Hz. Hatice ile Hz. Muhammed'in Evliliğinin Ekonomik Hikâyesi

Hz. Hatice ile Hz. Muhammed'in evliliği anlatılırken çoğu zaman onların birbirlerine duydukları sevgi, Hz. Hatice'nin ilk iman eden kişi oluşu ve Hz. Peygamber'e verdiği eşsiz destek üzerinde durulur. Oysa bu evliliğin daha ilk günlerinden itibaren dikkat çekici bir başka tarafı vardır: ekonomik güç bakımından iki taraf birbirine denk değildi. Hz. Hatice, Mekke'nin ticaret hayatında sermaye sahibi, serveti bulunan ve ticari faaliyetlerini başkaları aracılığıyla sürdüren itibarlı bir kadındı. Hz. Muhammed ise ticaret yapan, güvenilirliği ve doğruluğuyla tanınan, fakat büyük bir sermayenin sahibi olmayan genç bir adamdı.

Bu tabloyu yalnızca “zengin kadın ile fakir erkek” şeklinde ifade etmek kolaydır; fakat bu ifade hem Hz. Muhammed'in durumunu gereğinden fazla basitleştirir hem de Hz. Hatice'nin ekonomik konumunun gerçek niteliğini görmemize engel olur. Hz. Muhammed işsiz, üretimden kopuk veya geçimini sağlayamayan bir insan değildi. Gençliğinden itibaren ticaret kervanlarına katılmış, başkalarının mallarını taşıyarak ticaret yapmış ve güvenilir bir tacir olarak tanınmıştı. Fakat onun elinde Hz. Hatice'ninki gibi büyük bir ticari sermaye bulunmuyordu. Hz. Hatice ise yalnızca varlıklı bir kadın değildi; sermayesini yöneten, ticari seferler düzenleyen ve kendi adına başkalarını çalıştıran bir iş sahibiydi.

Bu nedenle onların evlilik hikâyesine başka bir yerden bakmak mümkündür. Bu evlilikten önce aralarında bir sermaye ile emeğin buluşması vardır. Hz. Hatice sermayeyi ortaya koymuş, Hz. Muhammed ise güvenilirliği, ticari becerisi ve emeğiyle bu sermayenin işletilmesinde rol almıştır. Evlilik, bu ilişkinin ardından gelmiştir. Böyle bakıldığında Hz. Hatice ile Hz. Muhammed'in hikâyesi yalnızca bir evlilik hikâyesi değil, aynı zamanda Mekke'nin ticaret dünyasında yolları kesişen iki insanın hikâyesidir.

Hz. Hatice: Servet Sahibi Bir Kadından Daha Fazlası

Hz. Hatice'nin ekonomik konumunu anlamak için onu yalnızca “zengin” kelimesiyle tanımlamak yeterli değildir. Erken siyer kaynaklarında Hz. Hatice, mal ve şeref sahibi bir tacir kadın olarak anlatılır. İbn İshak'a nispet edilen rivayetlerde onun Kureyş'in önde gelen kadınlarından biri olduğu, mal sahibi bulunduğu ve erkekleri kendi sermayesiyle ticarete gönderdiği belirtilir. Ticari faaliyetin kâr ortaklığı esasına göre yürütüldüğü anlaşılmaktadır.

Bu ayrıntı önemlidir. Çünkü Hz. Hatice'nin serveti pasif bir servet değildir. Onun ekonomik gücü, bir evin veya ailenin içinde saklanan bir mal varlığından ibaret görünmez. Sermayesi dolaşımdadır; ticarette kullanılmaktadır. Başkaları onun adına ticaret yapmaktadır. Dolayısıyla Hz. Hatice'yi Mekke'de ekonomik kararlar verebilen ve kendi sermayesini yönlendirebilen bir kadın olarak düşünmek gerekir.

Bu durum, Hz. Hatice'nin kişiliğine ilişkin kaynaklarda verilen diğer bilgilerle de örtüşür. Onun yalnızca zenginliği değil, itibarı, güvenilirliği ve toplumdaki konumu da vurgulanır. Kendisinin mal sahibi olması, onu dönemin ekonomik hayatının dışına çıkarmamış; aksine ticaretin içinde güçlü bir aktör hâline getirmiştir.

Burada dikkat edilmesi gereken bir başka nokta da şudur: Hz. Hatice'nin zenginliği hakkında sonraki dönemlerde çok çeşitli rakamlar verilmiş olsa da, bu servetin kesin miktarını bugün güvenilir biçimde hesaplamak mümkün değildir. Bu nedenle onun servetini bugünkü para birimleriyle karşılaştırmak veya “şu kadar milyon dolara eşdeğerdi” gibi hesaplar yapmak tarihî gerçeklikten çok spekülasyona dönüşebilir. Güvenle söyleyebileceğimiz şey, erken kaynakların Hz. Hatice'yi önemli bir servete ve ticari güce sahip bir kadın olarak tasvir ettiğidir.

Hz. Muhammed: Sermayesi Az, Güveni Büyük Bir Genç Adam

Hz. Muhammed'in ekonomik durumunu değerlendirirken de aynı ölçüyü korumak gerekir. Onu “fakir” kelimesiyle anlatmak, özellikle bugünkü anlamıyla düşünüldüğünde yanıltıcı olabilir.

Babası Abdullah, Hz. Muhammed doğmadan önce vefat etmişti. Dedesi Abdülmuttalib'in ölümünün ardından da amcası Ebû Tâlib'in himayesinde büyüdü. Dolayısıyla hayatının ilk dönemlerinde büyük bir baba veya dede servetine sahip olarak ekonomik bir başlangıç yapmadı. Buna karşılık genç yaşta çalışma hayatının ve özellikle Mekke'nin temel ekonomik faaliyeti olan ticaretin içine girdi.

Onun sahip olduğu en önemli sermaye ise başlangıçta para değildi. Güvenilirliği idi.

İnsanların mallarını ona teslim edebilmesi, ticaret kervanlarında görev alabilmesi ve ticari faaliyetleri güven içinde yürütebilmesi, onun ekonomik hayatındaki en önemli avantajlarından biriydi. Nitekim daha sonraki İslâmî gelenekte “el-Emîn” diye anılmasının arkasında da bu güvenilirlik vasfı bulunur.

Burada son derece önemli bir ayrım ortaya çıkar: Sermaye sahibi olmakla ekonomik değere sahip olmak aynı şey değildir. Hz. Hatice'nin sermayesi vardı; Hz. Muhammed'in ise sermaye sahiplerinin güvenebileceği bir çalışma gücü ve itibarı vardı. Ticaret dünyasında bu ikisinin bir araya gelmesi son derece anlamlıdır.

İşte Hz. Hatice'nin dikkatini çeken şeylerden biri de budur.

İlk Karşılaşma: Bir Ticaret İlişkisi

Hz. Hatice ile Hz. Muhammed'in yollarının kesişmesinin arkasında romantik bir karşılaşmadan önce ticaret vardır.

Kaynakların aktardığına göre Hz. Hatice, güvenilir kişiler aracılığıyla ticaret yaptırıyordu. Hz. Muhammed'in doğruluğu, emanete riayeti ve güzel ahlâkı hakkında bilgi sahibi olduğunda onu kendi ticari mallarıyla Şam'a gönderdi. Yanına da yardımcısı Meysere'yi verdi.

Bu olay, onların hikâyesinin belki de en önemli ayrıntılarından biridir. Çünkü Hz. Hatice'nin Hz. Muhammed'e güvenmesi yalnızca kişisel bir sempatiye dayanmıyordu. Önce ekonomik bir güven ilişkisi kurulmuştu.

Hz. Hatice kendi malını genç bir adama teslim etmişti.

Bu, başlı başına önemli bir karardı.

Ticaret kervanının Şam'a gidip gelmesi, malların satılması, yeni malların alınması ve sermayenin sahibine geri dönmesi yalnızca bir ticari işlem değildir. Aynı zamanda Hz. Hatice açısından Hz. Muhammed'in güvenilirliğinin sınandığı bir süreçtir.

Hz. Muhammed bu sınamadan başarıyla çıktı.

Kaynaklarda ticaret seferinin başarılı olduğu, Hz. Hatice'nin malından elde edilen kazancın arttığı ve Meysere'nin dönüşte onunla ilgili olumlu gözlemler aktardığı anlatılır. Sonraki rivayetlerde kârın iki katına çıktığı gibi ayrıntılar da bulunur; ancak bu tür rakamların tarihsel kesinliğini ayrıca tartışmak gerekir. Sağlam biçimde söyleyebileceğimiz şey, bu ticari seferin Hz. Hatice'nin Hz. Muhammed'e duyduğu güveni artırdığıdır.

Böylece evlilikten önce bir başka bağ kurulmuş olur:

Hz. Hatice onun parasına değil, onun güvenilirliğine güvenmiştir.

Bir Evlilik Teklifinden Önce Güven

Evlilik teklifinin kimden geldiği konusunda kaynaklarda farklı ayrıntılar bulunmakla birlikte, erken siyer geleneğinde Hz. Hatice'nin Hz. Muhammed'e evlilik teklifinde bulunduğuna dair güçlü bir rivayet vardır. Bazı anlatımlarda teklifin doğrudan Hz. Hatice tarafından, bazılarında ise arkadaşı Nefîse aracılığıyla iletildiği belirtilir.

Bu teklifin gerekçeleri de dikkat çekicidir.

Hz. Hatice'nin Hz. Muhammed'de gördüğü özellikler arasında onun akrabalığı, toplum içindeki konumu, doğruluğu, güvenilirliği ve güzel ahlâkı sayılır.

Burada ekonomik durum ile kişisel değer arasında çok önemli bir ayrım vardır.

Hz. Hatice'nin zengin olması, evleneceği kişinin de kendisi kadar zengin olmasını gerektirmemiştir.

Tam tersine, kaynaklarda anlatılan tabloya göre Hz. Hatice'nin dikkatini çeken kişi, büyük servet sahibi bir adam değil; güvenilir, dürüst, çalışkan ve itibarlı bir gençtir.

Hz. Hatice'nin seçtiği şey, bir servet değil, bir insanın taşıdığı değerdir.

Nefîse'nin Sorusu: “Seni Evlenmekten Alıkoyan Nedir?”

Hz. Hatice'nin Hz. Muhammed'e duyduğu ilginin evlilik düşüncesine dönüşmesinden sonra devreye giren isim Nefîse bint Münye'dir. İbn Sa'd yoluyla aktarılan rivayette Nefîse'nin Hz. Muhammed'le yaptığı konuşma, bu evliliğin ekonomik boyutunu anlamak açısından özellikle önemlidir. Nefîse ona doğrudan “Seni evlenmekten alıkoyan nedir?” diye sorar. Hz. Muhammed'in cevabı kısa fakat son derece açıktır:

“Benim evlenmemi engelleyen şey, evlenecek malımın olmamasıdır.”

Rivayetin Arapça lafzında geçen “Mâ biyedî mâ etezzevvecü bihî”, kelime kelime çevrildiğinde “Evlenmek için elimde bulunan bir şey yok” anlamındadır. Bu ifade, Hz. Muhammed'in o sırada evlilik istemediğini değil, evliliğin gerektirdiği ekonomik imkânlara sahip olmadığını düşündüğünü gösterir. Bu ayrıntı, onun ekonomik durumunu anlatırken kullandığımız “sermayesi sınırlıydı” ifadesini somutlaştırır.

Nefîse bunun üzerine doğrudan Hz. Hatice'nin adını söylemez. Önce başka bir ihtimali ortaya koyar:

“Peki, bu mesele senin için çözülse; sana malı, güzelliği, şerefi ve denkliği bulunan bir kadın teklif edilse, kabul eder misin?”

Hz. Muhammed sorar:

“Kimdir o?”

Nefîse'nin cevabı tek kelimedir:

“Hatice.”

Bunun üzerine Hz. Muhammed'in cevabı da son derece anlamlıdır:

“Bu benim için nasıl mümkün olabilir?”

Buradaki tereddüt yalnızca “Beni kabul eder mi?” sorusu değildir. Hz. Hatice, Mekke'de itibarlı, soylu ve varlıklı bir kadındır. Daha önce kendisine talip olanların bulunduğu da rivayette özellikle belirtilir. Hz. Muhammed ise onunla ticaret yapmış, güvenini kazanmış bir gençtir; fakat kendi ekonomik imkânlarının Hz. Hatice'nin servetiyle kıyaslanamayacağını bilmektedir. Bu yüzden evlilik teklifinin mümkün olup olmadığını sorgulaması, ekonomik farkın onun zihninde de gerçek bir mesele olduğunu gösterir.

Nefîse ise ona güvence verir:

“Bu işi ben hallederim.”

Böylece evlilik süreci başlamış olur. Nefîse'nin rolü burada son derece dikkat çekicidir. O, Hz. Hatice'nin adını ortaya atıp geri çekilmez; Hz. Muhammed'in cevabını aldıktan sonra Hz. Hatice'ye döner ve onun olumlu yaklaşımını iletir. Ardından Hz. Muhammed'in ailesiyle Hz. Hatice'nin ailesi arasında evlilik görüşmeleri başlar. Kaynaklarda nikâhın ayrıntıları konusunda farklı rivayetler bulunduğundan, kimin tarafından akdedildiği ve mehir miktarı gibi ayrıntılarda ihtiyatlı olmak gerekir. Ancak genel tablo açıktır: Ticari bir güven ilişkisiyle başlayan yakınlık, Nefîse'nin aracılığıyla açık bir evlilik iradesine dönüşmüş ve iki aile arasında yapılan görüşmelerin ardından evlilik gerçekleşmiştir.

Bu konuşmanın dosyamız açısından asıl önemi ise şuradadır: Hz. Muhammed'in evliliğe engel olarak gördüğü şey karakteri, soyu veya toplumsal itibarı değil, ekonomik imkânlarının sınırlılığıdır. Nefîse'nin getirdiği teklif ise bu engelin aşılabileceğini gösterir. Böylece Hz. Hatice ile Hz. Muhammed'in evliliği, daha en başında ekonomik eşitsizliğin farkında olan fakat bu eşitsizliği evliliğin önünde mutlak bir engel olarak görmeyen iki insanın iradesiyle şekillenmiştir.

Burada ayrıca Hz. Hatice'nin tutumundaki incelik de ortaya çıkar. O, Hz. Muhammed'in kendisine doğrudan evlilik teklif etmesini beklemek yerine, aradaki ekonomik ve toplumsal mesafeyi dikkate alarak Nefîse aracılığıyla onun düşüncesini öğrenmiştir. Böylece Hz. Hatice'nin ilgisi, yalnızca duygusal bir beğeni değil; karşısındaki insanın kendisini evlilik bakımından mümkün görüp görmediğini anlamaya yönelik bilinçli bir adım hâline gelmiştir.

Evliliğin kuruluşundaki bu sahne, dosyanın başındaki ekonomik tabloyu tamamlar: Hz. Hatice'nin sermayesi vardı; Hz. Muhammed'in ise evlilik için yeterli sermayesi olmadığını düşündüğü bir dönem vardı. Fakat Hz. Hatice'nin gözünde bu ekonomik fark, Hz. Muhammed'in insan olarak değerini azaltmıyordu. Tam tersine, ticaret sırasında ortaya çıkan güven, ahlâk ve karakter, malî farkın önüne geçmişti.

Fakirlik Kutsanmadı, Servet de Günah Sayılmadı

Hz. Hatice ile Hz. Muhammed'in evliliğinin ekonomik tarafını konuşurken, önce İslam'ın servet ve fakirlik karşısındaki temel yaklaşımını doğru anlamak gerekir. Çünkü daha sonraki yüzyıllarda ortaya çıkan bazı zühd yorumlarında fakirlik zaman zaman başlı başına bir fazilet gibi sunulmuş, servet ise manevî hayata engelmiş gibi değerlendirilmiştir. Oysa Hz. Peygamber'in kendi sözlerine baktığımızda böyle bir anlayış görmek mümkün değildir. Fakir insan küçümsenmez; fakat fakirlik de kutsanmaz. Servet kötülenmez; fakat servet de insanın kurtuluşunun garantisi sayılmaz.

Hz. Peygamber'in duaları bu konuda oldukça açıktır. “Her ümmetin bir fitnesi vardır. Benim ümmetimin fitnesi ise maldır” buyurur. Burada malın kendisi kötülenmez; malın insan için bir imtihan olduğu söylenir. Başka bir duasında “Zenginliğin fitnesinden ve fakirliğin fitnesinden Sana sığınırım” der. Yine “Allah'ım, Muhammed ailesinin rızkını yetecek kadar kıl” diye dua eder. Bir başka rivayette ise doğrudan “Allah'ım, fakirlikten Sana sığınırım” buyurur. Bu sözler birlikte okunduğunda Hz. Peygamber'in ekonomik dünyası oldukça nettir: İdeal olan fakirlik değildir; ideal olan, malın insanı esir etmediği ve yokluğun da insanı zillet içine düşürmediği bir dengedir.

Bu nokta Hz. Hatice'nin servetini anlamak bakımından özellikle önemlidir. Hatice'nin varlıklı olması, onun İslam'ın değerleriyle çelişen bir hayat sürdüğü anlamına gelmez. Tam tersine onun serveti, evliliğin ekonomik zeminini oluşturan gerçek bir imkândır. Hz. Muhammed'in ticaret tecrübesi, güvenilirliği ve itibarı ile Hz. Hatice'nin sermayesi birleşmiş; evlilik sonrasında bu ekonomik imkân, yalnızca rahat bir hayat sürmek için değil, aile hayatının ve daha sonra İslam'ın ilk yıllarındaki ağır şartların taşınabilmesi için de bir güvenlik alanı oluşturmuştur.

Burada “zenginlik” ile “zenginliğin fitnesi”ni birbirinden ayırmak gerekir. Hz. Peygamber'in “ümmetimin fitnesi maldır” demesi, mal sahibi olmayı kınamak değildir. Aksi halde Hz. Hatice'nin servetini başlı başına problem olarak görmek gerekirdi. Oysa problem servetin varlığı değil, insanın servet karşısındaki tutumudur. Mal insanı kibir, hırs ve zulme sürükleyebileceği gibi; güven, cömertlik, bağımsızlık ve başkalarına destek olma imkânına da dönüşebilir. Hz. Hatice'nin hayatında gördüğümüz şey ikinci ihtimalin güçlü bir örneğidir.

Bu nedenle sonraki dönemlerde bazı zühd çevrelerinde görülen “fakirlik ne kadar büyükse manevî makam da o kadar büyüktür” anlayışını Hz. Peygamber'in ekonomik tavrıyla özdeşleştirmek doğru değildir. Zühdün anlamı, insanın elinde hiçbir şey bulunmaması değil, elindekinin kalbine hükmetmemesidir. Bir insan fakir olabilir ama dünyaya tutkuyla bağlanabilir; başka biri varlıklı olabilir ama servetini başkalarının hakkını gözeterek kullanabilir. Hz. Hatice'nin hayatı, bu ayrımı somutlaştıran en güçlü örneklerden biridir.

Dahası, fakirliğin kutsal bir mertebe gibi sunulması, zaman zaman toplumsal eşitsizliklerin sorgulanmasını da engelleyebilecek bir dile dönüşebilir. Yoksula yalnızca sabretmesi söylenirken, servetin nasıl elde edildiği ve nasıl kullanıldığı sorulmadığında ortaya çıkan şey İslam'ın bütün ekonomik ahlâkını temsil etmez. Hz. Peygamber'in fakirlikten Allah'a sığınması ve ailesi için “yetecek kadar rızık” istemesi, insanın ihtiyaçtan kurtulmasını küçümseyen bir anlayışla bağdaşmaz.

Hz. Hatice'nin servetini bu çerçevede değerlendirdiğimizde mesele daha berrak hale gelir. Onun zenginliği evliliğin önünde aşılması gereken bir engel değildi; aksine evliliğin ekonomik gerçeklerinden biriydi. Hz. Muhammed'in değeri Hatice'nin servetine sahip olmasıyla değil, o servete rağmen değil, o servetin karşısında nasıl bir insan olduğu ile ölçülüyordu. Hatice'nin değeri de yalnızca sahip olduğu servetten ibaret değildi. Fakat sahip olduğu ekonomik güç, onun hayatındaki gerçek bir güçtü ve bu gücü görmezden gelerek evliliğin hikâyesini anlatmak, hikâyenin önemli bir parçasını eksiltmek olur.

Dolayısıyla bu evliliğe bakarken ne serveti romantikleştirmek ne de fakirliği romantikleştirmek gerekir. Hz. Hatice'nin serveti vardı; Hz. Muhammed'in ise güvenilirliği, ticari tecrübesi ve ahlâkî itibarı. Bu iki farklı sermayenin bir evlilik içinde birleşmesi, onların ilişkisini anlamanın ekonomik açıdan en dikkat çekici taraflarından biridir.

Sermaye ile Güvenin Buluştuğu Yer

Bu tabloyu bugünün kavramlarıyla birebir açıklamak doğru olmaz; fakat ekonomik açıdan bakıldığında iki tarafın farklı kaynaklar ortaya koyduğu açıkça görülür.

Hz. Hatice sermaye sahibidir. Hz. Muhammed ise ticari faaliyetlerde emeğini, tecrübesini, güvenilirliğini ve kabiliyetini ortaya koymaktadır.

Bu ilişki, modern anlamda bir “işveren-çalışan” ilişkisiyle tamamen özdeş değildir. Çünkü dönemin ticaret ortaklıkları bugünkü şirket ve ücret ilişkilerinden farklıdır. Ancak ekonomik işlev bakımından iki tarafın farklı imkânları bir araya getirdiği söylenebilir.

Bir tarafta mal ve sermaye vardır. Diğer tarafta emek, tecrübe, güven ve ticari kabiliyet.

Başarılı ticaret ise bunların bir araya gelmesiyle mümkün olur.

Bu hikâyenin başlangıcında, bugün de anlamını koruyan önemli bir soru ortaya çıkar: Bir insanın ekonomik değeri yalnızca sahip olduğu servetle mi ölçülür?

Hz. Muhammed'in sermayesi az olabilir; fakat güvenilirliği ekonomik bir değere dönüşür.

Hz. Hatice'nin serveti büyük olabilir; fakat bu servetin ticarette değerlendirilmesi için güvenilir insanlara ihtiyaç vardır.

İki insanın birbirinde bulduğu şey tam da budur.

Hz. Hatice, Hz. Muhammed'de güvenebileceği bir insan bulur.

Hz. Muhammed, Hz. Hatice'de hem kendisine güvenen hem de sahip olduğu yetenekleri kullanmasına imkân veren bir sermaye sahibi bulur.

Ve bu ekonomik ilişki, zamanla aile hayatına dönüşür.

Evin Kime Ait Olduğu Sorusu

Hz. Hatice'nin ekonomik konumunu anlatırken ev meselesi de dikkat çekici bir ayrıntı olarak karşımıza çıkar. Ancak burada tarihî kesinlik ile sonraki siyer anlatılarını birbirinden ayırmak gerekir. Hz. Muhammed'in evlilik sonrasında Hz. Hatice'nin evinde yaşadığına dair bazı siyer rivayetleri bulunsa da, bu ayrıntı sahih hadislerde Hz. Peygamber'in kendi hatırası olarak açık biçimde aktarılmış değildir. Bu nedenle bunu kesin bir tarihî bilgi gibi sunmak yerine, rivayet düzeyinde değerlendirmek daha doğru olur.

Bununla birlikte Hz. Hatice'nin evlilikten önce de kendisine ait bir hayatının, ekonomik düzeninin ve ticari faaliyetlerinin bulunduğu konusunda dosyanın genel tablosu açıktır. O, Hz. Muhammed'le evlenmeden önce de mal sahibi, ticaret yaptıran ve toplum içinde itibarlı bir kadındı. Dolayısıyla evlilik, onun hayatının başladığı yer değildi; zaten kurulmuş olan bir hayatın içine yeni bir insanın dahil olmasıydı.

Bu nokta özellikle önemlidir. Çünkü Hz. Hatice'nin hikâyesini yalnızca “Peygamberimizin eşi” olarak anlatmak, onun evlilik öncesindeki ekonomik ve toplumsal varlığını görünmez hâle getirir. Oysa Hz. Muhammed onun hayatına girmeden önce de Hz. Hatice'nin kendine ait bir dünyası vardı.

Bir serveti vardı.

Bir ticari faaliyeti vardı.

Bir itibarı vardı.

Kendi adına yönettiği ekonomik bir alanı vardı.

Evlilik, bütün bunları ortadan kaldırmadı; aksine iki insanın zaten var olan hayatlarını ortak bir hayat içinde birleştirdi.

Bu nedenle evin kime ait olduğu sorusundan daha önemli olan, Hz. Hatice'nin evlilikten önce de kendi ekonomik ve toplumsal varlığı bulunan bir insan olduğunun görülmesidir. Hz. Muhammed'in onun hayatına dahil olması, ekonomik bakımdan güçlü bir kadının kendi dünyasını terk ederek yeni bir hayata başlaması şeklinde değil; iki farklı hayatın ortak bir hayat hâline gelmesi şeklinde anlaşılmalıdır.

Evlilikten Sonra Ekonomik İlişkinin Yeni Bir Biçime Dönüşmesi

Evlilikle birlikte önceki sermaye-emek ilişkisi artık yalnızca ticari bir ortaklık olmaktan çıkar. İki insan aynı evin içinde yaşamaya, aynı hayatı paylaşmaya başlar.

Fakat Hz. Hatice'nin ekonomik gücü ortadan kalkmaz.

Aksine, kaynakların anlattığına göre Hz. Muhammed bir süre daha onun malıyla ticari faaliyetini sürdürür.

Burada çok önemli bir ayrım yapmak gerekir.

“Hz. Hatice bütün servetini Hz. Muhammed'e verdi” şeklindeki yaygın ifade, kaynakların izin verdiğinden daha kesin bir cümledir.

Daha doğru olan şudur:

Hz. Hatice'nin serveti evlilik sonrasında da aile hayatının ve Hz. Muhammed'in ekonomik faaliyetlerinin önemli bir parçası olmuştur.

Daha sonra İslâm'ın tebliği başladığında bu servetin anlamı daha da değişecektir.

Çünkü Hz. Hatice'nin serveti artık yalnızca bir ailenin geçim kaynağı değildir.

O servet, giderek daha büyük bir mücadelenin içinde kullanılacaktır.

Ve Hz. Hatice'nin ekonomik hikâyesinin en ağır bölümü henüz başlamamıştır.

Servetin İmtihanı: İlk İslâm Yılları ve Şi‘b-i Ebî Tâlib

Hz. Hatice'nin serveti, evliliğin ilk dönemlerinde ailenin ekonomik imkânlarından biriydi. Fakat İslâm'ın yayılmasıyla birlikte Mekke'deki sosyal ve ekonomik baskılar ağırlaştığında bu servetin anlamı değişti. Artık mesele yalnızca bir ticaret sermayesinin işletilmesi değildi. Ailenin sahip olduğu imkânlar, Hz. Muhammed'in tebliğinin ve Müslümanların karşılaştığı baskıların ortasında kullanılmaya başlandı.

Özellikle Şi‘b-i Ebî Tâlib döneminde ekonomik kuşatma hayatı son derece zorlaştırdı. Hz. Hatice'nin servetinin bu süreçte önemli ölçüde kullanıldığı, kaynaklarda onun fedakârlığının öne çıkarıldığı görülür. Ancak burada tarihî sınırı korumak gerekir: “Hz. Hatice bütün servetini verdi ve tamamen tüketti” şeklindeki kesin cümleler, servetin başlangıç miktarı ve tükenme süreci hakkında elimizde kesin muhasebe kayıtları bulunmadığı için ihtiyatla kullanılmalıdır. Daha doğru olan, onun ekonomik imkânlarının İslâm'ın ilk yıllarında ve özellikle baskı dönemlerinde büyük ölçüde kullanıldığını söylemektir.

Böylece evliliğin başındaki ekonomik tablo tersine dönmüş gibidir. Başlangıçta sermaye, güvenilir bir tüccarın eline teslim edilirken ilerleyen yıllarda aynı sermaye, hayatın ve inancın yükünü taşımaya başlamıştır. Servet, konforun değil fedakârlığın aracı hâline gelmiştir. Bu noktada Hz. Hatice'nin ekonomik gücünün asıl anlamı ortaya çıkar: Değerli olan yalnızca sahip olmak değil, sahip olunanı hangi amaç uğruna kullanmaktır.

Şi‘b-i Ebî Tâlib: Servetin Son Sınırı

Mekke'deki baskı ağırlaşıp Hâşimoğulları ve onları destekleyenler Şi‘b-i Ebî Tâlib'te kuşatma altında yaşamaya başladıklarında ekonomik güç artık eski anlamını kaybetmeye başladı.

Ticaret yapmak zorlaşmıştı.

Yiyecek bulmak güçleşmişti.

İnsanların ekonomik ilişkileri kesilmişti.

Ailelerin ellerinde bulunan imkânlar, günlük hayatın en temel ihtiyaçlarını karşılamak için tüketiliyordu.

Hz. Hatice'nin yıllar boyunca ticaretle büyüttüğü servetin böyle bir ortamda başka bir anlam kazanması kaçınılmazdı.

Bir zamanlar servet üreten sermaye, artık hayatta kalmayı sağlayan kaynağa dönüşüyordu.

Bu nedenle Hz. Hatice'nin ekonomik fedakârlığını yalnızca “parasını İslâm için harcadı” cümlesiyle geçmek yetersizdir.

Daha derin bir şey yaşanıyordu.

O, servetinin sağlayabileceği geleceği de bugünün sıkıntıları uğruna feda ediyordu.

Biriktirilen mal artık birikmiyor; tüketiliyordu. Gelecek için ayrılabilecek imkânlar, mevcut sıkıntıların içinde eriyordu.

Hz. Hatice'nin zenginlik hikâyesi böylece yavaş yavaş bir fedakârlık hikâyesine dönüşüyordu.

Hz. Hatice'nin Fedakârlığı, Hz. Muhammed'in Fedakârlığı

Ancak bu fedakârlık yalnızca malın elden çıkmasıyla sınırlı değildir; Hz. Hatice'nin kendi hayatının rahatlığını ve güvenliğini de eşinin yanında kalarak paylaşmasıyla anlam kazanır.

Hz. Hatice'nin fedakârlığını yalnızca “malını harcadı” cümlesiyle anlatmak yetersiz kalır. O, ekonomik güvenliğinin yanı sıra Mekke'deki toplumsal rahatlığını da kaybetmeyi göze aldı. Eşinin yanında durdu, onun karşılaştığı baskıların içinde yaşadı ve sahip olduğu imkânları bu hayatın yükünü hafifletmek için kullandı.

Hz. Muhammed'in fedakârlığı ise başka bir biçimde ortaya çıktı. O, kendi hayatını, güvenliğini, toplum içindeki konumunu ve nihayetinde Mekke'deki yurdunu tehlikeye atan bir mücadele yürüttü. Dolayısıyla iki tarafın fedakârlıkları aynı biçimde değildir ve bunları “kim daha fazla fedakârlık yaptı?” şeklinde ölçmek de anlamlı değildir. Hz. Hatice'nin fedakârlığı daha çok servet, güvenlik ve sosyal imkânlar üzerinden görünürken Hz. Muhammed'in fedakârlığı hayat, tebliğ, toplumsal baskı ve nihayet hicret üzerinden görünür.

Bu farklı fedakârlıkların ortak noktası ise şudur: Evlilik, rahat zamanların ortaklığı olmaktan çıkıp zor zamanların dayanışmasına dönüşmüştür.

İlk Vahiy: Güvenin En Derin Hâli

Bu evliliğin ekonomik hikâyesini anlamak için ilk vahiy hadisesine bakmak gerekir. Hz. Muhammed Hira'dan döndüğünde yaşadığı sarsıntıyı ilk olarak Hz. Hatice'ye anlatır. Sahih Buhârî'deki rivayette, korkudan titreyerek Hz. Hatice'nin yanına geldiği, “Beni örtün, beni örtün” dediği, üzeri örtüldükten sonra kendisine gelen dehşet yatışınca yaşadıklarını anlattığı ve “Kendimden korktum” dediği aktarılır.

Hz. Hatice'nin cevabı ise dosyanın en önemli cümlelerinden biridir. Onu artık özetlememek gerekir. Buhârî'deki ifadeyle Hz. Hatice şöyle der:

“Hayır! Allah'a yemin ederim ki Allah seni hiçbir zaman utandırmayacaktır. Çünkü sen akrabalık bağlarını gözetirsin, güçsüzlerin yükünü taşırsın, yoksula yardım edersin, misafiri ağırlarsın ve hak yolunda ortaya çıkan sıkıntılarda insanlara yardım edersin.”

Arapça rivayette geçen ifadeler daha da dikkat çekicidir:

“Kellâ vallāhi mā yuhzîke'llāhu ebeden; inneke le-tasılü'r-rahime, ve tahmilü'l-kelle, ve teksibü'l-ma'dûme, ve tukrî'd-dayfe, ve tu'înü alâ nevâibi'l-hakk.”

Hz. Hatice burada kocasını boş bir teselliyle rahatlatmıyordu. Onun karakterine dayanarak konuşuyordu. Hz. Muhammed'in hayatını yakından bilen biri olarak, korktuğu şey ile onun bildiği insan arasındaki çelişkiye işaret ediyordu. “Sen şöylesin, böylesin” diye soyut bir övgü sıralamıyor; onun yıllardır yaptığı somut iyilikleri hatırlatıyordu: akrabalık bağlarını gözetmek, insanların yükünü taşımak, yoksula yardım etmek, misafiri ağırlamak ve hak uğrunda insanlara destek olmak.

Bu nedenle Hz. Hatice'nin cümlesi, ilk vahiy anında Hz. Muhammed'in duyduğu korkuya karşı verilmiş sıradan bir teselli değildir. Hz. Hatice, onun geçmişini delil göstererek geleceğine güvenmiştir.

Daha sonra onu Varaka b. Nevfel'e götürmesi de aynı tavrın devamıdır. Hz. Hatice korkup geri çekilmemiş; anlamadığı şeyi anlamaya çalışmış, Hz. Muhammed'in yaşadıklarını bilen birine götürmüş ve bu yeni hayatın ilk adımında onunla birlikte yürümüştür.

Hz. Hatice'nin Vefatı

Hz. Hatice'nin vefatı, bu uzun hayat ortaklığının sonuydu.

Kaynaklarda onun Mekke'de, hicretten yaklaşık üç yıl önce vefat ettiği ve Hacun'a defnedildiği aktarılır. Vefatının Ebû Tâlib'in vefatıyla aynı dönemlere rastlaması, Hz. Peygamber'in hayatındaki kaybın ağırlığını daha da artırdı. Klasik siyer geleneğinde bu dönem daha sonra “Hüzün Yılı” diye anıldı. Hz. Hatice'nin vefatıyla ilgili tarihler ve Ebû Tâlib'in ölümünden önce mi sonra mı vefat ettiği konusunda rivayet farklılıkları bulunduğundan, ayrıntılarda kesinlik iddiasında bulunmamak gerekir.

Fakat ölümünün Hz. Peygamber üzerindeki ağırlığı konusunda kaynakların çizdiği tablo açıktır.

Hz. Hatice, hayatının en uzun dönemini paylaştığı eşiydi. İlk vahyin şahidiydi. İlk iman eden kişiydi. Hz. Peygamber’le birlikte ilk namazı kılanlardandı. Onun maddî ve manevî desteğini taşıyan kişiydi. Çocuklarının annesiydi. Mekke'nin baskısını onunla birlikte yaşamıştı.

Ve şimdi yoktu.

Daha da ağır olan şuydu: Hz. Hatice'nin ölümüyle aynı dönemde Ebû Tâlib de vefat etmişti. Hz. Muhammed böylece aynı zaman diliminde hem evinin içindeki en büyük desteğini hem de dışarıda kendisini koruyan amcasını kaybetmiş oldu.

Bu yüzden Hz. Hatice'nin ölümü tek başına bir eş kaybı değildi. Hz. Peygamber'in hayatını ayakta tutan iki büyük dayanak aynı dönemde ortadan kalkmıştı.

Hacun'daki Son Yolculuk

Hz. Hatice'nin cenazesi Mekke'nin Hacun bölgesine götürüldü. Kaynaklarda Hz. Peygamber'in onun kabrine indiği ve defnine iştirak ettiği aktarılır. O dönemde cenaze namazının henüz bugünkü şekliyle teşri edilmemiş olması sebebiyle cenaze namazı kılınmadığı da belirtilir.

Bu sahneyi gözümüzde canlandırmak gerekir.

Yıllar önce Hz. Hatice'nin evine korkuyla giren Hz. Muhammed vardı. İlk vahyin ağırlığını taşıyan Hz. Muhammed. Hz. Hatice'nin sözleriyle sakinleşen Hz. Muhammed. Onunla birlikte Mekke'nin baskısına dayanan Hz. Muhammed. Şi‘b'de açlıkla mücadele eden Hz. Muhammed.

Şimdi ise Hz. Hatice'nin mezarının başındadır.

Onu hayata döndürecek, eve döndüğünde karşılayacak, Hira'dan döndüğünde korkusunu dinleyecek o insan artık yoktur.

Hz. Peygamber'in onun kabrine iştirak etmesi, bu nedenle yalnızca cenazenin toprağa verilmesi değildir. Hayatının yaklaşık yirmi beş yıllık bir bölümünün de orada kapanmasıdır.

Hz. Hatice'nin bedeni Hacun'da toprağa verilirken, Hz. Muhammed'in hayatında onunla birlikte yaşadığı dünya da bir daha geri gelmemek üzere geride kalıyordu.

Fakat hikâye burada bitmiyordu.

Çünkü Hz. Hatice'nin ardından maddî bir servetten çok daha güçlü bir şey kalmıştı: hafıza.

Ölümden Sonra Kalan: Hz. Hatice'nin Hatırası

Hz. Hatice'nin ölümünden sonra Hz. Peygamber'in hayatı devam etti. Başka evlilikleri oldu, Medine dönemi geldi, İslâm toplumu büyüdü. Fakat Hz. Hatice'nin adı onun hayatından silinmedi. Bunu söylemek için yalnızca sonraki siyer anlatılarına değil, doğrudan Âişe validemizden nakledilen sahih hadislere bakmak yeterlidir.

Âişe validemiz şöyle anlatır:

“Resûlullah'ın hanımlarından hiçbirini Hatice kadar kıskanmadım. Oysa onu hiç görmemiştim. Bunun sebebi, Resûlullah'ın onu çokça anması ve övmesiydi.”

(Sahih Müslim, 2435d)

Bu cümle, Hz. Hatice'nin ölümünden sonra nasıl yaşamaya devam ettiğini anlamak için tek başına yeterince güçlüdür. Âişe onu hiç görmemiştir. Hz. Hatice, Âişe'nin hayatına yaşayan bir kadın olarak girmemiştir. Buna rağmen Hz. Peygamber'in dilinde o kadar sık yer almaktadır ki Âişe, onu görmediği hâlde kıskanmaktadır.

Burada artık “kaynaklarda Hz. Peygamber'in Hz. Hatice'yi unutmadığı anlatılır” demeye gerek yoktur. Âişe'nin kendi şahitliği vardır. Hz. Hatice'nin hatırası, bir tarihçinin sonradan yaptığı yorum değil, Hz. Peygamber'in evindeki hayatın içinde yaşanan bir gerçektir.

Üstelik Âişe'nin başka bir rivayeti bu hatırlamanın nasıl davranışa dönüştüğünü gösterir. Sahih Müslim'de Âişe şöyle anlatır:

“Resûlullah bir koyun kestiğinde, ‘Bunu Hatice'nin dostlarına gönderin’ derdi.”

Âişe devamında, bir gün Hz. Peygamber'i bu konuda kızdırdığını ve “Sanki Hatice'den başka kadın yok!” dediğini aktarır. Bunun üzerine Hz. Peygamber şöyle buyurur:

“İnnî kad ruziktü hubbehâ.”

“Onun sevgisi bana rızık olarak verildi.”

(Sahih Müslim, 2435b)

Burada üç ayrı şey aynı hadis içinde birleşmektedir: Hz. Hatice'nin adı, onun dostları ve Hz. Peygamber'in ona duyduğu sevgi.

Hz. Hatice artık hayatta değildir. Fakat onun dostları hâlâ hayattadır. Hz. Peygamber bir koyun kestiğinde onların hatırını gözetmektedir. Böylece vefa yalnızca sözde kalmamakta, gündelik hayatın içine girmektedir.

Daha da önemlisi, Hz. Peygamber bu bağlılığı savunurken “Onu geçmişte sevmiştim” demiyor. “Onun sevgisi bana rızık olarak verildi” diyor. Sahih Müslim'deki bu ifade, Hz. Hatice'ye duyduğu sevginin onun zihninde nasıl bir yere sahip olduğunu doğrudan gösteriyor.

Âişe'nin başka bir rivayetinde ise Hz. Hatice'nin ölümünden sonra bile onun arkadaşlarına yapılan bu ikramın sürekliliği açıkça görülür. 

Bu küçük ayrıntı, büyük bir vefa biçimidir. Çünkü Hz. Hatice artık yoktur; fakat onun sevdiği insanlar Hz. Peygamber'in hafızasında hâlâ yer tutmaktadır. Bir insanı hatırlamanın yollarından biri, onun sevdiği insanlara da değer vermeye devam etmektir.

Hz. Hatice'nin hatırasının nasıl bir anda canlandığını gösteren başka bir sahne ise Sahih Buhârî'de yer alır.

Bir gün Hz. Hatice'nin kız kardeşi Hâle bint Huveylid, Hz. Peygamber'in yanına girmek için izin ister. Âişe validemiz bu olayı şöyle anlatır:

“Hâle bint Huveylid, Resûlullah'tan içeri girmek için izin istedi. Resûlullah, Hatice'nin izin isteme biçimini hatırladı ve bundan etkilendi. ‘Allah'ım, Hâle!’ dedi.”

Rivayetin devamında Âişe'nin kıskandığı ve Hz. Hatice hakkında söz söylediği, Hz. Peygamber'in ise onu savunduğu aktarılır.

(Sahih Buhârî, 3821; Sahih Müslim, 2437)

Bu sahnenin gücü, Hz. Hatice'nin adının doğrudan anılmasından bile önce onun bir davranışının hatırlanmasındadır.

Hâle'nin izin isteme biçimi, Hz. Hatice'nin yıllar önce kapıda izin isteme biçimini hatırlatmıştır.

Bir hareket, başka bir hareketi çağırmıştır.

Bir ses, başka bir sesi.

Bir insanın yokluğu, onun hayattayken yaptığı küçücük bir davranış üzerinden yeniden hissedilmiştir.

Böylece Hz. Hatice'nin hatırası yalnızca Hz. Peygamber'in zihninde duran bir isim olmaktan çıkar; gündelik hayatın ayrıntılarında yeniden ortaya çıkar.

Âişe'nin bir başka rivayeti ise bu hafızanın ne kadar güçlü olduğunu gösterir. Hz. Peygamber'in Hz. Hatice'yi çokça anması üzerine Âişe'nin kıskançlığını anlattığı rivayette şu ifade yer alır:

“Onu hiç görmemiştim; fakat Resûlullah'ın onu çokça anması sebebiyle onu kıskanıyordum.”

(Sahih Müslim, 2435d)

Burada artık dört ayrı sahne karşımızdadır: Âişe'nin görmediği bir kadını kıskanması, Hz. Hatice'nin arkadaşlarına et gönderilmesi, Hz. Hatice'nin sevgisinin “rızık” olarak nitelenmesi ve kız kardeşi Hâle'nin bir hareketiyle onun hatırlanması.

Bunların hepsi aynı duygusal gerçeği farklı yerlerden gösterir.

Hz. Hatice artık hayatta değildir.

Ama adı vardır.

Dostları vardır.

Kız kardeşi vardır.

Çocukları vardır.

Ve Hz. Peygamber'in hafızasında canlı kalan bir hayat vardır.

Bu nedenle Hz. Hatice'nin ölümünden sonraki hikâyesini yalnızca “Hz. Peygamber onu çok seviyordu” cümlesiyle anlatmak eksik kalır. Hadisler bize bu sevginin nasıl yaşandığını gösterir.

Bir koyunun etinde görünür.

Bir kız kardeşin izin istemesinde görünür.

Âişe'nin kıskançlığında görünür.

Ve nihayet Hz. Peygamber'in şu cümlesinde kelimelere dönüşür:

“Onun sevgisi bana rızık olarak verildi.”

Hz. Hatice'nin serveti bir gün tükenmiş olabilir.

Fakat Hz. Peygamber'in ona duyduğu sevgi, ölümünden sonra bile gündelik hayatın içinde yaşamaya devam etmiştir.

İşte bu yüzden Hz. Hatice'nin bıraktığı en büyük mirasın yalnızca mal olmadığını söylemek mümkündür. Onun gerçek mirası, yıllar sonra bile hatırlanan bir hayat, korunmaya devam edilen dostluklar ve ölümün silemediği bir vefadır

Vefanın Hafızası

Hz. Hatice'nin ölümünden sonra onun Hz. Peygamber'in hafızasındaki yeri, bu evliliğin belki de en dokunaklı tarafını ortaya çıkarır. Artık ortada paylaşılacak bir servet yoktur. Ticaret yoktur. Ev yoktur. Yirmi beş yıl boyunca birlikte yaşanmış hayatın maddî zemini geride kalmıştır. Buna rağmen Hz. Hatice'nin adı yaşamaya devam eder.

Hz. Hatice, Hz. Peygamber'in yalnızca eşi değildi. O, peygamberlikten önceki Muhammed'i bilen insandı. Onun ticaret hayatını, karakterini, yalnızlığını, korkularını ve gündelik hayatını görmüştü. İlk vahyin gecesinde karşısına çıkan insanı, başkalarının henüz tanımadığı hâliyle tanıyordu.

Bu nedenle Hz. Hatice'nin vefatından sonra anılması yalnızca bir eşe duyulan özlem değildir. Hz. Peygamber'in hayatının en önemli dönemlerinden birinin hafızada korunmasıdır.

Hz. Âişe'nin rivayetleri bunu açık biçimde gösterir. Âişe, Hz. Hatice'yi hiç görmemiş olmasına rağmen Hz. Peygamber'in onu sık sık anmasından söz eder ve onun hakkında duyduğu yoğun övgü karşısındaki kıskançlığını dile getirir:

“Resûlullah'ın eşlerinden hiçbirini Hatice kadar kıskanmadım; oysa onu hiç görmemiştim. Çünkü Resûlullah onu çokça anar ve överdi.”

Bu rivayette dikkat çekici olan, Hz. Hatice'nin Hz. Peygamber'in hayatında yalnızca geçmişte kalmış bir isim olmamasıdır. Onun adı konuşuluyor, faziletleri anlatılıyor, arkadaşları hatırlanıyor ve birlikte yaşanan yıllar yeniden anılıyordu.

Hz. Hatice'nin ölümünden sonra onun arkadaşlarının hatırlanması da bu vefanın en somut örneklerinden biridir. Hz. Âişe'nin aktardığına göre Hz. Peygamber bir koyun kestiğinde Hz. Hatice'nin kadın arkadaşlarına et gönderirdi.

Bu küçük ayrıntı, aslında büyük bir vefa biçimidir. Çünkü Hz. Hatice artık yoktur; fakat onun sevdiği insanlar hâlâ hatırlanmaktadır. Bir insanın ölümünden sonra onun arkadaşlarının, dostlarının ve yakınlarının hatırlanması, o insanın hayatındaki yerinin hâlâ sürdüğünü gösterir.

Hz. Peygamber'in Hz. Hatice'ye duyduğu sevginin nasıl ifade edildiğini gösteren meşhur rivayetlerden birinde ise şu söz yer alır:

“Onun sevgisi bana rızık olarak verildi.”

Bu cümlede sevgi, geçmişte kalmış bir duygunun hatırlanması olarak değil, Allah tarafından verilmiş bir nimet olarak ifade edilir.

Hz. Hatice artık fiziksel olarak yanında değildir. Fakat ona duyduğu sevgi ölümle ortadan kalkmış değildir.

Hz. Peygamber'in Hz. Hatice'yi hatırlaması da yalnızca onun maddî desteğiyle açıklanamaz. Hz. Hatice ona güven verdi. İlk anda onu tasdik etti. Yalnızlığını paylaştı. Kendi hayatını onun hayatıyla birleştirdi. Çocuklarını onunla birlikte büyüttü. Mekke'nin baskısını onunla birlikte yaşadı ve hayatının en zor dönemlerinden birinde onu yalnız bırakmadı.

Bu yüzden Hz. Hatice'nin verdiği en büyük şey belki de “yanında biri var” duygusuydu.

Bir insanın herkes tarafından reddedildiği bir anda onu tasdik eden kişinin değeri, verilen malın miktarıyla ölçülemez.

Hz. Hatice'nin özel yerini de başka kadınlarla kıyaslama üzerinden açıklamak gerekmez. Onun benzersizliği, Hz. Peygamber'in hayatının belirli ve son derece ağır bir dönemini onunla birlikte yaşamış olmasından kaynaklanır. İlk vahyin korkusu, ilk tebliğin yalnızlığı, Mekke'nin baskısı ve Şi‘b-i Ebî Tâlib'in sıkıntıları onların ortak hafızasında yer etmiştir.

Hz. Hatice'nin ölümünden sonra Hz. Peygamber'in hayatı elbette devam etti. Başka evlilikleri oldu, Medine dönemi geldi, İslâm toplumu büyüdü. Dolayısıyla onun hatırasını, ölümünden sonra hayatın durduğu şeklinde romantikleştirmek doğru değildir.

Fakat kaynakların gösterdiği gerçek şudur: Hz. Hatice'nin yeri hafızasında kaldı.

Onu andı.

Onun arkadaşlarına ikram etti.

Onunla bağlantılı insanları görünce geçmişi hatırladı.

Onun faziletlerini anlattı.

Onunla olan çocuklarını hatırladı.

Ve onun sevgisini kalbinde taşıdığını ifade etti.

Bunlar soyut bir romantik yorum değil; rivayetlerde anlatılan somut davranışlardır.

Böylece Hz. Hatice'nin ölümünden sonra maddî varlığı ortadan kalkarken hatırası daha görünür hâle geldi.

Başlangıçta Hz. Hatice'nin elinde sermaye, Hz. Muhammed'in elinde güven vardı. Bu iki farklı zenginlik bir ticaret ilişkisinde buluştu, bir evliliğe dönüştü ve ağır yılların içinde sınandı.

Sonunda servetin ne kadarının kaldığını değil, vefanın ne kadarının kaldığını görüyoruz.

Bu Evlilik Bize Ne Anlatıyor?

Bütün bu hikâyeye yalnızca başlangıçtaki ekonomik farklılık üzerinden bakıldığında, Hz. Hatice'nin zenginliği ile Hz. Muhammed'in daha sınırlı maddî imkânları arasındaki fark öne çıkar. Fakat evliliğin tamamına bakıldığında bu farkın asıl hikâyeyi açıklamadığı görülür. Başlangıçta önemli olan sermaye farkıydı; fakat ortak hayat ilerledikçe asıl belirleyici olan güven, ahlâk, sevgi, dayanışma ve birlikte göğüslenen zorluklar oldu.

Hz. Hatice'nin ekonomik imkânları bu evliliğin başlangıcını ve ilk yıllardaki şartları anlamamıza yardımcı olur. Fakat Hz. Muhammed'in peygamberliğiyle birlikte hikâyenin ağırlık merkezi değişir. Artık mesele bir tüccarın başka bir tüccarla kurduğu ekonomik ilişkinin devamı değildir. İlk vahyin heyecanı, Mekke'nin baskısı, tebliğin yükü, Şi‘b-i Ebî Tâlib'in sıkıntıları ve bütün bunların içinde birbirine omuz veren iki insan vardır.

Hz. Hatice'nin Hz. Muhammed'i ilk vahiy gecesinde teselli ederken onun servetinden, toplumdaki konumundan veya ticari başarısından söz etmemesi de bunun en açık göstergesidir. Onun saydığı şeyler ahlâkî özelliklerdir: akrabalık bağlarını gözetmek, güçsüzlerin yükünü taşımak, yoksula yardım etmek, misafiri ağırlamak ve insanların sıkıntılarını paylaşmak.

Hz. Hatice'nin Hz. Muhammed'e verdiği güvenin temeli de burada görünür. O, karşısındaki insanın değerini sahip olduklarıyla değil, nasıl bir insan olduğuyla ölçmektedir.

Aynı şekilde Hz. Muhammed'in yıllar sonra Hz. Hatice'yi anarken onun yalnızca geçmişte kalmış bir eş olmadığını göstermesi de önemlidir. Onun sevgisini, desteğini, çocuklarını ve birlikte yaşadıkları yılları anması; arkadaşlarına ikramda bulunması ve onunla bağlantılı insanları hatırlaması, Hz. Hatice'nin hayatındaki yerinin ölümle sona ermediğini gösterir.

Bu yüzden bu evliliğin bize anlattığı şey, kimin daha zengin olduğu değildir. Daha önemli olan, iki insanın birbirinde hangi değeri gördüğüdür.

Hz. Hatice, Hz. Muhammed'de güvenilecek bir insan gördü.

Hz. Muhammed ise Hz. Hatice'de hayatının en zor döneminde yanında duran, onu ilk anda anlayan ve destekleyen bir eş buldu.

Bu evliliğin başlangıcındaki ekonomik farklılık, hikâyenin kapısını açan önemli bir ayrıntıdır; fakat hikâyenin tamamı değildir.

Asıl hikâye, farklı imkânlara sahip iki insanın ortak bir hayat kurabilmesi ve bu hayatın ağır sınavlar karşısında anlamını korumasıdır.

Buradan bugüne doğrudan bir aile modeli çıkarmak da doğru olmaz. Yedinci yüzyıl Mekke'sinin toplumsal ve ekonomik şartları bugünün dünyasıyla aynı değildir. Fakat tarihî hikâyenin insanî tarafı bugün de anlaşılabilir: Bir evlilikte insanların sahip oldukları şeyler kadar birbirlerine verdikleri güven, zor zamanda gösterdikleri sadakat ve birbirlerinin hayatında bıraktıkları iz önemlidir.

Belki de bu nedenle Hz. Hatice ile Hz. Muhammed'in evliliğini anlatırken başlangıçta “sermaye” ile başlayan hikâyenin sonunda “vefa”ya ulaşması anlamlıdır. Çünkü sermaye ölçülebilir, harcanabilir ve tükenebilir. Fakat bir insanın başka bir insanın hayatında bıraktığı güvenin ve sevginin ölçüsü yoktur.

Hz. Hatice'nin vefatından sonra görülen de tam olarak budur: Onun maddî varlığından geriye ne kaldığını bütün ayrıntılarıyla bilemiyoruz; fakat Hz. Peygamber'in hafızasında ve davranışlarında bıraktığı izin ne kadar derin olduğunu biliyoruz.