirgenemeyeceğini gösterir. İkinci kadının yok oluşu, güzelliğin ve aşkın başkasının arzusunda yeniden yaratılabilen kırılgan bir görüntü olabileceğini düşündürür. Yaşlı zamparanın odası, arzunun zaman karşısındaki çaresizliğini açığa çıkarır. Takma göğüs ve canlanan fotoğraf, ideal güzelliğin arkasındaki maddi gerçekliği ve içgüdüsel arzuyu gösterir.

Bütün bu karşılaşmalar, Abdullah'ın kendi varlığına ilişkin güvenini de aşındırır. Sonunda kendi bedenini kaybeder, kendi ölümünü seyreder, kendi hayatı üzerine konuşma hazırlar ve geçmişini aynalarda yeniden görür.

Böylece başkalarını anlamaya çalışan insan, kendi varlığının da ne kadar parçalı olduğunu fark eder.

Aşk ve sahiplenme arasındaki çatışma

Öykünün kadınlara ilişkin sahneleri, anlatının en önemli psikolojik damarlarından birini oluşturur.

Abdullah'ın aradığı aşk, gerçek insanın bütün çelişkilerinden arındırılmış, kusursuz ve neredeyse kutsal bir birlikteliktir. Fakat gerçek insan böyle değildir. Sevdiği kişiye yakın olsa bile kendi iç dünyasını korur. Başkasının sevgisine karşılık verirken bile kendisine ait düşünceleri, arzuları ve sırları vardır.

İnsan, sevdiği kişinin kendisine yakın olmasını ister. Ancak bazen bu yakınlığı onun bütün varlığına sahip olmak şeklinde yorumlar.

Oysa sevgi, sahiplik değildir. Bir insanı sevmek, onun bütün iç dünyasını ele geçirmek değil, kendisine ait alanlarının varlığını kabul etmektir.

Belki de bu sahnenin bize söylediği en acı şey şudur:

Sevdiğimiz insan bize çok yakın olabilir; fakat hiçbir zaman bütünüyle bizim değildir. Onun bize açtığı kapıların ardında bile yalnızca kendisine ait odalar vardır.

Ve insan bazen en çok, sevdiği kişinin kendisine ait olmayan o odalarından korkar.

Tanpınar'ın öyküsü bu korkuyu yalnızca kıskançlık üzerinden değil, insanın başka bir insan üzerindeki hâkimiyetinin imkânsızlığı üzerinden anlatır.

İnsanın kendisine yabancılaşması

Abdullah'ın yaşadığı bütün olağanüstü olayların altında, başlangıçta var olan benlik bölünmesi bulunur.

Kendisini sürekli gözlemleyen ikinci şahıs, onun hayatı doğal biçimde yaşamasını engeller. Sonra bu bölünme bir gölgeye dönüşür. Ardından bedeninden ayrılır ve kendi ölümünü seyreden bir insana dönüşür.

Rakamların kesirlere ayrılması, aynalarda geçmişinin farklı yüzlerini görmesi ve son bölümde kendi hayatına yabancılaşması, aynı düşünsel çizginin devamıdır.

Abdullah'ın bütünlük arayışı, parçalanmayla sonuçlanır.

İnsan kendisini tek, değişmez ve tutarlı bir varlık olarak görmek ister. Fakat hayatın içinde farklı arzular, çelişkiler, korkular ve hatıralar taşır. Bu parçaları bir arada tutan şey, belki de onları bütünüyle çözmeye çalışmadan yaşayabilme yeteneğidir.

Abdullah bu yeteneği kaybetmiştir.

Tanpınar'ın ironisi: Trajik olanla gülünç olanın birlikteliği

Öykünün dikkat çekici edebî özelliklerinden biri, korkunç sahnelerle gülünç ayrıntıların sürekli iç içe geçmesidir.

Abdullah'ın kendi cenazesinde konuşma hazırlaması, ikinci benliğini lokantada uyur bırakması, rakamlarla uğraşması ve kendisini kesirlere ayırması, okurda tuhaf bir gülümseme oluşturabilir.

Fakat bu gülümsemenin arkasında ciddi bir varoluşsal acı vardır.

Tanpınar, Abdullah'ı ne yalnızca trajik bir kahraman ne de gülünç bir insan olarak sunar. O, kendi hayatını olduğundan daha büyük ve önemli yaşamaya çalışan, fakat bu büyüklük arzusunun içinde ezilen bir insandır.

Küçük bir olay karşısında büyük bir trajedi yaşayan, sıradan bir mutluluğa erişemediği için olağanüstü deneyimlere sürüklenen bu karakter, hem acınacak hem de zaman zaman gülünç bulunacak bir insandır.

Bu ikili anlatım, öykünün psikolojik gerçekliğini güçlendirir.

Sonuç: Hakikati görmek mi, hayatı yaşayabilmek mi?

Tanpınar'ın Abdullah Efendi'nin Rüyaları öyküsü, insanın kendi bilincinin sınırlarını aşma arzusunun nasıl bir felakete dönüşebileceğini anlatır.

Abdullah, başkalarının göremediğini görmeye, insanların ve eşyaların ardındaki sırları anlamaya çalışır. Fakat her yeni bilgi, onu hayatın doğal akışından biraz daha uzaklaştırır.

Başlangıçta kendi içinde taşıdığı ikinci benlikten kurtulmak isterken sonunda kendi bedeninden ayrılır. İnsanları daha iyi tanımak isterken onlara yabancılaşır. Aşkı ararken gerçek insanın kusurlarına ve çelişkilerine tahammül edemez. Geçmişini anlamaya çalışırken bütün hayatını bir yalanlar ve yanılsamalar yığını olarak görmeye başlar.

Öykünün sonundaki çocuk ve su sahnesi, bu yolculuğun anlamını tamamlar. Abdullah, bütün gece boyunca hakikati aramış, insanın gizli dünyalarına nüfuz etmeye çalışmıştır. Fakat sonunda başka bir insanın kendisine ait gördüğü bir şeye ulaşamaz. Bir bardak suya bile sahip olamaz.

Belki de insanın dünyayla ilişkisi, her şeyi bilmek ve her şeye nüfuz etmek üzerine kurulu değildir. Bazı şeyleri anlayamadan, bazı sırları çözemeden ve bazı kapıların dışında kalarak da yaşamak mümkündür.

Hatta bazen yaşamanın koşulu budur.

Tanpınar'ın anlattığı trajedi, yalnızca hakikatin korkunçluğu değildir. İnsan, hakikati ararken hayatı yaşama imkânını da kaybedebilir.

Abdullah'ın asıl kaybı, olağanüstü yetenekleri değil, sıradan hayatın içinde kendisi olarak bulunabilme imkânıdır.

Öykünün bütününü düşündüğümüzde sevgi, sahiplenme, arzu, benlik, ölüm, geçmiş ve hakikat birbirinden kopuk temalar olmaktan çıkar. Hepsi insanın hem kendisine hem de başka insanlara ulaşma çabasının farklı görünümlerine dönüşür.

Ve belki de Tanpınar'ın bize bıraktığı en önemli soru şudur:

İnsanı yaşatan, hayatın bütün sırlarını çözmek midir; yoksa çözemediği sırlarla birlikte yaşamayı başarabilmek mi?

Abdullah Efendi'nin hikâyesi, bu soruya verilmiş hüzünlü bir cevaptır.