döndü geldi dağlar
eski ağaçları
sisi
kuşlarıyla
sessiz

suda suret boyuyordum
ebru teknem gümüş
yüzüm yağmurlu

yüzüm güleç
dağlara karşı durdum:

• çiçek olayım

• ...

• ya bir rüzgâr

  kavuşup okşayayım yamacınızı
  kokarım sizle

• ...

• kuş olsam

  konarım ağaçlarınızın kara dallarına
  altmış kanadımla
  göze görünmem
  yakışırım
  susarım sizle

• ...

• bakın bunu ben çizdim

  benim suretim
  renklerini siz koyun
  gece boyayın

• ...

• gitmeyin gümüş teknemi size vereyim

  boyalarımı
  suyumu
  suretimi

• ...

• gitmeyin ellerimi vereyim

• ...

• aklımı umudumu

• ...

• düşümü alın

  alın
  dağ olayım sizle

• ...

• ...

Mete Özel

(Adam Sanat, sayı 91, Haziran 1993)

Mete Özel’in Yankı Şiirinde Doğa, Benlik ve Birleşme Arzusu

Mete Özel’in şiiri, insanın doğayla kurduğu ilişkinin yalnızca dış dünyayı gözlemlemekten ibaret olmadığını, aynı zamanda benliğini yeniden kurma ve varoluşunu anlamlandırma çabasını da içerdiğini gösteren lirik bir metindir. Şiirde dağlar, ağaçlar, sis, kuşlar ve su gibi doğa unsurları, fiziksel varlıklarının ötesine geçerek şairin iç dünyasını yansıtan imgelere dönüşür. Şiirin merkezinde, insanın doğaya katılma, onunla bütünleşme ve kendi bireysel sınırlarını aşma arzusu yer alır. Bu arzu, şiir boyunca farklı varoluş biçimlerine yönelen bir sesin dile getirdiği istekler aracılığıyla belirginleşir.

Şiirin başlangıcında yer alan “döndü geldi dağlar / eski ağaçları / sisi / kuşlarıyla / sessiz” dizeleri, okuru dingin ve zamansız bir doğa manzarasıyla karşılaştırır. Dağların, ağaçların, sisin ve kuşların bir araya gelişi, doğanın bütünlüklü yapısını ortaya koyarken “sessiz” sözcüğü bu manzaraya belirgin bir içe kapanma ve tefekkür havası kazandırır. Doğanın geri dönüşü, yalnızca mekânsal bir hareket olarak değil, geçmişin, belleğin ve kaybedilmiş bir bütünlüğün yeniden belirmesi olarak da yorumlanabilir. Bu bağlamda doğa, şiir kişisinin kendisini yeniden tanıyabileceği bir varoluş alanı niteliği kazanır.

Şiirdeki su imgesi, bu varoluş arayışının en önemli unsurlarından biridir. “suda suret boyuyordum / ebru teknem gümüş / yüzüm yağmurlu” dizelerinde su, hem yaratıcı bir yüzey hem de benliğin görünür hâle geldiği bir alan olarak belirir. Ebru sanatına yapılan gönderme, şiirin estetik boyutunu güçlendirir. Ebru, suyun yüzeyinde renklerin birbirine karışmasıyla oluşan, bütünüyle denetlenemeyen ve her defasında özgün bir biçim kazanan bir sanat olduğundan, insanın kendini kurma süreciyle ilişkilendirilebilir. Şiir kişisinin “suda suret” oluşturması, kendi kimliğini yalnızca keşfetmediğini, aynı zamanda onu biçimlendirdiğini de düşündürür. Gümüş tekne imgesi bu yaratıcı alanın inceliğini ve değerini vurgularken “yüzüm yağmurlu” dizesi, iç dünyadaki hüznü ve duygusal yoğunluğu açığa çıkarır.

Bu hüzünlü atmosfer, hemen ardından gelen “yüzüm güleç” dizesiyle farklı bir görünüm kazanır. Yağmurlu yüz ile güleç yüz arasındaki karşıtlık, şiir kişisinin duygusal dünyasındaki çok katmanlılığı ortaya koyar. Burada yüz, yalnızca fiziksel görünüşün değil, değişken bir ruh hâlinin de göstergesidir. Şiirin bu bölümünde doğa ile insan arasındaki ilişki, dış dünyanın betimlenmesinden çıkarak kişinin kendi benliğini sorguladığı bir düzleme taşınır.

“dağlara karşı durdum:” dizesiyle birlikte şiirin söyleyiş biçimi belirgin biçimde değişir. Betimleyici anlatımın yerini, doğaya seslenen ve onunla ilişki kurmaya çalışan bir şiir kişisinin konuşması alır. İki nokta işaretiyle açılan bu bölüm, bir iç konuşma ya da varoluşsal bir dilekler dizisi olarak okunabilir. Şiir kişisi önce “çiçek olayım”, ardından “ya bir rüzgâr” diyerek doğanın farklı biçimlerine dönüşmeyi arzular. Bu istekler, insanın sabit kimliğinden uzaklaşma ve varoluşun başka biçimlerini deneyimleme arzusunu yansıtır.

Çiçek, rüzgâr ve kuş imgeleri, bu dönüşüm arayışının farklı boyutlarını temsil eder. Çiçek olmak, doğanın içinde kök salmayı ve onunla sessizce var olmayı; rüzgâr olmak, hareket özgürlüğünü ve sınırları aşmayı; kuş olmak ise göğe ve uzaklıklara açılmayı çağrıştırır. Şiir kişisinin “kavuşup okşayayım yamacınızı / kokarım sizle” sözleri, doğayla kurmak istediği ilişkinin uzaktan hayranlık duymakla sınırlı olmadığını gösterir. Burada amaç, doğayı seyretmek değil, onunla aynı varoluş alanını paylaşmaktır. Özellikle “sizle” sözcüğünün tekrarlanan kullanımı, şiir kişisinin bireysel varlığını doğanın bütünlüğü içinde eritme isteğini güçlendirir.

Kuş imgesinin işlendiği bölümde bu bütünleşme arzusu daha da derinleşir. “konarım ağaçlarınızın kara dallarına / altmış kanadımla / göze görünmem / yakışırım / susarım sizle” dizelerinde kuş, yalnızca özgürlüğün simgesi olarak değil, görünmeden var olabilmenin ve doğanın bir parçasına dönüşmenin de göstergesi olarak belirir. “Altmış kanadımla” ifadesi, şiirin gerçekçi düzleminden uzaklaşarak düşsel bir alana geçildiğini gösterir. Kanatların çoğalması, dönüşüm arzusunun olağan sınırları aştığını düşündürür. Bununla birlikte “göze görünmem” ve “susarım sizle” ifadeleri, şiir kişisinin doğayla bütünleşmek için kendi bireysel görünürlüğünden ve konuşma ihtiyacından vazgeçmeye hazır olduğunu ortaya koyar. Böylece sessizlik, şiirin başındaki doğa manzarasından itibaren gelişen temel anlam katmanlarından biri hâline gelir.

Şiirin ilerleyen bölümünde yaratma eylemi ile varoluş arasındaki ilişki ön plana çıkar. “bakın bunu ben çizdim / benim suretim / renklerini siz koyun / gece boyayın” dizeleri, şiir kişisinin kendi imgesini oluşturduğunu, ancak bu imgenin tamamlanmasını doğaya bıraktığını düşündürür. “Ben çizdim” ifadesi bireysel iradeyi ve yaratıcı özneyi vurgularken “renklerini siz koyun” sözü, bu iradenin sınırlarını kabul eden bir yaklaşımı ortaya koyar. Şiir kişisi kendisini tek başına tamamlanmış bir varlık olarak görmez; kimliğinin anlam kazanması için doğanın katılımına ihtiyaç duyar. Böylece yaratma, bireysel bir eylem olmaktan çıkarak insan ile doğa arasında gerçekleşen ortak bir oluş sürecine dönüşür.

Şiirin en dikkat çekici yönlerinden biri, şiir kişisinin doğayla bütünleşme isteğinin giderek kendinden vazgeçme arzusuna dönüşmesidir. “gitmeyin gümüş teknemi size vereyim / boyalarımı / suyumu / suretimi” dizelerinde sunulan nesneler, yaratıcı sürecin temel unsurlarıdır. Tekne, boya ve su, şiir kişisinin kendisini ifade ettiği sanatsal alanı meydana getirir. Bunların ardından “suretimi” sözcüğünün gelmesi, kişinin yalnızca üretim araçlarını değil, kendi imgesini de vermeye hazır olduğunu gösterir. Bu noktada şiirdeki armağan etme eylemi, sıradan bir paylaşımın ötesine geçerek benliğin sınırlarını terk etme isteğiyle birleşir.

“gitmeyin ellerimi vereyim”, “aklımı umudumu” ve “düşümü alın” dizeleri, bu vazgeçişin aşamalı biçimde genişlediğini gösterir. Önce eller, yani eyleme ve üretmeye imkân veren organlar; ardından akıl ve umut, yani düşünsel ve duygusal varoluşun temel bileşenleri sunulur. Son aşamada ise “düşümü alın” ifadesiyle şiir kişisi, iç dünyasının en kişisel alanını karşısındakine bırakır. Bu dizeler, doğayla birleşme arzusunun yalnızca bedensel bir dönüşüm olmadığını, zihinsel ve ruhsal boyutları da kapsadığını ortaya koyar.

Şiirin “alın / dağ olayım sizle” dizeleriyle ulaştığı nokta, bu dönüşüm sürecinin anlamını yoğunlaştırır. Şiir kişisinin dağ olma isteği, başlangıçtaki dağ imgesiyle yeniden bağlantı kurar. Böylece şiir, başladığı doğa manzarasına anlam bakımından geri döner; ancak bu kez şiir kişisi doğayı dışarıdan seyreden bir özne değil, onunla aynı varoluşu paylaşmak isteyen bir varlıktır. Başlangıçtaki dağlar, ağaçlar ve kuşlar, şiirin sonunda ulaşılmak istenen bir bütünlüğün parçaları hâline gelir. Bu yapısal dönüş, şiire döngüsel bir anlam kazandırır.

Biçimsel açıdan bakıldığında şiirin kısa dizelerden, kesintili ifadelerden ve tekrarlardan oluşması, içerikteki arayış ve dönüşüm hareketini destekler. “- ...” biçimindeki duraklamalar, şiir kişisinin sözünü tamamlayamadığı, düşüncelerinin kesintiye uğradığı ya da söyleyeceklerinin sınırına ulaştığı anlar olarak yorumlanabilir. Bu boşluklar, metnin yalnızca söylenenlerden ibaret olmadığını; söylenmeyenlerin de anlam üretimine katıldığını gösterir. Kısa dizeler, şiirdeki yalın söyleyişin yoğun bir imgesel yapı taşımasını sağlar. Doğrudan seslenişler ve emir kipleri ise şiire dramatik bir nitelik kazandırır. Şiir kişisinin doğaya yönelttiği istekler, metni bir iç konuşma olmaktan çıkararak karşılıklı bir ilişki kurma çabasına dönüştürür.

Sonuç olarak Mete Özel’in şiiri, insanın doğayla bütünleşme arzusunu benlik, sanat, düş ve varoluş kavramları çevresinde işleyen çok katmanlı bir metindir. Su ve ebru imgeleri, kişinin kendi suretini oluşturma çabasını; çiçek, rüzgâr ve kuş imgeleri, başka varoluş biçimlerine yönelme isteğini; dağ imgesi ise bu arayışın ulaşmak istediği bütünlüğü temsil eder. Şiir kişisi, başlangıçta doğayı karşısına alarak kendisini ifade ederken zamanla ellerini, aklını, umudunu ve düşlerini ona sunar. Böylece bireysel benlik, kendisini doğadan ayrı ve bağımsız bir varlık olarak tanımlamaktan uzaklaşır. Şiirin temel gerilimi de bu noktada ortaya çıkar: Kişi, doğayla bütünleşerek kendisini aşmak isterken kendi varlığının sınırlarını da ortadan kaldırmaya yönelir. “Dağ olayım sizle” dizesi, bu arzunun en yoğun ifadesidir. Şiir, insanın doğaya ait olma isteğini dile getirirken aynı zamanda kimliğin, yaratmanın ve varoluşun ne anlama geldiği üzerine düşünmeye çağırır.