Yıldızlı Gece

Şiirin merkezindeki ölüm arzusu

Anne Sexton’ın “Yıldızlı Gece” şiiri, Vincent van Gogh’un aynı adlı tablosundan ve kardeşine yazdığı mektuptaki sözlerden hareket eder. Ancak Sexton, Van Gogh’un yıldızlı gökyüzünde bulduğu ruhsal ve dinsel arayışı kendi şiir dünyasında çok daha karanlık bir yere taşır. Gökyüzünün büyüleyici güzelliği, şair için hayatın anlamını bulacağı bir alan olmaktan çok, ölümün içinde kaybolabileceği sınırsız bir evrene dönüşür.

Şiirin merkezinde iki kez tekrarlanan şu dize vardır:

“Ben böyle ölmek istiyorum”

Burada önemli olan yalnızca “ölmek istiyorum” denmesi değildir. “Böyle” sözcüğü ölümün biçimini de şiirin konusu haline getirir. Sexton’ın hayalindeki ölüm sıradan ve sessiz bir son değildir; yıldızların hareket ettiği, gecenin canlı ve devasa bir varlık gibi algılandığı, insanın kendi sınırlarından koparak daha büyük bir bütünün içine karıştığı kozmik bir deneyimdir. Bu nedenle ölüm arzusu aynı zamanda benlikten kurtulma ve evrene karışma isteği olarak ortaya çıkar.

Şehrin bozulması

Şiir,

“Şehir yerinde değil”

dizesiyle başlar.

Şehir normalde insan düzenini, gündelik hayatı ve güvenli bir gerçekliği temsil eder. Fakat Sexton’ın şiirinde şehir olması gerektiği yerde değildir. Ardından gökyüzünde boğulan bir kadına benzetilir. Böylece dış dünya, şairin iç dünyasındaki huzursuzluğun görüntüsüne dönüşür. Şehrin bozulması aslında gerçekliğin bozulmasıdır. Dünya artık alışılmış düzeniyle algılanmamaktadır.

Buna karşılık gökyüzü canlıdır. Şehir sessiz olsa bile gece yıldızlarla “kaynıyordur”. Bu karşıtlık şiirin atmosferini belirler: Yeryüzünde bir hareketsizlik ve yabancılaşma varken gökyüzünde sürekli bir hareket vardır.

Yıldızların canlılığı

Sexton’ın yıldızları yalnızca uzakta duran ışık noktaları olarak görmemesi şiirin en belirgin özelliklerinden biridir. Ay esner, yıldızlar yutulur, gece canlı bir varlığa dönüşür. Gökyüzü insanın bakıp huzur bulacağı pasif bir manzara olmaktan çıkar; kendi iradesi ve hareketleri olan büyük, gizemli ve biraz da korkutucu bir varlık haline gelir.

Özellikle,

“Yaşlı ve esrarlı bir yılan yıldızları yutuyor”

dizesi bu dönüşümün merkezindedir. Yılan hem kadim hem gizemli hem de ürkütücüdür. Yıldızları yutması, gökyüzünün bile kendi içinde yok oluşu barındırdığını düşündürür. Birkaç dize sonra şairin kendisi de böyle bir varlık tarafından yutulmak isteyecektir.

Gecenin canavarı

Şiirin son bölümünde bu düşünce daha da belirginleşir:

“Atılıp kollarına gecenin canavarının
o büyük ejderha tarafından yutularak”

Burada ölüm, şairin kendi başına gerçekleştirdiği bir eylem gibi değil, kendisini daha büyük bir varlığa teslim etmesi gibi tasarlanır. Şair gecenin canavarının kollarına atılmak ve ejderha tarafından yutulmak ister. Bu nedenle şiirdeki ölüm arzusu yalnızca hayattan kaçma değildir; “ben” olarak var olmaktan kurtulma isteğidir.

Şairin istediği şey, kendi sınırlarının ortadan kalkmasıdır. Gece onu içine alacak, ejderha onu yutacak ve böylece bireysel varlığı evrenin içinde eriyecektir.

“Hayatımdan kopmak istiyorum”

“hayatımdan kopmak istiyorum, izsiz işaretsiz”

Bu dizeler ölüm düşüncesinin başka bir yönünü ortaya çıkarır. Şair yalnızca yaşamdan ayrılmak değil, yaşamla arasındaki bütün bağların kopmasını istemektedir. Üstelik ölümünden sonra bir iz bırakma arzusunu da reddeder.

“İzsiz işaretsiz” sözü bu bakımdan çok önemlidir. Şair ölümünün ardından bir gösteri, bir anıt veya büyük bir yas istemez. Ölümün bile kendisi hakkında yeni bir hikâyeye dönüşmesini istemez. Son iki dizede bu düşünce daha da sadeleşir:

“ne bir dans
ne bir ağlama.”

Bütün kozmik görüntülerin sonunda geriye hiçbir törenin kalmaması istenir. Ne dans ne ağlama; yalnızca yokluk.

Van Gogh ile kurulan ilişki

Şiirin başındaki Van Gogh alıntısı, metnin anlamını derinleştirir. Van Gogh yıldızlı geceye bakarken dinsel bir ihtiyaçtan, gökyüzünü resmetmekten söz eder. Sexton ise aynı yıldızlı gökyüzüne baktığında başka bir şey görür. Van Gogh’un bakışında gökyüzü bir anlam arayışına açılırken, Sexton’da gökyüzü yok oluşun ve teslimiyetin alanına dönüşür.

Bu nedenle şiir, yalnızca Van Gogh’un tablosunun şiirsel bir tasviri değildir. Aynı manzaraya bakan iki sanatçının farklı ruhsal yönelimlerini de ortaya koyar. Biri gökyüzünde anlam ararken diğeri gökyüzünün içinde kaybolmak ister.

Güzellik ile ölümün birleşmesi

Şiirin en çarpıcı taraflarından biri, ölüm arzusunun çirkin veya karanlık görüntülerle anlatılmamasıdır. Tam tersine, şiirin ölüm manzarası son derece güzeldir. Yıldızlar, ay, gece ve gökyüzü büyüleyicidir. Fakat bu güzelliğin ortasında:

“Ben böyle ölmek istiyorum”

denir.

Bu nedenle şiirde güzellik ile ölüm birbirinden ayrılmaz hale gelir. Yıldızlı gökyüzü hem hayranlık uyandırır hem de yok olma arzusunu besler. Şair için güzelliğin en yüksek noktası, kendi varlığının o güzelliğin içinde silinmesiyle birleşir.

Genel değerlendirme

“Yıldızlı Gece”, ölümün kendisinden çok ölümün nasıl hayal edildiğini anlatan bir şiirdir. Sexton’ın istediği ölüm, yalnızca yaşamın sona ermesi değildir; benliğin ortadan kalkması, gecenin içine karışması, büyük ve anlaşılmaz bir gücün tarafından yutulmasıdır. Bu yüzden şiirin sonundaki “izsiz işaretsiz” ifadesi büyük önem taşır. Şair yalnızca yaşamdan değil, kendi bireysel varlığının bütün izlerinden de kurtulmak ister.

Şiirin başında hareket eden yıldızlar, esneyen ay ve yıldızları yutan yılan vardır. Şiirin sonunda ise bütün hareket sona erer. Ne dans vardır ne ağlama. Böylece şiir, hayranlık uyandıran bir gökyüzü görüntüsünden mutlak sessizlik ve yokluk arzusuna doğru ilerler.

Sexton’ın şiirde yarattığı en güçlü gerilim de burada ortaya çıkar: Gökyüzü olağanüstü güzel olduğu için şair ona yaklaşmak ister; fakat ona yaklaşmanın hayalindeki biçimi, kendi varlığının tamamen ortadan kalkmasıdır.